महाभारत · अध्याय 8.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.8.1
सैनापत्यं तु सम्प्राप्य कर्णो वैकर्तनस्तदा ।
तथोक्तश्च स्वयं राज्ञा स्निग्धं भ्रातृसमं वचः ॥ ८.८.१ ॥
कर्ण वैकर्तन तब सेनापति का पद पाकर, स्वयं राजा द्वारा भाई के समान स्नेहभरे वचन से यों कहे जाने पर...
8.8.2
हितश्च प्रियकामश्च मम पुत्रस्य नित्यशः ।
अकरोत्किं महाप्राज्ञस्तन्ममाचक्ष्व स़ञ्जय ॥ ८.८.२ ॥
मेरे पुत्र का सदा हितैषी और प्रिय चाहने वाला वह महाबुद्धिमान कर्ण क्या करता था? संजय, वह मुझे बताओ।
8.8.3
कर्णस्य मतमाज्ञाय पुत्रास्ते भरतर्षभ ।
योगमाज्ञापयामासुर्नन्दितूर्यपुरःसरम् ॥ ८.८.३ ॥
हे भरतश्रेष्ठ! कर्ण का मत जानकर आपके पुत्रों ने नगाड़ों और वाद्यों के नाद के साथ सेना को एकत्र होने की आज्ञा दी।
8.8.4
महत्यपररात्रे च तव सैन्यस्य मारिष ।
योगो योग इति ह्याशु प्रादुरासीन्महास्वनः ॥ ८.८.४ ॥
हे मान्य! रात्रि के अंतिम प्रहर में आपकी विशाल सेना में 'योग, योग' यह महान शब्द शीघ्र ही उठ खड़ा हुआ।
8.8.5
कल्पतां नागमुख्यानां रथानां च वरुथिनाम् ।
सन्नह्यतां नराणां च वाजिनां च विशाम्पते ॥ ८.८.५ ॥
हे प्रजापति! श्रेष्ठ हाथी, कवच से सज्जित रथ, मनुष्य और घोड़े सज्जित हों।
8.8.6
क्रोशतां चैव योधानां त्वरितानां परस्परम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो दिवस्पृक्सुमहांस्ततः ॥ ८.८.६ ॥
तब योद्धाओं के एक-दूसरे को जल्दी करते हुए चिल्लाने से आकाश को छूने वाला अत्यंत महान कोलाहल उठ खड़ा हुआ।
8.8.7
ततः श्वेतपताकेन बलाकावर्णवाजिना ।
हेमपृष्ठेन धनुषा नागकक्षेण केतुना ॥ ८.८.७ ॥
तब श्वेत पताका वाले, बगुले के रंग के घोड़ों वाले, सोने की पीठ वाले धनुष और हाथी की कमरबंद वाली ध्वजा के साथ।
8.8.8
तूणीरशतपूर्णेन सगदेन वरूथिना ।
शतघ्नीकिङ्किणीशक्तिशूलतोमरधारिणा ॥ ८.८.८ ॥
सैकड़ों तरकशों से भरे, गदा और कवच वाले, शतघ्नी, घंटियों, शक्ति, शूल और तोमर धारण किए हुए।
8.8.9
कार्मुकैरुपपन्नेन विमलादित्यवर्चसा ।
रथेनाभिपताकेन सुतपुत्रो ह्यदृश्यत ॥ ८.८.९ ॥
धनुषों से सज्जित, निर्मल सूर्य के समान तेजस्वी, पताकाओं वाले रथ पर सूतपुत्र दिखाई दिया।
8.8.10
ध्मापयन्वारिजं राजन्हेमजालविभूषिन्तम् ।
विध्रुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् ॥ ८.८.१० ॥
हे राजन्, सोने की जाली से सजे शंख को बजाते और सोने से सुशोभित विशाल धनुष को हिलाते हुए।
8.8.11
दृष्ट्वा कर्णं महेष्वासं रथस्थं रथिनां वरम् ।
भानुमन्तमिवोद्यन्तं तमो घ्नन्तं दुरासदम् ॥ ८.८.११ ॥
महान धनुर्धर, रथियों में श्रेष्ठ कर्ण को रथ पर खड़ा देखकर, जो उदित होते सूर्य के समान, अंधकार का नाश करते, दुर्धर्ष थे।
