Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 8.88

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

8.88.1

स पीत्वा रुधिरं तस्य चरणौ गृह्य भारत ।
इत्युच्चैर्वचनं प्राह प्रतिनृत्यन्वृकोदरः ॥ ८.८८.१ ॥

उसने उसका रक्त पीकर और उसके चरणों को पकड़कर, हे भारत, नाचते हुए वृकोदर ने ज़ोर से ऐसे वचन कहे।

8.88.2

एष ते रुधिरं तीव्रं पिबामि पुरुषादवत् ।
वदेदानीं सुसंरब्धः पुनर्गौरिति गौरिति ॥ ८.८८.२ ॥

यह तुम्हारा तीखा रक्त मैं नरभक्षी राक्षस की तरह पी रहा हूँ। अब अत्यन्त क्रोध में आकर फिर से 'गौ, गौ' कहो।

8.88.3

ये चास्मान्प्रतिनृत्यन्ति तदा गौरिति गौरिति ।
तान्वयं प्रतिनृत्यामः पुनर्गौरिति गौरिति ॥ ८.८८.३ ॥

जो हम पर तब 'गौ, गौ' कहकर नाचते थे, उन्हें हम भी प्रतिउत्तर में नाचते हैं—फिर से 'गौ, गौ'।

8.88.4

प्रमाणकोट्यां शयने कालकूटकभोजनम् ।
दंशनं चाहिभिस्तीक्ष्णैर्दाहं जतुगृहे च यत् ॥ ८.८८.४ ॥

प्रमाणकोटि में शय्या पर कालकूट विष का भोजन, तीखे सर्पों द्वारा डसा जाना, और लाक्षागृह में जलाया जाना—जो हुआ।

8.88.5

द्यूते च दोषभूयस्त्वमरण्ये वसतिश्च या ।
इष्वस्त्राणि च सङ्ग्रामे अनिलानिलवेश्मसु ॥ ८.८८.५ ॥

द्यूत में अनेक दोष, वन में निवास, और युद्ध में इषु-अस्त्र, तथा वायु-वायु के भवनों में रहना—जो हुआ।

8.88.6

दुःखान्येवाभिजानीमो न सुखानि कदाचन ।
धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्यात्सपुत्रस्य वयं सदा ॥ ८.८८.६ ॥

हमने सदा दुःख ही जाने, कभी सुख नहीं—पुत्रों सहित धृतराष्ट्र की दुष्टता के कारण हम सदा।

8.88.7

इत्युच्चैर्वचनं प्रोच्य जयं प्राप्य वृकोदरः ।
पुनरेव महाराज तव सैन्यमभिद्रवत् ॥ ८.८८.७ ॥

इस प्रकार ऊँचे स्वर में यह कहकर और विजय पाकर वृकोदर (भीम), हे महाराज, फिर से आपकी सेना पर टूट पड़े।

8.88.8

रक्तार्द्रपाणिस्तु ततो महात्मा ।
गदापाणिः काल इवान्तकाले।
विभीषयंस्तव पुत्रस्य सैन्य… ।
मितस्ततो धावति वाहिनीं ते ॥ ८.८८.८ ॥

रक्त से भीगे हाथों वाले उस महात्मा ने, हाथ में गदा लिए, अन्तकाल के काल (यम) की भाँति, आपके पुत्र की सेना को डराते हुए, इधर-उधर आपकी सेना की ओर दौड़ रहे हैं…

8.88.9

ततः क्षणाद्भारत शून्यमासी… ।
दायोधनं घोरतरं कुरूणाम्।
यत्राजिमध्ये प्रापिबद्भीमसेनो ।
दुःशासनस्य रुधिरं क्रोधदीप्तः ॥ ८.८८.९ ॥

तब क्षण भर में, हे भारत, वह… कुरुओं का अत्यन्त भयानक युद्धक्षेत्र शून्य हो गया, जहाँ क्रोध से दीप्त भीमसेन ने युद्धभूमि के बीच दुःशासन का रक्त पी लिया।

8.88.10

स हत्वा समरे राजन्राजपुत्रं महाबलम् ।
पूर्णकामो मदोदग्रः सिंहो रुरुमिवोत्कटः ॥ ८.८८.१० ॥

