महाभारत · अध्याय 8.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.83.1
हत्वा तु फल्गुनः सेनां कौरवाणां पृथक्पृथक् ।
सूतपुत्रस्य संरम्भं दृष्ट्वा चैव महारणे ॥ ८.८३.१ ॥
अर्जुनाने कौरवांची सेना एकेक करून मारली आणि महायुद्धात सूतपुत्राचा संताप पाहून—
8.83.2
शोणितोदां नदीं कृत्वा मांसमज्जास्थिपङ्किलाम् ।
मनुष्यशीर्षपाषाणां हस्त्यश्वकृतरोधसम् ॥ ८.८३.२ ॥
रक्ताचे पाणी असलेली नदी करून, मांस, मज्जा, हाडांच्या चिखलाने भरलेली, माणसांची डोकी दगडे, हत्ती-घोड्यांचे काठ असलेली—
8.83.3
शूरास्थित्तयसङ्कीर्णां काकगृध्रानुनादिताम् ।
छत्रहंसप्लुवोपेतां वीरवृक्षापहारिणीम् ॥ ८.८३.३ ॥
वीरांच्या हाडांनी व गवताने भरलेली, कावळे-गिधाडांच्या आवाजाने दुमदुमणारी, छत्रे हंसांसारखी तरंगणारी, वीरवृक्षांना वाहून नेणारी—
8.83.4
हारपद्माकरवतीमुष्णीषवरफेनिलाम् ।
धनुःशरध्वजोपेतां नरक्षुद्रकपालिनीम् ॥ ८.८३.४ ॥
हार व कमळ-सरोवरांनी भरलेली, उत्तम पागोट्यांच्या फेसाने युक्त, धनुष्य-बाण-ध्वजांनी युक्त, माणसांच्या लहान कवटींनी रक्षिलेली—
8.83.5
चर्मवर्मभ्रमोपेतां रथोडुपसमाकुलाम् ।
जयैषिणां च सुतरां भीरूणां च सुदुस्तराम् ॥ ८.८३.५ ॥
ढाल-कवचांच्या भोवर्‍यांनी युक्त, रथरूपी नावांनी गजबजलेली—विजय इच्छिणार्‍यांना अत्यंत सोपी व भित्र्यांना अत्यंत दुस्तर—
8.83.6
नदीं प्रावर्तयित्वा च बीभत्सुः परवीरहा ।
वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत्पुरुषर्षभः ॥ ८.८३.६ ॥
नदी वाहवून शत्रुवीरांचा संहारक बीभत्सु (अर्जुन), नरश्रेष्ठ, वासुदेवाला हे वचन बोलला.
8.83.7
एष केतू रणे कृष्ण सूतपुत्रस्य दृश्यते ।
भीमसेनादयश्चैते योधयन्ति महारथम् ॥ ८.८३.७ ॥
हे कृष्णा, युद्धात सूतपुत्राचा हा ध्वज दिसत आहे. भीमसेन आदी हे योद्धे त्या महारथाशी लढत आहेत.
8.83.8
एते द्रवन्ति पाञ्चालाः कर्मत्रस्ता जनार्दन ।
एष दुर्योधनो राजा श्वेतच्छत्रेण धार्यते ॥ ८.८३.८ ॥
हे जनार्दना, कर्माने त्रस्त झालेले हे पांचाल पळत आहेत. हा राजा दुर्योधन श्वेतछत्राखाली धरला जात आहे.
8.83.9
कर्णेन भग्नान्पाञ्चालान्द्रावयन्बहु शोभते ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महारथः ॥ ८.८३.९ ॥
कर्णाने भग्न केलेल्या पांचालांना पळवून लावत तो फार शोभतो. कृप, कृतवर्मा आणि महारथी द्रौणिही.
8.83.10
एते रक्षन्ति राजानं सूतपुत्रेण रक्षिताः ।
अवध्यमानास्तेऽस्माभिर्योधयिष्यन्ति सोमकान् ॥ ८.८३.१० ॥
सूतपुत्राने संरक्षित हे राजाचे रक्षण करत आहेत. आपण त्यांना न मारल्यास ते सोमकांशी लढतील.
8.83.11
एष शल्यो रथोपस्थे रश्मिसङ्ग्राहकोविदः ।
सूतपुत्ररथं कृष्ण वाहयन्बहु शोभते ॥ ८.८३.११ ॥
हे कृष्णा, रथाच्या आसनावर लगाम धरण्यात निपुण हा शल्य सूतपुत्राचा रथ हाकत अतिशय शोभतो.
8.83.12
तत्र मे बुद्धिरुत्पन्ना वाहयात्र रथं मम ।
नाहत्वा समरे कर्णं निवर्तिष्ये कथञ्चन ॥ ८.८३.१२ ॥
तेव्हा माझ्या मनात हा निश्चय उत्पन्न झाला: इथे माझा रथ हाका. युद्धात कर्णाला न मारता मी कोणत्याही प्रकारे परत फिरणार नाही.
8.83.13
मा स्म कर्णो रणे पार्थान्सृञ्जयांश्च महारथान् ।
निःशेषान्समरे कुर्यात्पश्यतां नो जनार्दन ॥ ८.८३.१३ ॥
हे जनार्दना, युद्धात कर्ण पार्थांना आणि सृंजय महारथींना आमच्या डोळ्यांदेखत पूर्णपणे नष्ट करू नये.
8.83.14
ततः प्रायाज्जवेनाशु केशवस्तव वाहिनीम् ।
कर्णं प्रति महेष्वासं द्वैरथे सव्यसाचिनः ॥ ८.८३.१४ ॥
तेव्हा केशव वेगाने तुमच्या सेनेकडे निघाला; महाधनुर्धर कर्णाकडे, सव्यसाची अर्जुनाच्या द्वैरथासाठी.
