Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 8.84

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

8.84.1

…प्रबरैर्वलैर्भीममभिद्रुतम् ।
… कौन्तेयमुस्थिहीर्षुर्धनञ्जयः ॥ ८.८४.१ ॥

…श्रेष्ठ सेनाओं द्वारा भीम पर आक्रमण किया गया। … कौन्तेय (भीम) को उठाने की इच्छा से धनञ्जय (अर्जुन)।

8.84.2

… सेनां मारत सायकैः ।
… परवीरान्धनञ्जयः ॥ ८.८४.२ ॥

…सेना को बाणों से … वीरों को धनञ्जय (अर्जुन)।

8.84.3

… शरजालानि भागशः ।
अदृश्यन्त तथान्ये च निजघ्नुस्तव वाहिनीम् ॥ ८.८४.३ ॥

…बाणों के जाल भागों में दिखाई दिए, और अन्य भी इसी प्रकार आपकी सेना पर प्रहार करने लगे।

8.84.4

स पक्षिसङ्घाचरितमाकाशं पूरयञ्शरैः ।
धनञ्जयो महाबाहुः कुरूणामन्तकोऽमयत् ॥ ८.८४.४ ॥

वह पक्षी-समूहों से भरे आकाश को बाणों से भरता हुआ, महाबाहु धनञ्जय (अर्जुन), कुरुओं का काल बनकर विचरण करने लगा।

8.84.5

ततो भल्लैः क्षुरप्रैश्च नाराचैर्विमलैरपि ।
गात्राणि प्राच्छिनत्पार्थः शिरांसि च चकर्त ह ॥ ८.८४.५ ॥

तब पार्थ (अर्जुन) ने भल्लों, क्षुरप्रों और उज्ज्वल नाराचों से शरीरों को काट डाला और सिरों को भी काट गिराया।

8.84.6

छिन्नगात्रैर्विकवचैर्विशिरस्कैः समन्ततः ।
पातितैश्च पतद्भिश्च योधैरासीत्समावृता ॥ ८.८४.६ ॥

कटे हुए अंगों, कवचहीन और सिरविहीन योद्धाओं से, गिरे हुए और गिरते हुए योद्धाओं से चारों ओर वह भूमि ढँक गई थी।

8.84.7

धनञ्जयशराभ्यस्तैः स्यन्दनाश्वरथद्विपैः ।
सञ्छिन्नभिन्नविध्वस्तैर्व्यङ्गाङ्गावयवैः स्तृता।
गतसत्वैः ससत्वैश्च संवृताऽऽसीद्वसुन्धरा ॥ ८.८४.७ ॥

धनंजय के बाणों से आहत रथों, घोड़ों, रथियों और हाथियों से, कटे-फटे और चूर-चूर अंगों तथा अंग-खंडों से पृथ्वी ढक गई थी; उसपर मृत और जीवित दोनों प्रकार के योद्धा बिछे थे।

8.84.8

सुदुर्गमा सुविषमा घोराऽत्यर्थं सुदुर्दृशा ।
रणभूमिरभूद्राजन्महावैतरणी यथा ॥ ८.८४.८ ॥

हे राजन्! वह रणभूमि अत्यंत दुर्गम, अति विषम, भयानक और अत्यंत दुर्दर्शनीय हो गई थी, जैसे महावैतरणी नदी।

8.84.9

ईषाचक्राक्षभल्लैश्च व्यश्वैः साश्वैश्च युध्यताम् ।
ससूतैर्हतसूतैश्च रथैः स्तीर्णाऽभवन्मही ॥ ८.८४.९ ॥

लड़नेवालों के ईषा, चक्र, अक्ष और भल्लों से टूटे, घोड़ों से रहित और घोड़ों सहित, सारथियों सहित और मारे गए सारथियों वाले रथों से पृथ्वी पट गई।

8.84.10

सुवर्णवर्मसन्नाहैर्योधैः कनकमालिभिः ।
आस्थिताः क्लृप्तवर्माणो भद्रा नित्यमदा द्विपाः ॥ ८.८४.१० ॥

स्वर्ण-कवच और कवच-सज्जा पहने, सोने की मालाएँ धारण किए योद्धाओं द्वारा सवार, सजे-धजे कवचों वाले, उत्तम, सदा मदमत्त हाथी।

8.84.11

क्रुद्धाः क्रुरैर्महामात्रैः प्रेषितार्जुनमभ्ययुः ।
चतुः शता रथवरा हताः पेतुः किरीटिना ॥ ८.८४.११ ॥