उसने, हे राजन्, युद्ध में उस महाबली राजपुत्र को मारकर, पूर्ण मनोरथ और मद से उन्मत्त होकर, रुरु मृग पर टूटे सिंह के समान उग्र हो गया।

8.88.11

रुधिरार्द्रो महाराज व्यशोभत परन्तपः ।
सपुष्पः किंशुक इव रक्तरक्ततरो बभौ ॥ ८.८८.११ ॥

हे महाराज, रक्त से भीगा वह शत्रुतापन (भीम) शोभित हुआ; फूलों सहित किंशुक वृक्ष के समान, लाल से भी अधिक लाल होकर वह चमक उठा।

8.88.12

रुधिराक्तो घोरवेषः क्रुद्धो राजन्वचोऽब्रवीत् ।
ब्रूहीदानीं पापमते नृशंस पतितो ह्यसि ॥ ८.८८.१२ ॥

रक्त से सने, भयानक रूप वाले, क्रुद्ध (भीम) ने, हे राजन्, ये वचन कहे — 'हे पापबुद्धि, हे निर्दय, अब बोल; तू सचमुच गिर चुका है।'

8.88.13

दुःशासने यादृशं संश्रुतं न… ।
स्तदवाप्तं पाण्डवैः सर्वमेव।
अत्रैवमाप्स्याम्यपरं द्वितीयं ।
दुर्योधनं यज्ञपशुं विशस्य ॥ ८.८८.१३ ॥

दुःशासन के प्रति जैसी प्रतिज्ञा की गई थी, वैसा… (अंश अपठित)… पाण्डवों ने वह सब प्राप्त कर लिया। यहाँ इसी प्रकार मैं दूसरा भी प्राप्त करूँगा, यज्ञ-पशु दुर्योधन का वध करके।

8.88.14

शिरो मृदित्वाऽस्य पुनश्च शान्तिं ।
यास्याम्यहं कौरवाणां समक्षम्।
या साऽपतिः सा सपतिर्हि जाता ।
यास्ताः सपत्योऽपतयस्तु जाताः ॥ ८.८८.१४ ॥

इसका सिर कुचलकर, फिर से शान्ति को प्राप्त करूँगा, कौरवों के सामने। जो अपतिका थी, वह सपति हो गई; और जो सपत्नियाँ थीं, वे अपति हो गईं।

8.88.15

पश्यन्तु चित्रं विविधं हि लोके ।
ये वै तिलाः षण्डतिला बभूवुः।
ते चेत्संसिद्धा निधनं गताः परे ।
किं चित्ररूपं बत जीवलोके ॥ ८.८८.१५ ॥

लोक में नाना प्रकार के विचित्र दृश्य देखें — जो तिल थे, वे षण्डतिल हो गए; यदि वे सिद्ध होकर मृत्यु को प्राप्त हुए, तो जीवलोक में इससे अधिक विचित्र रूप क्या होगा?

8.88.16

एतावदुक्त्वा वचनं प्रहृष्टः ।
प्राक्रोशदुच्चै रुधिरार्द्रवक्रः।
ननर्त चैवातिबलो महात्मा ।
वृत्रं निहत्येव सहस्रनेत्रः ॥ ८.८८.१६ ॥

इतना कहकर हर्षित होकर उन्होंने ऊँचे स्वर में गर्जना की, उनका मुख रक्त से भीगा था। अति बलशाली महात्मा नाचने लगे, जैसे वृत्र को मारकर सहस्रनेत्र (इन्द्र) नाचे हों।

8.88.17

दृष्ट्वा तु नृत्यन्तमुदग्रवीर्यं ।
कालं यथा त्वन्तकाले प्रजानाम्।
महद्भयं चाधिरथिं विवेश ।
जये निराशाश्च सुतास्त्वदीयाः ॥ ८.८८.१७ ॥

नाचते हुए उस उग्र पराक्रमी को देखकर, जैसे प्रजाओं के अन्तकाल में काल (मृत्यु) हो, अधिरथ-पुत्र (कर्ण) में महान भय प्रवेश कर गया; और आपके पुत्र विजय के विषय में निराश हो गए।

8.88.18

दुःशासने तु निहते पुत्रास्तव महारथाः ।
महत्क्रोधविषं वीरा धारयन्तो महाबलाः।
ते तु राजन्महावीर्या भीमं प्राच्छादयञ्छरैः ॥ ८.८८.१८ ॥