8.83.15
स प्रयातो रथेनाशु कृष्णो राजन्महाहवे ।
आश्वासयन्रणे चाशु पाण्डुसैन्यानि सर्वशः ॥ ८.८३.१५ ॥
हे राजा, तो कृष्ण रथातून वेगाने पुढे गेला, महायुद्धात पांडव सैन्यांना सर्व बाजूंनी तातडीने धीर देत.
8.83.16
रथघोषस्ततस्तस्य पाण्डवस्य बभूव ह ।
वासवास्त्रनिपातेन पर्वतेष्विव मारिष ॥ ८.८३.१६ ॥
हे माननीया, तेव्हा पांडवाच्या रथाचा घोष उठला; वासवाचे अस्त्र पर्वतांवर पडावे तसा.
8.83.17
महता रथघोषेण पाण्डवः सत्यविक्रमः ।
अभ्ययादप्रमेयात्मा निर्जयंस्तव वाहिनीम् ॥ ८.८३.१७ ॥
महान रथघोषासह सत्यपराक्रमी पांडव, अप्रमेयात्मा, तुमची सेना जिंकण्यासाठी तिच्याकडे पुढे सरसावला.
8.83.18
तमायान्तं समीक्ष्यैव श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् ।
मद्रराजोऽब्रवीत्कर्णं केतुं दृष्ट्वा महात्मनः ॥ ८.८३.१८ ॥
तो येत असलेला पाहून, श्वेत अश्व असलेला आणि कृष्ण सारथी असलेला, महात्म्याचा ध्वज पाहून, मद्रराजाने कर्णाला म्हटले.
8.83.19
अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
निघ्नन्नमित्रान्समरे यं कर्ण परिपृच्छसि ॥ ८.८३.१९ ॥
पांढऱ्या घोड्यांचा आणि कृष्ण सारथी असलेला हा रथ येत आहे. हे कर्णा, युद्धात शत्रूंना मारत जो येत आहे, त्याबद्दलच तू विचारत आहेस.
8.83.20
एष तिष्ठति कौन्तेयः संस्पृशन्गाण्डिवं धनुः ।
तं हनिष्यसि चेदद्य तन्नः श्रेयो भविष्यति ॥ ८.८३.२० ॥
कुंतीपुत्र गांडीव धनुष्याला स्पर्श करून उभा आहे. आज जर तू त्याला ठार मारलेस, तर ते आपल्यासाठी कल्याणकारक ठरेल.
8.83.21
धनुर्ज्या चन्द्रताराङ्का पताकाकिङ्किणीयुता ।
पश्य कर्णार्जुनस्यैषा सौदामन्यम्बरे यथा ॥ ८.८३.२१ ॥
कर्णा, पाहा! अर्जुनाची ही धनुष्याची दोरी, चंद्र-ताऱ्यांच्या चिन्हांनी युक्त आणि पताका व घंटांनी सजलेली, आकाशात विजेसारखी चमकते आहे.
8.83.22
एष ध्वजाग्रे पार्थस्य प्रेक्षमाणः समन्ततः ।
दृश्यते वानरो भीमो वीक्षतां भयवर्धनः ॥ ८.८३.२२ ॥
पार्थाच्या ध्वजाच्या टोकावर चहूबाजूंना पाहणारा एक वानर दिसत आहे. तो भयंकर वानर पाहणाऱ्यांची भीती वाढवत आहे.
8.83.23
एतच्चक्रं गदा शङ्खः शार्ङ्गं कृष्णस्य च प्रभो ।
दृश्यते पाण्डवरथे वाहयानस्य वाजिनः ॥ ८.८३.२३ ॥
हे प्रभो, पांडवांच्या रथात चक्र, गदा, शंख आणि कृष्णाचे शार्ङ्ग धनुष्य दिसत आहे; घोड्यांना हाकणाऱ्या कृष्णाचे.
8.83.24
एतत्कूजति गाण्डीवं विसृष्टं सव्यसाचिना ।
एते हस्तवता मुक्ता घ्नन्त्यमित्राञ्शिताः शराः ॥ ८.८३.२४ ॥
सव्यसाचीने सोडलेले गांडीव घुमत आहे. कुशल हातातून सुटलेले हे तीक्ष्ण बाण शत्रूंना मारत आहेत.
8.83.25
विशालायतताम्राक्षैः पूर्णचन्द्रनिभाननैः ।
एषा भूः कीर्यते राज्ञां शिरोभिरपलायिनाम् ॥ ८.८३.२५ ॥
विशाल, लांब व ताम्रवर्ण डोळे आणि पूर्णचंद्रासारखी मुखे असलेल्या, पळून न गेलेल्या राजांच्या मस्तकांनी ही भूमी व्यापली जात आहे.
8.83.26
एते परिघसङ्काशाः पुण्यगन्धानुलेपनाः ।
उद्धता रणशूराणां पात्यन्ते सायुधा भुजाः ॥ ८.८३.२६ ॥
परिघासारखे, पवित्र सुगंधी लेप लावलेले, रणशूरांचे उगारलेले हे बाहू शस्त्रांसह तोडले जात आहेत.
8.83.27
निरस्तजिह्वा नेत्रान्ता वाजिनः सह सादिभिः ।
पतिताः पात्यमानाश्च क्षितौ क्षीणा विशेरते ॥ ८.८३.२७ ॥
जीभ बाहेर काढलेले, डोळ्यांचे कोपरे फाटलेले घोडे स्वारांसह पडले आहेत; पाडले जाणारे आणि थकलेले ते जमिनीवर पडून आहेत.
8.83.28
एते पर्वतशृङ्गाणां तुल्या हैमवता गजाः ।
सञ्छिन्नकुम्भाः पार्थेन प्रपतन्त्यद्रयो यथा ॥ ८.८३.२८ ॥
हे हिमालयातील हत्ती पर्वतशिखरांसमान आहेत; पार्थाने कुंभस्थळे फोडलेले हे पर्वतांप्रमाणे कोसळत आहेत.