क्रूर महामात्यों द्वारा भेजे गए, क्रोधित होकर वे अर्जुन पर टूट पड़े; चार सौ उत्तम रथ किरीटी (अर्जुन) द्वारा मारे गए और गिर पड़े।

8.84.12

पर्यस्तानीव शृङ्गाणि ससत्वानि महागिरेः ।
धनञ्जयशराभ्यस्तैः स्तीर्णा भूर्वरवारणैः ॥ ८.८४.१२ ॥

जैसे महान पर्वत के शिखर, जीव-जंतुओं सहित, उलट गए हों, वैसे ही धनंजय के बाणों से आहत उत्तम हाथियों से पृथ्वी पट गई।

8.84.13

समन्ताज्जलदप्रख्यान्वारणान्मदवर्षिणः ।
अभिपेदेऽर्जुनरथो घनान्भिन्दन्निवांशुमान् ॥ ८.८४.१३ ॥

चारों ओर से मेघों के समान मद बरसाने वाले हाथियों की ओर अर्जुन का रथ बढ़ा, मानो सूर्य बादलों को चीरता हो।

8.84.14

हतैर्गजमनुष्याश्वैर्भिन्नैश्च बहुधा रथैः ।
विशस्त्रयन्त्रकवचैर्युद्धशौण्डैर्गतासुभिः।
उपविद्धायुधैर्मार्गः स्तीर्णोऽभूत्फल्गुनेन वै ॥ ८.८४.१४ ॥

मारे गए हाथी, मनुष्य और घोड़ों, टूटे हुए रथों, शस्त्र-यंत्र और कवच छोड़े हुए, युद्ध में अभिमानी और प्राणहीन शवों से अर्जुन का मार्ग पट गया।

8.84.15

विस्फारितं च गाण्डीवमत्यासीद्भैरवस्वनम् ।
सुघोषं वज्रनिष्पेषं स्तनयन्निव तोयदः ॥ ८.८४.१५ ॥

गाण्डीव धनुष खींचा गया और वह भयानक ध्वनि करने लगा—वज्र के टकराने जैसा, गरजते मेघ की तरह।

8.84.16

ततः प्रादीर्यत चमूर्धनञ्जयशराहता ।
महावातसमाविद्धा महानौरिव सागरे ॥ ८.८४.१६ ॥

तब अर्जुन के बाणों से आहत सेना वैसे ही छिन्न-भिन्न हो गई, जैसे महासागर में महावायु से टकराया कोई विशाल जहाज़।

8.84.17

नानारूपाः प्राणहराः शरा गाण्डीवचोदिताः ।
अलातोल्काशनिप्रख्यास्तव सैन्यं विनिर्दहन् ॥ ८.८४.१७ ॥

गाण्डीव से छोड़े गए, अनेक रूपों वाले, प्राण हरने वाले बाण उल्का-ज्वाला और वज्र के समान आपकी सेना को भस्म करने लगे।

8.84.18

महागिरौ वेणुवनं निशि प्रज्वलितं यथा ।
तथा तव महासैन्यं प्रास्फुरच्छरपीडितम् ॥ ८.८४.१८ ॥

जैसे किसी महापर्वत पर रात में बाँस का वन जल उठता है, वैसे ही बाणों से पीड़ित आपकी विशाल सेना तड़पने लगी।

8.84.19

तद्विनष्टं सुविध्वस्तं तव सैन्यं किरीटिना ।
हतप्रविहतं बाणैः सर्वतः प्रद्रुतं दिशः ॥ ८.८४.१९ ॥

किरीटधारी अर्जुन के द्वारा आपकी वह सेना पूरी तरह नष्ट और विध्वस्त हो गई। बाणों से मारी और घायल होकर वह चारों दिशाओं में भाग गई।

8.84.20

सश्वापदा मृगगणा दावाग्नित्रासिता यथा ।
कुरवः पर्यवर्तन्त निर्दग्धाः सव्यसाचिना ॥ ८.८४.२० ॥

जैसे जंगल की आग से डरे हुए हिंसक पशुओं सहित मृगों के झुंड भागते हैं, वैसे ही सव्यसाची द्वारा झुलसाए गए कौरव इधर-उधर मुड़-मुड़कर भागने लगे।

8.84.21

उत्सृज्य च महाबाहुं भीमसेनं तथा रणे ।
बलं कुरूणामुद्विग्नं सर्वमासीत्पराङ्मुखम् ॥ ८.८४.२१ ॥