दुःशासन के मारे जाने पर आपके महारथी पुत्र, जो महान क्रोधरूपी विष धारण किए हुए थे, वीर और महाबली थे। हे राजन्, वे महापराक्रमी लोग बाणों से भीमसेन को ढँक देने लगे।

8.88.19

निषङ्गी कवची खङ्गी दण्डधारो धनुर्धरः ।
अलम्बुर्जलसन्धश्च वातवेगसुवर्चसौ ॥ ८.८८.१९ ॥

तरकश, कवच, तलवार, गदा और धनुष धारण किए हुए अलम्बुष और जलसन्ध, जो वायु के समान वेगवान और तेजस्वी थे।

8.88.20

एते समेत्य सहिता भ्रातृव्यसनकर्शिताः ।
भीमसेनं महाबाहुं पीडयामासुरञ्जसा ॥ ८.८८.२० ॥

ये सब एकत्र होकर, भाई के संकट से पीड़ित होकर, महाबाहु भीमसेन को शीघ्र ही पीड़ा देने लगे।

8.88.21

स वध्यमानो विशिखैः समन्तात्तैर्महारथैः ।
भीमः क्रोधाभिरक्ताक्षः क्रुद्धः काल इवाबभौ ॥ ८.८८.२१ ॥

उन महारथियों द्वारा चारों ओर से बाणों से पीटे जाते हुए भीम, क्रोध से लाल नेत्रों वाले और कुपित, काल के समान चमक उठे।

8.88.22

ततः परिवृतो राजन्नवभिः शत्रुतापनैः ।
दुःशासनादवरजैः पुत्रैस्तव वृकोदरः ॥ ८.८८.२२ ॥

तब, हे राजन्, दुःशासन के छोटे भाई आपके पुत्र, शत्रुओं को तपाने वाले नौ वीरों ने वृकोदर (भीम) को घेर लिया।

8.88.23

तांस्तु भल्लैर्महावेगैर्नवभिर्नव भारत ।
रुक्माङ्गदान्रुक्मपुङ्खैः पार्थो निन्ये यमक्षयम् ॥ ८.८८.२३ ॥

हे भारत, पार्थ (अर्जुन) ने उन्हें, प्रत्येक को नौ-नौ, स्वर्णपंखों वाले भल्लों से, स्वर्ण-बाजूबंद वाले, वेगवान बाणों से यमलोक पहुँचा दिया।

8.88.24

हतेषु तव पुत्रेषु बलं तद्विप्रदुद्रुवे ।
पश्यतः सूतपुत्रस्य पाण्डवस्य भयार्दितम् ॥ ८.८८.२४ ॥

आपके पुत्रों के मारे जाने पर वह सेना भाग खड़ी हुई, और सूतपुत्र कर्ण के देखते-देखते पाण्डुपुत्र के भय से पीड़ित होकर बिखर गई।

8.88.25

ततः कर्णं महाराज प्रविवेश महद्भयम् ।
दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तमन्तकस्य प्रजास्विव ॥ ८.८८.२५ ॥

तब हे महाराज, कर्ण के हृदय में महान भय समा गया, जब उसने भीम का पराक्रम देखा, जैसे प्रजाओं के बीच यम का प्रहार।

8.88.26

तस्य त्वाकारभावज्ञः शल्यः समितिशोभनः। ॥ ८.८८.२६ ॥

परन्तु कर्ण के बाहरी आकार और मनोभाव को जानने वाला, युद्ध में शोभायमान शल्य।

8.88.27

उवाच वचनं कर्णं प्राप्तकालं हितं तदा ॥ ८.८८.२७ ॥

तब उसने कर्ण से यह समयोचित और हितकारी वचन कहा।

8.88.28

एते द्रवन्ति राजानो भीमसेनभयार्दिताः ।
दुर्योधनश्च सम्मूढो भ्रातृव्यसनकर्शितः ॥ ८.८८.२८ ॥

भीमसेन के भय से पीड़ित ये राजा भाग रहे हैं; और दुर्योधन भी मोहित है, भाइयों की विपत्ति से क्षीण होकर।

8.88.29

दुःशासनस्य रुधिरे पीयमाने महात्मना ।
व्यापन्नचेताः सहसा शोकोपहतचेतनः ॥ ८.८८.२९ ॥

महात्मा (भीम) द्वारा दुःशासन का रक्त पिया जा रहा था; तब सहसा शोक से आहत चेतना वाला, चित्त विकल हुआ।