8.83.29
गन्धर्वनगराकारा रथा हतनरेश्वराः ।
विमानादिव पुण्यान्ते स्वर्गिणो निपतन्त्यमी ॥ ८.८३.२९ ॥
गंधर्वनगराप्रमाणे दिसणारे, राजे मारले गेलेले हे रथ पुण्य संपल्यावर विमानांतून पडणाऱ्या स्वर्गवासीयांसारखे पडत आहेत.
8.83.30
व्याकुलीकृतमत्यर्थं पश्य सैन्यं किरीटिना ।
नानामृगसहस्राणां यूथं केसरिणा यथा ॥ ८.८३.३० ॥
किरीटीने अत्यंत व्याकुळ केलेले सैन्य पाहा; सिंहाने हजारो विविध हरणांचा कळप विचलित करावा तसे.
8.83.31
त्वामभिप्रेप्सुरायाति कर्ण निघ्नन्वरान्रथान् ।
असज्जमानो राधेय तं याहि प्रति भारत ॥ ८.८३.३१ ॥
तो तुला लक्ष्य करून येत आहे, कर्णा, श्रेष्ठ रथींना मारत. राधेया, न थांबता त्याच्याकडे जा, भारता.
8.83.32
एषा विदीर्यते सेना धार्तराष्ट्री समन्ततः ।
अर्जुनस्य भयात्तूर्णं निघ्नतः शात्रवान्बहून् ॥ ८.८३.३२ ॥
अर्जुनाच्या भीतीने, जो वेगाने अनेक शत्रूंना मारत आहे, धृतराष्ट्रपुत्रांची ही सेना सर्व बाजूंनी विखुरली जात आहे.
8.83.33
वर्जयन्सर्वसैन्यानि त्वरते हि धनञ्जयः ।
त्वदर्थमिति मन्येऽहं यथास्योदीर्यते वपुः ॥ ८.८३.३३ ॥
सर्व सैन्यांना टाळून धनंजय त्वरेने येत आहे. त्याचे शरीर पुढे ढकलले जात असल्यासारखे दिसते; मला वाटते ते तुझ्यासाठीच आहे.
8.83.34
न ह्यवस्थास्यते पार्थो युयुत्सुः केनचित्सह ।
त्वामृते क्रोधदीप्तो हि पीड्यमाने वृकोदरे ॥ ८.८३.३४ ॥
युद्धेच्छू पार्थ तुझ्याशिवाय कोणाशीही उभा राहणार नाही. क्रोधाने पेटलेला तो, विशेषतः वृकोदर (भीम) पीडित असताना, तुझ्यासमोरच उभा राहील.
8.83.35
विरथं धर्मराजं तु दृष्ट्वा सुदृढविक्षतम् ।
शिखण्डिनं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ॥ ८.८३.३५ ॥
रथाविना अत्यंत जखमी झालेल्या धर्मराजाला (युधिष्ठिराला) पाहून, आणि शिखंडी, सात्यकी व पृषताचा पुत्र धृष्टद्युम्न यांनाही पाहून.
8.83.36
द्रौपदेयान्युधामन्युमुत्तमौजसमेव च ।
नकुलं सहदेवं च वशगांस्ते समीक्ष्य तु ॥ ८.८३.३६ ॥
द्रौपदीच्या पुत्रांना, युधामन्यु आणि उत्तमौजसाला, तसेच नकुल व सहदेव यांना तुझ्या वशात पडलेले पाहून.
8.83.37
सहसैकरथः पार्थस्त्वामभ्येति परन्तपः ।
क्रोधरक्तेक्षणः क्रुद्धो जिघांसुः सर्वपार्थिवान् ॥ ८.८३.३७ ॥
शत्रूंना दहन करणारा पार्थ एकट्याच रथात तुझ्याकडे येत आहे; क्रोधाने लाल डोळ्यांनी, संतप्त होऊन, सर्व राजांना मारण्याच्या इच्छेने.
8.83.38
त्वरितोऽभिपतत्यस्मांस्त्यक्त्वा सैन्यान्यसंशयम् ।
त्वं कर्ण प्रतियाह्येनं नास्त्यन्यो हि धनुर्धरः ॥ ८.८३.३८ ॥
तो वेगाने सैन्यांना सोडून निःसंशय आमच्यावर चालून येत आहे. कर्णा, तूच त्याला सामोरा जा; त्याच्यासारखा दुसरा धनुर्धर नाही.
8.83.39
न तं पश्यामि लोकेऽस्मिंस्त्वत्तो ह्यन्यं धनुर्धरम् ।
अर्जुनं समरे क्रुद्धं यो वेलामिव वारयेत् ॥ ८.८३.३९ ॥
या जगात तुझ्याशिवाय असा दुसरा धनुर्धर मला दिसत नाही, जो युद्धात संतप्त अर्जुनाला किनारा समुद्राला रोखतो तसा रोखू शकेल.
8.83.40
न चास्य रक्षां पश्यामि पार्श्वतो न च पृष्ठतः ।
एक एवाभियाति त्वां पश्य साफल्यमात्मनः ॥ ८.८३.४० ॥
त्याला बाजूला किंवा मागे कोणतेही संरक्षण मला दिसत नाही. एकटाच तो तुझ्याकडे येत आहे. तुझ्या स्वतःच्या यशाचे फळ पाहा.
8.83.41
त्वं हि कृष्णौ रणे शक्तो योद्धुमेतौ परन्तपौ ।
तवैव भारो राधेय प्रत्युद्याहि धनञ्जयम् ॥ ८.८३.४१ ॥
युद्धात या दोन शत्रूंशी, कृष्ण आणि अर्जुन यांच्याशी लढण्यास समर्थ तूच आहेस. राधेया, हा भार तुझाच आहे; धनंजयाला सामोरा जा.
8.83.42
समानो ह्यसि भीष्मेण द्रोमद्रौणिकृपेण च ।
सव्यसाचिनमायान्तं निवारय महारणे ॥ ८.८३.४२ ॥
तू भीष्म, द्रोण, द्रौणी आणि कृप यांच्या बरोबरीचा आहेस. महायुद्धात येणाऱ्या सव्यसाचीला अडव.