रणभूमि में महाबाहु भीमसेन को छोड़कर कौरवों की सारी सेना व्याकुल होकर मुख फेरकर भाग गई।

8.84.22

ततः कुरुषु भग्नेषु बीभत्सुरपराजितः ।
भीमसेनं समासाद्य मुहूर्तं सोऽभ्यवर्तत ॥ ८.८४.२२ ॥

तब कौरवों के भग्न हो जाने पर अपराजित बीभत्सु (अर्जुन) भीमसेन के पास पहुँचे और क्षणभर वहीं ठहरे।

8.84.23

समागम्य च भीमेन मन्त्रयित्वा च फल्गुनः ।
विशल्यमरुजं चास्मै कथयित्वा युधिष्ठिरम् ॥ ८.८४.२३ ॥

भीमसेन से मिलकर और परामर्श करके, फाल्गुन (अर्जुन) ने उन्हें युधिष्ठिर के बारे में बताया कि वे शल्यरहित और पीड़ारहित हैं।

8.84.24

भीमसेनाभ्यनुज्ञातस्ततः प्रायाद्धनञ्जयः ।
नादन्रथघोषेण पृथिवीं द्यां च भारत ॥ ८.८४.२४ ॥

भीमसेन की अनुमति पाकर तब धनंजय (अर्जुन) चले गए, हे भारत! उनके रथ की गर्जना से पृथ्वी और आकाश गूँज उठे।

8.84.25

ततः परिवृतो वीरैर्दशभिः शत्रुतापनः ।
दुःशासनादवरजैस्तव पुत्रैर्धनञ्जयः ॥ ८.८४.२५ ॥

तब शत्रुओं को तपाने वाले धनञ्जय दुःशासन के दस छोटे भाइयों, आपके पुत्रों, वीरों से घिर गए।

8.84.26

ते तमभ्यर्दयन्बाणैरुल्काभिरिव कुञ्जरम् ।
आततेष्वसना वीरा नृत्यन्त इव भारत ॥ ८.८४.२६ ॥

उन्होंने उसे बाणों से ऐसे पीड़ित किया जैसे मशालों से हाथी को; हे भारत, तने धनुष वाले वे वीर मानो नाच रहे थे।

8.84.27

अपसव्यांस्तु तांश्चक्रे रथेन मधुसूदनः ।
नियुक्तान्हि स तान्मेने यमायाशु किरीटिना ॥ ८.८४.२७ ॥

मधुसूदन ने रथ को बाईं ओर मोड़ दिया; किरीटधारी ने उन्हें यम के पास भेजा ऐसा समझा।

8.84.28

तथान्ये प्राणदन्मूढाः पराङ्मुखमिवार्जुनम् ॥ ८.८४.२८ ॥

वैसे ही अन्य मूर्ख लोग चिल्लाए, मानो अर्जुन पीठ फेर चुका हो।

8.84.29

तेषां नानदतां केतूनश्वांश्चापानि सारथीन् ।
नाराचैरर्धचन्द्रैश्च क्षिप्रं पार्थो न्यकृन्तत ॥ ८.८४.२९ ॥

गरजते हुए उनके ध्वज, घोड़े, धनुष और सारथियों को पार्थ ने नाराचों और अर्धचन्द्र बाणों से शीघ्र काट डाला।

8.84.30

अथान्यैर्दशभिर्भल्लैः शिरांस्येषामपातयत् ।
रोषसंरक्तनेत्राणि सन्दष्टौष्ठानि भूतले ॥ ८.८४.३० ॥

फिर अन्य दस भल्लों से उसने इनके सिर गिरा दिए, जिनकी आँखें क्रोध से लाल थीं और होंठ दाँतों से दबे थे, वे भूमि पर गिर पड़े।

8.84.31

तेषां वक्राणि विबभुर्व्योम्नि तारागणा इव ॥ ८.८४.३१ ॥

उनके मुख आकाश में तारागणों की भाँति चमक उठे।

8.84.32

तांस्तु भल्लैर्महावेगैर्दशभिर्दश कौरवान् ।
रुक्माङ्गदाव्रुक्मपुङ्खैर्हत्वा प्रायादमित्रहा ॥ ८.८४.३२ ॥

उन दस-दस कौरवों को शीघ्रगामी भल्लों से मारकर शत्रुघाती (अर्जुन) आगे बढ़ गया।