8.88.30

उपासते त्वामेते हि परिवार्य महारथाः ।
कृपप्रभृतयः कर्ण हतशेषाः सहोदराः ॥ ८.८८.३० ॥

हे कर्ण, जो महारथी कृप आदि और मारे जाने से बचे सहोदर हैं, वे सब तुम्हें घेरकर तुम्हारे पास खड़े हैं।

8.88.31

पाण्डवा लब्धलक्षाश्च धनञ्जयपुरोगमाः ।
त्वामेवाभिमुखाः शूरा युद्धाय समुपस्थिताः ॥ ८.८८.३१ ॥

पाण्डव, जिनका लक्ष्य सध गया है और जिनके आगे धनंजय हैं, वे शूरवीर युद्ध के लिए तुम्हारे ही सामने आकर उपस्थित हो गए हैं।

8.88.32

स त्वं पुरुषशार्दूल पौरुषे महति स्थितः ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य प्रत्युद्याहि धनञ्जयम् ॥ ८.८८.३२ ॥

हे पुरुषों में सिंह, तुम महान पराक्रम में स्थित हो। क्षत्रधर्म को सामने रखकर धनंजय का सामना करने आगे बढ़ो।

8.88.33

भारो हि धार्तराष्ट्रेण त्वयि सर्वः समाहितः ।
तमुद्वह महाबाहो यथाशक्ति यथाबलम् ॥ ८.८८.३३ ॥

धृतराष्ट्र-पुत्र का सारा भार तुम पर ही रखा गया है। हे महाबाहो, उसे यथाशक्ति और यथाबल उठाओ।

8.88.34

जये स्याद्विपुला कीर्तिर्ध्रुवः स्वर्गः पराजये ।
वृषसेनश्च राधेय सङ्क्रुद्धस्तनयस्तव।
त्वयि मोहं समापन्ने पाण्डवानभिधावति ॥ ८.८८.३४ ॥

विजय में विपुल कीर्ति होगी, और पराजय में निश्चित स्वर्ग। हे राधेय, तुम्हारे पुत्र वृषसेन क्रोधित होकर पाण्डवों पर टूट पड़ रहे हैं, जब तुम मोह में पड़ गए हो।

8.88.35

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं शल्यस्यामिततोजसः ।
हृदि मानुष्यकं भावं कृत्वा युद्वाय सुस्थिरम् ॥ ८.८८.३५ ॥

अमित तेज वाले शल्य के इन वचनों को सुनकर, हृदय में मानवीय भाव (दुर्बलता) को रखकर, युद्ध के लिए अत्यंत स्थिर हो गए।

8.88.36

ततः क्रुद्धो वृषसेनोऽभ्यधाव… ।
द्भीमं समायान्तममित्रसाहम्।
बाणैः किरन्तं प्रतियाति चोग्रं ।
व्यात्ताननं कालमिवापतन्तम् ॥ ८.८८.३६ ॥

तब क्रुद्ध वृषसेन ने (…) भीम की ओर दौड़ लगाई, जो शत्रुओं को वश में करने वाला था और आ रहा था। बाणों की वर्षा करते हुए, भयानक, खुले मुख वाले काल के समान झपटते हुए (भीम) का वह सामना करने लगा।

8.88.37

तमभ्यधावन्नकुलः प्रवीर… ।
मारादमित्रं प्रतुदन्पृषत्कैः।
कर्णस्य पुत्रं समरे प्रहृष्टं ।
जिष्णुर्जिघांसुर्मघवेव जम्भम् ॥ ८.८८.३७ ॥

उस पर वीर नकुल (…) दौड़ पड़ा, शत्रु को मारने और बींधने के लिए, बाणों से प्रहार करते हुए युद्ध में हर्षित कर्ण के पुत्र को; जैसे विजयी अर्जुन, मारने की इच्छा से, इन्द्र की भाँति जम्भ पर टूट पड़ा हो।

8.88.38

ततो ध्वजं स्फाटिकहेमचित्रं ।
चिच्छेद धैर्यान्नकुलः क्षुरेण।
कर्णात्मजस्येष्वसनं च चित्रं ।
भल्लेन जाम्बूनदचित्रनद्धम् ॥ ८.८८.३८ ॥