8.83.43
लेलिहानं यथा सर्पं गर्जन्तमृषभं यथा ।
वनस्थितं यथा व्याघ्रं जहि कर्ण धनञ्जयम् ॥ ८.८३.४३ ॥
जिभल्या चाटणाऱ्या सापासारखा, गर्जणाऱ्या वृषभासारखा, वनात उभ्या असलेल्या वाघासारखा जो धनंजय, त्याला हे कर्णा, ठार कर.
8.83.44
एते द्रवन्ति समरान्निरपेक्षा नराधिपाः ।
अर्जुनस्य भयत्रस्ता धार्तराष्ट्रा महाबलाः ॥ ८.८३.४४ ॥
अर्जुनाच्या भयाने त्रस्त झालेले हे महाबलवान धृतराष्ट्रपुत्र आणि राजे युद्धातून बेफिकीरपणे पळत आहेत.
8.83.45
द्रवतामथ तेषां तु नान्योऽस्ति युधि मानवः ।
भयहा यो भवेद्वीरस्त्वामृते सूतनन्दन ॥ ८.८३.४५ ॥
पळणाऱ्यांसाठी युद्धात भय दूर करणारा वीर तुझ्याशिवाय दुसरा कोणी मानव नाही, हे सूतपुत्रा.
8.83.46
एते त्वां कुरवः सर्वे द्वीपमासाद्य संयुगे ।
धिष्ठिताः पुरुषव्याघ्र त्वत्तः शरणकाङ्क्षिणः ॥ ८.८३.४६ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, हे सर्व कौरव युद्धात तुला बेट म्हणून गाठून, तुझ्याकडे आश्रय मागत उभे आहेत.
8.83.47
वैदेहाम्बष्ठकाम्भोजास्तथा नग्नजितस्त्वया ।
गान्धाराश्च यया धृत्या जिताः सङ्ख्ये सुदुर्जयाः।
तां धृतिं कुरुराधेय ततः प्रत्येहि पाण्डवम् ॥ ८.८३.४७ ॥
वैदेह, अंबष्ठ, काम्बोज, नग्नजित आणि गांधारांना युद्धात जिंकणे अत्यंत कठीण असूनही ज्या धैर्याने तू जिंकलेस, त्याच धैर्याने हे कुरुराधेया, आता पांडवाला सामोरा जा.
8.83.48
वासुदेवं च वार्ष्णेयं प्रीयमाणं किरीटिना ।
प्रत्युद्याहि महाबाहो पौरुषे महति स्थितः ॥ ८.८३.४८ ॥
हे महाबाहो, किरीटीसह आनंदित असलेल्या वार्ष्णेय वासुदेवाला, महान पौरुषात स्थिर राहून सामोरा जा.
8.83.49
प्रकृतिस्थोऽसि मे शल्य इदानीं सम्मतस्तथा ।
प्रतिभासि महाबाहो अभीतश्च धनञ्जयात् ॥ ८.८३.४९ ॥
शल्या, आता तू तुझ्या स्वाभाविक स्थितीत आहेस आणि तसाच माझ्यासाठी सन्माननीय आहेस. हे महाबाहो, धनंजयासमोरही तू निर्भय दिसतोस.
8.83.50
पश्य बाह्वोर्बलं मेऽद्य शिक्षितस्य च पश्य मे ।
एकोऽद्य निहनिष्यामि पाण्डवानां महाचमूम् ॥ ८.८३.५० ॥
आज माझ्या बाहूंचे बळ पाहा, आणि प्रशिक्षित अशा माझ्या कौशल्यालाही पाहा. आज मी एकटाच पांडवांची महासेना नष्ट करीन.
8.83.51
कृष्णौ च पुरुषव्याघ्र ततः सत्यं ब्रवीमि ते ।
नाहत्वा युधि तौ वीरौ व्यपयास्ये कथञ्चन ॥ ८.८३.५१ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, तर मग तुला खरे सांगतो: युद्धात ते दोन्ही वीर कृष्ण मारल्याशिवाय मी कोणत्याही प्रकारे माघार घेणार नाही.
8.83.52
शिश्ये वा निहतस्ताभ्यामनित्यो हि रणे जयः ।
कृतार्थोऽद्य भविष्यामि हत्वा वाप्यथ वा हतः ॥ ८.८३.५२ ॥
त्यांच्याकडून मारला जाऊन मी पडून राहीन, कारण युद्धातील विजय अनित्य असतो. किंवा आज त्यांना मारून मी कृतार्थ होईन, किंवा मारला जाऊनही होईन.
8.83.53
अजय्यमेनं प्रवदन्ति युद्धे ।
महारथाः कर्ण रथप्रवीरम्।
एकाकिन किमु कृष्णाभिगुप्तं ।
विजेतुमेनं क इहोत्सहेत ॥ ८.८३.५३ ॥
महारथी युद्धात याला अजेय म्हणतात, हे कर्णा, हा रथवीरांत श्रेष्ठ आहे. कृष्णाने संरक्षित केलेल्या याला एकट्याने येथे जिंकण्याचे धाडस कोण करील?
8.83.54
नैतादृशो जातु बभूव लोके ।
रथोत्तमो यावदुपश्रुतं नः।
तमीदृशं प्रतियोत्स्यामि पार्थं ।
महाहवे पश्य च पौरुषं मे ॥ ८.८३.५४ ॥
आपण ऐकले आहे तेथवर, जगात असा रथश्रेष्ठ कधीच झाला नाही. अशा पार्थाशी मी महायुद्धात लढेन; माझे पौरुष पाहा.