8.8.12
न भीष्मव्यसनं केचिन्नापि द्रोणस्य मारिष ।
नान्येषां पुरुषव्याघ्र मेनिरे तत्र कौरवाः ॥ ८.८.१२ ॥
हे माननीय, कौरवों ने वहाँ भीष्म का संकट, द्रोण का संकट, या किसी अन्य का संकट कुछ भी नहीं माना, हे पुरुषव्याघ्र।
8.8.13
ततस्तु त्वरयन्योधाञ्शङ्खशब्देन मारिष ।
कर्णो निष्कर्षयामास कौरवाणां महद्बलम् ॥ ८.८.१३ ॥
तब शंख की ध्वनि से योद्धाओं को शीघ्र प्रेरित करते हुए, हे माननीय, कर्ण ने कौरवों की विशाल सेना को व्यूह से बाहर निकाला।
8.8.14
व्यूहं व्यूह्य महेष्वासो मकरं शत्रुतापनः ।
प्रत्युद्ययौ तथा कर्णः पाण्डवान्विजिगीषया ॥ ८.८.१४ ॥
महान धनुर्धर और शत्रुओं को पीड़ा देने वाले कर्ण ने मकर व्यूह रचकर विजय की इच्छा से पाण्डवों की ओर बढ़कर सामना किया।
8.8.15
मकरस्य तु तुण्डे वै कर्णो राजन्व्यवस्थितः ।
नेत्राभ्यां शकुनिः शूर उलूकश्च महारथः ॥ ८.८.१५ ॥
हे राजन्, मकर व्यूह के मुख पर कर्ण स्थित था, और दोनों नेत्रों पर शूर शकुनि तथा महारथी उलूक।
8.8.16
द्रोणपुत्रस्तु शिरसि ग्रीवायां सर्वसोदराः ।
मध्येदुर्योधनो राजा बलेन महता वृतः ॥ ८.८.१६ ॥
द्रोण का पुत्र सिर पर था, और सभी सहोदर गर्दन पर; बीच में राजा दुर्योधन विशाल सेना से घिरा था।
8.8.17
वामपादे तु राजेन्द्र कृतवर्मा व्यवस्थितः ।
नारायणबलैर्युक्तो गोपालैर्युद्धदुर्मदैः ॥ ८.८.१७ ॥
हे राजेन्द्र, बायें पैर पर कृतवर्मा स्थित था, नारायणी सेना के साथ, और युद्ध में उन्मत्त गोपों के साथ।
8.8.18
पादे तु दक्षिणे राजन्गौतमः सत्यविक्रमः ।
त्रिगर्तैः सुमहेष्वासैर्दाक्षिणात्यैश्च संवृतः ॥ ८.८.१८ ॥
हे राजन्, दाहिने पैर पर सत्यपराक्रमी गौतम (कृप) स्थित थे, त्रिगर्त और महान धनुर्धर दाक्षिणात्यों से घिरे हुए।
8.8.19
अनुपादे तु यो वामस्तत्र शल्यो व्यवस्थितः ।
महत्या सेनया सार्धं मद्रदेशसमुत्थया ॥ ८.८.१९ ॥
जो बायाँ अनुपाद था, वहाँ शल्य स्थित था, मद्रदेश से उठी हुई एक विशाल सेना के साथ।
8.8.20
दक्षिणे तु महाराज सुषेणः सत्यसङ्गरः ।
वृतो रथमहस्रेण दन्तिनां च त्रिभिः शतैः ॥ ८.८.२० ॥
हे महाराज, दाहिनी ओर सत्यप्रतिज्ञ सुषेण था, जो एक हजार रथों और तीन सौ हाथियों से घिरा था।
8.8.21
पुच्छे ह्यास्तां महावीर्यौ भ्रातरौ पार्थिवौ तदा ।
चित्रश्च चित्रसेनश्च महत्या सेनया वृतौ ॥ ८.८.२१ ॥
पिछले भाग में उस समय महापराक्रमी दो भाई राजा थे, चित्र और चित्रसेन, विशाल सेना से घिरे हुए।
8.8.22
तथा प्रयाते राजेन्द्र कर्णे नरवरोत्तमे ।
धनञ्जयमभिपेक्ष्य धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥ ८.८.२२ ॥
हे राजाओं के राजा, जब इस प्रकार कर्ण आगे बढ़ गया, तब धर्मराज ने धनंजय को देखकर यह कहा।
8.8.23