तब नकुल ने धैर्यपूर्वक क्षुर-बाण से कर्ण के पुत्र की स्फटिक और स्वर्ण से चित्रित ध्वजा काट डाली, और भल्ल-बाण से उसका विचित्र धनुष भी, जो जाम्बूनद स्वर्ण से चित्रित डोरी से बँधा था।

8.88.39

अथान्यदादाय धनुः स शीघ्रं ।
कर्णात्मजः पाण्डवमभ्यविध्यत्।
दिव्यैरस्त्रैरभ्यवर्षत्तदैनं ।
कर्णस्य पुत्रो नकुलं कृतास्त्रम् ॥ ८.८८.३९ ॥

फिर उसने शीघ्र दूसरा धनुष उठाकर कर्ण के पुत्र ने पाण्डुपुत्र को बींधा; तब कर्ण के पुत्र ने दिव्य अस्त्रों से उस अस्त्रविद्या में निपुण नकुल पर वर्षा कर दी।

8.88.40

ततः क्रुद्धो नकुलः कर्णपुत्रं ।
शरैर्महोल्काभिरिवाभ्यपीडयत्।
स कर्णपुत्रो नकुलस्य राज… ।
न्सर्वानस्त्रान्वारयदुत्तमास्त्रैः ॥ ८.८८.४० ॥

तब क्रुद्ध नकुल ने कर्ण के पुत्र को बाणों से, मानो बड़ी उल्काओं से, पीड़ित कर दिया। वह कर्ण का पुत्र नकुल के (…) राजा के सभी अस्त्रों को उत्तम अस्त्रों से रोकने लगा।

8.88.41

आसीत्सुघोरं भरतप्रवीर ।
युद्धं तदा कर्णजपाण्डवाभ्याम् ॥ ८.८८.४१ ॥

हे भरतवंश के श्रेष्ठ वीर, तब कर्ण के पुत्र और पाण्डवों के बीच अत्यन्त घोर युद्ध हुआ।

8.88.42

वनायुजान्सुकुमारान्सुशुभ्रा… ।
नलङ्कृताञ्जातरूपेण चित्रान्।
जघान चाश्वान्नकुलस्य वीरो ।
रणाजिरे सूतपुत्रस्य पुत्रः ॥ ८.८८.४२ ॥

नकुल के वीर ने रणभूमि में सूतपुत्र के पुत्र के, वन में पले, सुकुमार, अत्यन्त उज्ज्वल, स्वर्ण से अलंकृत और विचित्र घोड़ों को मार डाला।

8.88.43

ततो हताश्वादवरुह्य याना… ।
च्चर्माऽऽददे रुचिरं बर्हिचित्रम्।
आकाशसङ्काशमसिं प्रगृह्य ।
प्रकाशमानः खगवच्चचार ॥ ८.८८.४३ ॥

तब घोड़ों के मारे जाने पर वह रथ से उतर पड़ा और मोरपंख-सा चित्रित, सुन्दर ढाल ली तथा आकाश के समान नीला खड्ग उठाकर पक्षी की भाँति चमकता हुआ विचरने लगा।

8.88.44

ततोऽस्य पक्षाननयद्यमाय ।
द्विसाहस्रान्नकुलः क्षिप्रकारी।
ते प्रापतन्नसिना वै विशस्ता ।
यथाऽश्वमेधे पशवः शमित्रा ॥ ८.८८.४४ ॥

तब नकुल, जो शीघ्र कर्म करने वाला था, उसके दो हज़ार सैनिकों को यमलोक भेज दिया; वे तलवार से आहत होकर वैसे ही गिरे जैसे अश्वमेध में पशु वध्य होकर गिरते हैं।

8.88.45

ततस्ततो विजिता युद्धशौण्डा ।
नानादेश्याः सुहृदः सत्यसन्धाः।
एकेन शीघ्रं नकुलेन नुन्नाः ।
सारेप्सुनेवोत्तमचन्दनस्य ॥ ८.८८.४५ ॥

तब युद्ध में गर्वीले, नाना देशों के, सत्यप्रतिज्ञ मित्र पराजित हुए; एक ही नकुल ने शीघ्र ही उन्हें वैसे हाँक दिया जैसे उत्तम चन्दन का सार चाहने वाला (वृक्षों को) हाँकता है।