8.83.55
रणे चरत्येष रथप्रवीरः ।
सितैर्हयैः कौरवराजपुत्रः।
स वाऽद्य मां नेष्यति कृच्छ्रमेत… ।
त्कर्णोऽस्यान्तेऽप्यत्र भवेत्समर्थः ॥ ८.८३.५५ ॥
युद्धात हा रथवीर संचार करतो; श्वेत घोड्यांसह कौरवराजपुत्र. आज तो मला संकटात नेईल; त्याच्या अंती येथे कर्णही समर्थ होऊ शकेल.
8.83.56
अस्वेदिनौ राजपुत्रस्य हस्ता… ।
ववेपमानौ जातकिणौ बृहन्तौ।
दृढायुधः कृतिमान्क्षिप्रहस्तो ।
न पाण्डवेयेन समोऽस्ति योधः ॥ ८.८३.५६ ॥
राजपुत्राचे हात घाम न येणारे, कापणारे, घट्टे पडलेले आणि मोठे आहेत. दृढायुध, कुशल, वेगवान हात असलेला योद्धा पांडवाइतका नाही.
8.83.57
गृह्णात्यनेकानपि कङ्कपत्रा… ।
नेकं यथा तान्प्रतियोज्य चाशु।
ते क्रोशमात्रे निपतन्त्यमोधाः ।
कस्तेन योधोऽस्ति समः पृथिव्याम् ॥ ८.८३.५७ ॥
तो अनेक कंकपत्र बाण घेतो; ते धनुष्यावर झटपट जोडून सोडतो. ते अमोघ बाण एक कोसावर पडतात. पृथ्वीवर त्याच्यासमान योद्धा कोण?
8.83.58
अतोषयत्स्वाण्डवे यो हुताशं ।
कृष्णद्वितीयोऽतिरथस्तरस्वी।
लेभे चक्रं यत्र कृष्णो महात्मा ।
धनुर्गाण्डीवं पाण्डवः सव्यसाची ॥ ८.८३.५८ ॥
खांडव वनात ज्याने अग्नीला तृप्त केले; कृष्ण ज्याचा दुसरा, अतिरथी व वेगवान. जेथे महात्मा कृष्णाने चक्र मिळवले, आणि पांडुपुत्र सव्यसाची याने गांडीव धनुष्य मिळवले.
8.83.59
श्वेताश्वयुक्तं च सुघोषमुग्रं ।
रथं महाबाहुरदीनसत्वः।
महेषुधी चाक्षये दिव्यरूपे ।
शस्त्राणि दिव्यानि च हव्यवाहात् ॥ ८.८३.५९ ॥
श्वेत घोड्यांनी जोडलेला, सुंदर नाद करणारा, उग्र रथ; महाबाहू, अदीनसत्त्व असलेल्याने अग्नीकडून दोन महान भाते, अक्षय दिव्यरूप असलेले, आणि दिव्य शस्त्रे मिळवली.
8.83.60
यस्त्विन्द्रलोके निजघान दैत्या… ।
नसङ्ख्येयान्कालकेयांश्च सर्वान्।
लेभे शङ्खं देवदत्तं स्म तत्र ।
को नाम तेनाभ्यधिकः पृथिव्याम् ॥ ८.८३.६० ॥
ज्याने इंद्रलोकात दैत्यांना… मारले, असंख्य कालकेयांना आणि सर्वांना मारले, आणि तेथे देवदत्त शंख मिळवला, त्याच्यापेक्षा पृथ्वीवर श्रेष्ठ कोण आहे?
8.83.61
महादेवं तोषयामास योऽस्त्रैः ।
साक्षात्सुयुद्धेन महानुभावः।
लेभे ततः पाशुपतं सुघोरं ।
त्रैलोक्यसंहारकरं महास्त्रम् ॥ ८.८३.६१ ॥
युद्धात अस्त्रांनी साक्षात महादेवांना प्रसन्न करणाऱ्या त्या महानुभावाने नंतर त्रैलोक्याचा संहार करणारे अत्यंत भयंकर पाशुपत महास्त्र मिळवले.
8.83.62
पृथक्पृथग्लोकपालाः समेता ।
ददुर्महास्त्राण्यप्रमेयाणि सङ्ख्ये।
यैस्ताञ्जघानाशु रणे नृसिंहः ।
सकालकेयानसुरान्समेतान् ॥ ८.८३.६२ ॥
वेगवेगळ्या लोकपालांनी एकत्र येऊन असंख्य महास्त्रे दिली; त्यांच्या साहाय्याने त्या नृसिंहाने रणात लवकरच कालकेयांसह एकत्र आलेल्या असुरांना ठार केले.
8.83.63
तथा विराटस्य पुरे समेता… ।
न्सर्वानस्मानेकरथेन जित्वा।
जहार तद्रोधनमाजिमध्ये ।
वस्त्राणि चादत्त महारथेभ्यः ॥ ८.८३.६३ ॥
तसेच विराटाच्या नगरात एकत्र झालेल्या… आम्हा सर्वांना एकाच रथाने जिंकून, युद्धमध्ये ती गोधने हरण केली आणि महारथांकडून वस्त्रेही घेतली.
8.83.64
तमीदृशं वीर्यगुणोपपन्नं ।
कृष्णद्वितीयं परमं नृपाणाम्।
तमाह्वयन्साहसमुत्तमं वै ।
जाने स्वयं सर्वलोकस्य शल्य ॥ ८.८३.६४ ॥
असे वीर्य आणि गुण असलेल्या, कृष्ण ज्याचा दुसरा आहे अशा, राजांमध्ये श्रेष्ठ, त्या परम साहसी वीराला आव्हान देत मी, हे शल्या, स्वतः सर्व जगाला जाणतो.
8.83.65
अनन्तवीर्येण च केशवेन ।
नारायणेनाप्रतिमेन गुप्तः।
वर्षायुतैर्यस्य गुणा न शक्या ।
वक्तुं समेतैरपि सर्वलोकैः ॥ ८.८३.६५ ॥
अनंत पराक्रमी केशव आणि अप्रतिम नारायण यांनी रक्षिलेला तो. त्याचे गुण हजारो वर्षांतही, सर्व लोक एकत्र झाले तरीही सांगता येणार नाहीत.