पश्य पार्थ यथा सेना धार्तराष्ट्रीह संयुगे ।
कर्णेन विहिता वीर गुप्ता वीरैर्महारथैः ॥ ८.८.२३ ॥
हे पार्थ, देखो, यहाँ युद्ध में धृतराष्ट्र-पुत्रों की सेना कर्ण द्वारा कैसी व्यवस्थित की गई है, हे वीर, महारथी वीरों से सुरक्षित।
8.8.24
हतवीरतमा ह्येषा धार्तराष्ट्री महाचमूः ।
फल्गुशेषा महाबाहो तृणैस्तुल्या मता मम ॥ ८.८.२४ ॥
हे महाबाहो, धृतराष्ट्र-पुत्रों की यह महासेना अपने सबसे वीर योद्धाओं के मारे जाने से केवल नाममात्र शेष रह गई है, मेरे विचार से यह तृणों के समान हो गई है।
8.8.25
एको ह्यत्र महेष्वासः सूतपुत्रो विराजते ।
सदेवासुरगन्धर्वैः सकिन्नरमहोरगैः।
चराचरैस्त्रिभिर्लोकैरजेयो यो महारथः ॥ ८.८.२५ ॥
यहाँ अकेला महाधनुर्धर सूतपुत्र सुशोभित हो रहा है, जो देवताओं, असुरों, गन्धर्वों, किन्नरों और महानागों सहित चराचर तीनों लोकों के लिए अजेय महारथी है।
8.8.26
तं हत्वाऽद्य महाबाहो विजयस्तव फल्गुन ।
उद्धृतश्च भवेच्छल्यो मम द्वादशवार्षिकः ॥ ८.८.२६ ॥
उसे आज मारकर, हे महाबाहो फाल्गुन, तुम्हारी विजय होगी, और मेरा बारह वर्षों से चुभा हुआ काँटा उखड़ जाएगा।
8.8.27
एवं ज्ञात्वा महाबाहो व्यूहं व्यूह यथेच्छसि ॥ ८.८.२७ ॥
यह जानकर, हे महाबाहो, जैसा चाहो वैसा व्यूह रचो।
8.8.28
भ्रातुरेतद्वचः श्रुत्वा पाण्डवः श्वेतवाहनः ।
अर्धचन्द्रेण व्यूहेन प्रत्यव्यूहत तां चमूम् ॥ ८.८.२८ ॥
भाई की यह बात सुनकर श्वेतवाहन पाण्डव ने अर्धचन्द्र व्यूह द्वारा उस सेना के विरुद्ध अपनी सेना सजाई।
8.8.29
वामपार्श्वे तु तस्याथ भीमसेनो व्यवस्थितः ।
दक्षिणे च महेष्वासो धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः ॥ ८.८.२९ ॥
उसके बाएँ पार्श्व में भीमसेन खड़े हुए, और दाएँ ओर महाधनुर्धर धृष्टद्युम्न खड़े हुए।
8.8.30
मध्ये व्यूहस्य राजा तु पाण्डवश्च धनञ्जयः ।
नकुलः सहदेवश्च धर्मराजस्य पृष्ठतः ॥ ८.८.३० ॥
व्यूह के मध्य में राजा पाण्डव और धनञ्जय थे; नकुल और सहदेव धर्मराज के पीछे थे।
8.8.31
चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ ।
पार्थं न जहतुर्युद्वे पाल्यमानौ किरीटिना ॥ ८.८.३१ ॥
युद्ध में चक्र-रक्षक दोनों पाञ्चाल युधामन्यु और उत्तमौजा ने किरीटधारी अर्जुन का साथ नहीं छोड़ा, और वे उसी की रक्षा में लगे रहे।
8.8.32
शेषां नृपतयो वीराः स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ।
यथाभागं यथोत्साहं यथायत्नं च भारत ॥ ८.८.३२ ॥
व्यूह के शेष भाग में वीर राजा कवच धारण किए खड़े रहे, हर एक अपने-अपने भाग, उत्साह और प्रयास के अनुसार, हे भारत।
8.8.33
एवमेतन्महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ।
तावकाश्च महेष्वासा युद्धायैव मनो दधुः ॥ ८.८.३३ ॥