8.83.66
महात्मनः शङ्खचक्रासिपाणे… ।
र्विष्णोर्जिष्णोर्वसुदेवात्मजस्य।
भयं न मे जायते साध्वसं च ।
दृष्ट्वा कृष्णावेकरथे समेतौ ॥ ८.८३.६६ ॥
महात्मा, शंख-चक्र-खड्गधारी विष्णू, विजयी अर्जुन आणि वसुदेवपुत्र यांच्याकडून मला भय वाटत नाही व घाबरगुंडी उडत नाही; हे दोन कृष्ण एका रथात एकत्र असलेले पाहिले तरीही.
8.83.67
अतीवायं धनुषि राजपुत्रे… ।
ष्वतीवान्यान्केशवश्चक्रयुद्धे।
एवंविधौ पाण्डववासुदेवौ ।
चलेत्स्वदेशाद्विमवान्न कृष्णौ ॥ ८.८३.६७ ॥
हा राजपुत्र (अर्जुन) धनुर्विद्येत अत्यंत श्रेष्ठ आहे, आणि केशव चक्रयुद्धात इतरांपेक्षा सरस आहे. असे पांडव आणि वासुदेव हे दोन कृष्ण हिमालयालाही आपल्या जागेवरून हलवू शकणार नाहीत.
8.83.68
उभौ हि शूरौ बलिनौ दृढायुधौ ।
महारथौ संहननोपपन्नौ।
एतौ वीरौ नरवीरौ समेतौ ।
स्थानाच्च्युतौ देवकुमाररूपौ ॥ ८.८३.६८ ॥
दोघेही शूर, बलवान, दृढ शस्त्रधारी, महारथी, मजबूत देहाचे आहेत. मानवांतील हे दोन वीर एकत्र आहेत; देवकुमारांचे रूप धारण करणारे, आपल्या स्थानापासून ढळत नाहीत.
8.83.69
जेतुं प्रसह्यार्जुनं चाच्युतं च ॥ ८.८३.६९ ॥
अर्जुन आणि अच्युत यांना बलपूर्वक जिंकण्यासाठी.
8.83.70
एतौ हि तावर्जुनवासुदेवौ ।
कोऽन्यः प्रतीयान्मदृते तु शल्य ॥ ८.८३.७० ॥
हे दोघे अर्जुन आणि वासुदेव, हे शल्या, माझ्याशिवाय दुसरा कोण त्यांचा प्रतिकार करू शकेल?
8.83.71
सर्वेषां वृष्णिवीराणां कृष्णे लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ।
सर्वेषां पाण्डुपुत्राणां जयः पार्थे प्रतिष्ठितः ॥ ८.८३.७१ ॥
वृष्णिवीरांची सर्व लक्ष्मी कृष्णात प्रतिष्ठित आहे; पाण्डुपुत्रांचा सर्व विजय पार्थात प्रतिष्ठित आहे.
8.83.72
तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ समाने स्यन्दने स्थितौ ।
मामेकमभियोद्धारौ सुजातं बत शल्य मे ॥ ८.८३.७२ ॥
ते दोन्ही पुरुषव्याघ्र एकाच रथात उभे आहेत, मा एकट्याशी लढण्यासाठी. अरे शल्या, माझे भाग्य किती चांगले आहे!
8.83.73
नैतच्चिरं क्षिप्रमिमं रथं मे ।
प्रवर्तयैतावभियामि चैवम्।
अस्मिन्मुहूर्ते निहतौ पश्य कृष्णौ ।
ताभ्यां हतं वा युधि मां रिपुभ्याम् ॥ ८.८३.७३ ॥
हे फार वेळ टिकणार नाही; माझा रथ वेगाने चालव. अशाच प्रकारे मी त्यांच्यावर चाल करतो. या क्षणीच त्या दोन कृष्णांना मेलेले पाहा, किंवा युद्धात त्या दोन शत्रूंकडून मी मारला गेलेला पाहा.
8.83.74
एवं ब्रुवाणः सहसा महारथ… ।
स्त्वभ्यद्रवत्पाण्डवं सूतपुत्रः ॥ ८.८३.७४ ॥
असे बोलत महारथी... सूतपुत्र (कर्ण) अचानक पाण्डवाच्या दिशेने धावला.
8.83.75
पदातिसङ्घा द्विरदास्तथा तदा ॥ ८.८३.७५ ॥
तेव्हा पायदळाच्या तुकड्या आणि हत्तीही तसेच (धावले).
8.83.76
निरुध्यताभिद्रवताच्युतार्जुनौ ।
श्रमेण संयोजयताशु सर्वशः।
यथा भवद्भिर्भृशविक्षतावुभौ ।
सुखेन हन्यान्मम वाहिनीपतिः ॥ ८.८३.७६ ॥
अच्युत आणि अर्जुन यांना वेढा घालून हल्ला करा. लवकरच पूर्ण प्रयत्नाने त्यांना एकत्र आणा, जेणेकरून तुमच्याकडून दोघेही गंभीर जखमी होतील आणि सेनापती माझ्या हातून सहजपणे मारला जाईल.
8.83.77
यथा तथा तान्समरेऽर्जुनोऽग्रसत् ॥ ८.८३.७७ ॥
जसा अर्जुनाने युद्धात त्यांना गिळून टाकले.
8.83.78
न सन्दधानो न तथा शरोत्तमान् ।
प्रमुञ्चमानो रिपुभिः प्रदृश्यते।
धनञ्जयास्तैः स्म शरैर्विदारिता ।
हता निपेतुर्नरवाजिकुञ्जराः ॥ ८.८३.७८ ॥
तो बाण सांधताना किंवा उत्तम बाण सोडताना शत्रूंना दिसत नाही; धनंजयाच्या त्या बाणांनी विदीर्ण होऊन माणसे, घोडे आणि हत्ती मारले जाऊन पडले.
8.83.79
शरार्चिषं गाण्डिवचारुमण्डलं ।
युगान्तसूर्यप्रतिमानतेजसम्।
न कौरवाः शेकुरुदीक्षितुं जयं ।
यथा रविं व्याधितचक्षुषो जनाः ॥ ८.८३.७९ ॥
बाणांची ज्वाला, गाण्डीवाचे सुंदर मंडल, युगान्तीच्या सूर्यासारखे तेज असलेल्या त्याच्याकडे कौरव विजयाच्या आशेने पाहू शकले नाहीत; नेत्रविकार झालेले लोक सूर्याकडे पाहू शकत नाहीत तसे.
8.83.80
शरोत्तमान्सम्प्रहितान्महारथै ।
श्चिच्छेद पार्थः प्रहसञ्छरौधैः।
भूयश्च तानहनद्बाणसङ्घान् ।
गाण्डीवधन्वायतपूर्णमण्डलम् ॥ ८.८३.८० ॥
महारथींनी सोडलेले उत्तम बाण पार्थाने हसत हसत बाणवर्षावाने तोडले; पुन्हा त्या बाणसमूहांनाही त्याने मारले, गाण्डीव धनुष्य पूर्ण वर्तुळाकार ओढत.
8.83.81
यथोग्ररश्मिः शुचिशुक्रमध्यगः ।
सुखं विवस्वान्हरते जलौघान्।
तथार्जुनो बाणगणान्निरस्य ।
ददाह सेनां तव पार्थिवेन्द्र ॥ ८.८३.८१ ॥
प्रखर किरणांचा सूर्य शुद्ध आकाशाच्या मध्यातून जाताना सहज जलसमूह शोषून घेतो, तसा अर्जुनाने बाणसमूह सोडून, हे राजाधिराजा, तुमची सेना जाळून टाकली.
8.83.82
तमभ्यधावद्विसृजन्कृपः शरां… ।
स्तथैव भोजस्तव चात्मजः स्वयम्।
महारथो द्रोणसुतश्च सायकै… ।
रवाकिरंस्तोयधरा यथाऽचलम् ॥ ८.८३.८२ ॥
कृपाने बाण सोडत त्याच्यावर धाव घेतली; तुमचा पुत्र भोज (कृतवर्मा) स्वतः तसाच; महारथी द्रोणपुत्रानेही बाणांनी त्याला झाकून टाकले, जसे मेघ पर्वतावर वर्षाव करतात.
8.83.83
जिघांसुभिस्तान्कुशलैः शरोत्तमान् ।
महात्मभिः सम्प्रहितान्प्रयत्नतः।
शरैः प्रतिच्छेद स पाण्डवस्त्वरन् ।
परान्विनिर्भिद्य च तांस्त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ८.८३.८३ ॥
मारण्याच्या इच्छेने कुशल महात्म्यांनी प्रयत्नपूर्वक सोडलेले ते उत्तम बाण त्या पांडवाने आपल्या बाणांनी त्वरेने तोडले; शत्रूंना भेदून त्यांपैकी प्रत्येकाला तीन-तीन बाणांनी विद्ध केले.
8.83.84
स गाण्डिवव्यायतपूर्णमण्डल… ।
स्तपन्रिपूनर्जुनभास्करो वभौ।
शरोग्रश्मिः शुचिशुक्रमध्यगो ।
यथैव सूर्यः परिवेयवांस्तथा ॥ ८.८३.८४ ॥
गांडीव पूर्ण वर्तुळाकार ओढून… शत्रूंना तापवणारा अर्जुन नावाचा सूर्य तळपला; बाणांची टोके हीच त्याची किरणे; शुद्ध आकाशाच्या मध्यात संचार करणाऱ्या सूर्यासारखा आणि परिवेषाने वेढलेल्या सूर्यासारखा तो दिसला.
8.83.85
अथाग्र्यबाणैर्दशभिर्धनञ्जयं ।
पराभिनद्दोणसुतोऽच्युतं त्रिभिः।
चतुर्भिरश्वांश्चतुरः कपिं ततः ।
शरैश्च नाराचवरैरवाकिरत् ॥ ८.८३.८५ ॥
मग द्रोणपुत्राने दहा उत्तम बाणांनी धनंजयाला (अर्जुनाला) विद्ध केले, तीनने अच्युताला (कृष्णाला), मग चारने त्याच्या चार घोड्यांना, आणि कपिध्वजावर उत्तम नाराच बाणांचा वर्षाव केला.
8.83.86
तथा ततः प्रस्फुरदस्य कार्मुकं ।
त्रिभिः शरैर्यन्तृशिरश्चकर्त ह।
हयांश्चतुर्भिश्चतुरस्त्रिभिर्ध्वजं ।
धनञ्जयो द्रौणिरथादपातयत् ॥ ८.८३.८६ ॥
नंतर धनंजयाने द्रौणीच्या रथावरून त्याचे थरथरणारे धनुष्य तीन बाणांनी तोडले, सारथ्याचे मस्तक छेदले; चार बाणांनी घोडे आणि तीन बाणांनी ध्वज पाडला.
8.83.87
स रोषपूर्णो ह्मतिवज्रहाटकै… ।
रलङ्कृतं तक्षकभोगवर्चसम्।
स तद्वधे कार्मुकमन्यदाददे ।
यथा महाहिप्रवरं तथैव च ॥ ८.८३.८७ ॥
रागाने भरलेल्या त्याने, अति कठीण सुवर्णालंकारांनी … अलंकृत, तक्षकाच्या वेटोळ्यासारख्या तेजाचे ते धनुष्य त्याच्या वधासाठी दुसरे धनुष्य म्हणून उचलले; महासर्पासारखे.
8.83.88
स्वमायुधं चापि विकीर्य भूतले ।
धनुश्च कृत्वा सगुणं गुणाधिकः।
समानयंसल्तावजितौ नरोत्तमौ ।
शरोत्तमैर्द्रौणिरविध्यदन्तिकात् ॥ ८.८३.८८ ॥
आपले आयुध भूमीवर टाकून, प्रत्यंचा चढवलेले धनुष्य घेऊन, कौशल्यात श्रेष्ठ असा द्रौणी त्या अजिंक्य दोन नरोत्तमांना जवळून उत्तम बाणांनी विंधता झाला.