हे भारत, इस प्रकार महाव्यूह रचकर पाण्डवों और आपके महान धनुर्धरों ने युद्ध में ही मन लगाया।
8.8.34
दृष्ट्वा व्यूढां तव चमूं सूतपुत्रेण संयुगे ।
निहतान्पाण्डवान्मेने धार्तराष्ट्रः सबान्धवः ॥ ८.८.३४ ॥
सूतपुत्र (कर्ण) द्वारा युद्ध में रची गई आपकी सेना को देखकर धृतराष्ट्र-पुत्र ने अपने बन्धुओं सहित समझा कि पाण्डव मारे गए।
8.8.35
तथैव पाण्डवीं सेनां व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः ।
धार्तराष्ट्रान्हतान्मेने सकर्णान्वै जनाधिपः ॥ ८.८.३५ ॥
उसी प्रकार पाण्डव-सेना को व्यूह में खड़ी देखकर जनाधिप युधिष्ठिर ने समझा कि कर्ण सहित धृतराष्ट्र के पुत्र मारे गए।
8.8.36
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
डिण्डिमाश्चाप्यहन्यन्त झर्झराश्च समन्ततः ॥ ८.८.३६ ॥
तब चारों ओर शंख, भेरी, पणव, आनक, गोमुख, डिण्डिम और झर्झर बजाए जाने लगे।
8.8.37
सेनयोरुभयो राजन्प्रावाद्यन्त महास्वनाः ।
सिंहनादश्च सञ्जज्ञे शूराणां जयगृद्धिनाम् ॥ ८.८.३७ ॥
हे राजन्, दोनों सेनाओं में महान् ध्वनि वाले वाद्य बजने लगे। और विजय की लालसा रखने वाले शूरों का सिंहनाद उठा।
8.8.38
हयहेषितशब्दाश्च वारणानां च बृंहिताः ।
रथनेमिस्वनाश्चोग्राः सम्बभूवुर्जनाधिप ॥ ८.८.३८ ॥
हे जनाधिप, घोड़ों की हिनहिनाहट के शब्द और हाथियों की चिंघाड़ तथा रथों के पहियों की भयानक गड़गड़ाहट उठने लगी।
8.8.39
न द्रोणव्यसनं कश्चिज्जानीते तत्र भारत ।
दृष्ट्वा कर्णं महेष्वासं मुखे व्यूहस्य दंशितम् ॥ ८.८.३९ ॥
हे भरतवंशी, वहाँ कोई भी द्रोण के संकट को नहीं जानता था; व्यूह के मुख पर कवच-धारी महाधनुर्धर कर्ण को देखकर।
8.8.40
उभे सैन्ये महाराज प्रहृष्टनरसङ्कुले ।
योद्वुकामे स्थिते राजन्हन्तुमन्योन्यमोजसा ॥ ८.८.४० ॥
हे महाराज, दोनों सेनाएँ हर्षित मनुष्यों से भरी थीं; हे राजन्, युद्ध की इच्छा से खड़ी होकर परस्पर बल से प्रहार करने को तत्पर थीं।
8.8.41
विजये जातसंरम्भे दृष्ट्वाऽन्योन्यं व्यवस्थिते ।
अनीकमध्ये राजेन्द्र चेरतुः कर्णपाण्डवौ ॥ ८.८.४१ ॥
हे राजेन्द्र, विजय की उत्कट इच्छा से भरे और एक-दूसरे को देखते हुए खड़े हुए, सेना के मध्य कर्ण और पाण्डव विचरण करने लगे।
8.8.42
नृत्यन्त्याविव ते सेने समेयातां परस्परम् ।
तयोः पक्षप्रपक्षेभ्यो निर्ययुर्युद्वलिप्सवः ॥ ८.८.४२ ॥
मानो नाचते हुए वे दोनों सेनाएँ परस्पर आ मिलीं; उनके पक्षों और उप-पक्षों से युद्ध की लालसा रखने वाले निकल पड़े।
8.8.43
ततः प्रववृते युद्धं नरवारणवाजिनाम् ।
रथानां च महाराज अन्योन्यमभिनिघ्नताम् ॥ ८.८.४३ ॥
तब नरों, हाथियों और घोड़ों तथा रथों का घोर युद्ध आरंभ हो गया, हे महाराज, वे एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।