8.83.89
कृपश्च भोजश्च तवात्मजश्च ते ।
शरैरनेकैर्युधि पाण्डवर्षभम्।
महारथाः संयुगमूर्धनि स्थिता… ।
स्तमोनुदं वारिधरा इवापतन् ॥ ८.८३.८९ ॥
कृप, भोज आणि तुमचा पुत्र, युद्धाच्या अग्रभागी उभे असलेले महारथी युद्धात अनेक बाणांनी पांडवश्रेष्ठाला … [विंधते झाले]; अंधार दूर करणाऱ्या सूर्यावर मेघांसारखे बाण पडले.
8.83.90
कृपस्य पार्थः शरं शरासनं ।
हयान्ध्वजान्सारधिमेव पत्रिभिः।
समार्पयद्वाहुसहस्रविक्रम… ।
स्तथा यथा वज्रधरः पुरा बलेः ॥ ८.८३.९० ॥
पृथेचा पुत्र पार्थ याने कृपाचे बाण, धनुष्य, घोडे, ध्वज आणि सारथी पंखधारी बाणांनी पूर्णपणे झाकून टाकले; पूर्वी वज्रधराने बलीवर केले तसे. … [सहस्र बाहूंचा पराक्रम].
8.83.91
स पार्थबाणैर्विनिपातितायुधो ।
ध्वजावमर्दे च कृते महाहवे।
कृतः कृपो बाणसहस्रयनितो ।
यथापगेयः प्रथमं किरीटिना ॥ ८.८३.९१ ॥
पार्थाच्या बाणांनी शस्त्रे पाडली जाऊन, ध्वज चिरडला गेला तेव्हा त्या महायुद्धात सहस्र बाणांनी वेढलेल्या कृपाला प्रथम किरीटीने माघार घ्यायला लावले.
8.83.92
शरैः प्रचिच्छेद तवात्मजस्य ।
ध्वजं धनुश्च प्रचकर्त नर्दतः।
जघान चाश्वान्कृतवर्मणः शुभान् ।
ध्वजं च चिच्छेद तवात्मजस्य ह ॥ ८.८३.९२ ॥
बाणांनी तुझ्या पुत्राचा ध्वज व धनुष्य तोडले; गर्जना करत कृतवर्म्याचे सुंदर घोडे मारले; तुझ्या पुत्राचा ध्वजही छेदला.
8.83.93
सवाजिसूतेष्वसनान्सकेतना… ।
ञ्जयान नागाश्वरथांश्च स त्वरन्।
ततः प्रकीर्णं सुमहद्वलं तव ।
प्रपीडितं सवितुरिवौजसा भृशम् ॥ ८.८३.९३ ॥
घोडे, सारथी, धनुष्ये, ध्वजांसह सृंजयांना आणि हत्ती, घोडे, रथ यांना तो त्वरेने मारत राहिला; तेव्हा तुझे प्रचंड सैन्य विखुरले, सूर्याच्या तेजाने अत्यंत पीडित झाल्यासारखे.
8.83.94
रथैः सुयुक्तैरपरे युयुत्सवः ॥ ८.८३.९४ ॥
सुसज्ज रथांसह, लढण्यास उत्सुक इतर.
8.83.95
अथाभिसृत्य प्रतिवार्य चाहितान् ।
धनञ्जयस्यानुचरान्महारथाः।
शिखण्डिशैनेययमाः शितैः शरै… ।
र्विदारयन्तो व्यनदन्सुभैरवम् ॥ ८.८३.९५ ॥
मग अग्रेसर होऊन, शत्रूंना रोखून, धनंजयाच्या अनुचरांना महारथी शिखंडी, शैनेय आणि यम (नकुल-सहदेव) तीक्ष्ण बाणांनी फाडत अत्यंत भयंकर गर्जना करीत राहिले.
8.83.96
ततोऽभिजघ्नुः कुपिताः परस्परं ।
शरैस्तदाञ्चोगतिभिः सुतेजनैः।
कुरुप्रवीराः सह पृञ्जयैर्यथा ।
सुरारयो देवपतिं यथा तथा ॥ ८.८३.९६ ॥
तेव्हा संतप्त झालेल्या कुरुवीरांनी पृञ्जयांसह वेगाने जाणाऱ्या तीक्ष्ण बाणांनी एकमेकांवर प्रहार केले; जसे असुर देवराज इंद्रावर प्रहार करतात.
8.83.97
जयेप्सवः स्वर्गमनाय चोत्सुकाः ।
पतन्ति नागाश्वरथाः परन्तप।
तथैव सर्वे बहवश्च विव्यधुः ।
शरैः सुमुक्तैरितरेतरं पृथक् ॥ ८.८३.९७ ॥
विजयाची इच्छा धरणारे आणि स्वर्गप्राप्तीसाठी उत्सुक असे, हे परंतप, हत्ती, घोडे आणि रथ पडतात. त्याचप्रमाणे सर्व, पुष्कळ जण, चांगल्या प्रकारे सोडलेल्या बाणांनी एकमेकांना वेगवेगळे घायाळ करू लागले.
8.83.98
शरान्धकारे तु महात्मभिः कृते ।
महामृधे योधवरैः परस्परम्।
चतुर्दिशो वै विदिशश्च पार्थिव ।
प्रभा च सूर्यस्य तमोवृताऽभवत् ॥ ८.८३.९८ ॥
हे राजा, त्या महायुद्धात महात्म्यांनी, श्रेष्ठ योद्ध्यांनी परस्परांवर बाणांचा अंधार निर्माण केला असता, चारही दिशा, विदिशा आणि सूर्याचा प्रकाशही अंधाराने व्यापला गेला.