8.88.46

भूमौ चरन्तं नकुलं रथौघाः ।
समन्ततः सायकैः प्रत्यगृह्णन्।
स तुद्यमानो नकुलो विहङ्गै… ।
श्चचार सङ्ख्ये द्विषतो विनिघ्नन् ॥ ८.८८.४६ ॥

भूमि पर विचरते नकुल को रथों के समूहों ने चारों ओर से अपने बाणों द्वारा घेर लिया। बाणों से पीड़ित होकर नकुल युद्ध में शत्रुओं का संहार करते हुए विचरने लगा…

8.88.47

तं कर्णपुत्रोऽपि चरन्तमाजौ ।
नराश्वमातङ्गरथप्रवीरान्।
निघ्नन्तमष्टादशभिः पृषत्कै… ।
र्विव्याध वीरः स चुकोप विद्धः ॥ ८.८८.४७ ॥

युद्ध में विचरते और मनुष्यों, घोड़ों, हाथियों और रथों के प्रमुख वीरों का संहार करते उस नकुल को कर्ण के पुत्र वीर ने भी अठारह बाणों से बींध दिया। बिंधकर वह क्रोधित हो उठा…

8.88.48

ततोऽभ्यधावत्समरे जिघांसुः ।
कर्णात्मजं पाण्डुसुतो नृवीरम्।
तस्येषुभिर्वधमत्सूतपुत्रो ।
महारणे वर्म सहस्रभारम् ॥ ८.८८.४८ ॥

तब युद्ध में वध की इच्छा से पाण्डु के पुत्र (नकुल) ने कर्ण के पुत्र, उस नरवीर पर धावा किया। उसके बाणों से, सूतपुत्र के उस महायुद्ध में, सहस्र भार के कवच का विनाश हुआ…

8.88.49

तस्याथ कांस्यं सुशितं सुपीत… ।
मसिप्रवीरं गुरुभारासाहम्।
द्विषच्छरीरापहरं सुघोर… ।
माधून्वतः सर्पमिवात्तकोशम् ॥ ८.८८.४९ ॥

तब उसकी चमकदार, सुतीक्ष्ण, सुपॉलिश की हुई कांस्य (ढाल)… और तलवार का वीर, भारी बोझ सहने वाला, शत्रुओं के शरीर छीनने वाला, अत्यन्त भयानक… हिलाते हुए, म्यान से निकले साँप के समान…

8.88.50

क्षिप्रं शरैः षङ्भिरमित्रसाह… ।
श्चकर्त खङ्गं निशितैः सुधारैः।
पुनश्च पार्थं निशितैः पृषत्कैः ।
स्तनान्तरे क्षिप्रमिवात्यविध्यत् ॥ ८.८८.५० ॥

शीघ्र ही छः बाणों से शत्रुओं को वश में करने वाले उसने… तीखी और सुधारदार धार वाले बाणों से उसकी तलवार काट डाली। फिर उसने तीखे बाणों से पार्थ को छाती के बीच में शीघ्र ही मानो अत्यन्त बींध दिया…

8.88.51

स भीमसेनस्य रथं च गत्वा ।
ववर्ष वै शरवर्षं सुघोरम् ॥ ८.८८.५१ ॥

वह भीमसेन के रथ तक पहुँचकर सचमुच अत्यन्त भयंकर बाणवर्षा करने लगा।

8.88.52

नकुलमथ विदित्वा छिन्नबाणासनासिं ।
विरथमरिभिरार्तं कर्णपुत्रास्त्रमग्नम्।
पवनचलपताका ह्लादिनो वल्गिताश्वाः ।
परपुरुषनियुक्ताः स्वै रथैः शीघ्रमीयुः ॥ ८.८८.५२ ॥

फिर नकुल को चक्रहीन, टूटे धनुष-तलवार वाला, शत्रुओं से पीड़ित और कर्ण के पुत्रों के अस्त्रों में डूबा हुआ देखकर, वायु से हिलती पताकाओं और उछलते घोड़ों वाले, अपने-अपने रथों पर सवार वे (योद्धा) शीघ्रता से वहाँ पहुँच गए।

8.88.53

द्रुपदसुतवरिष्ठाः पञ्च शैनेयषष्ठा ।
द्रुपददुहितृपुत्राः पञ्च चामित्रसाहाः।
द्विरदरथनराश्वान्सूदयन्तस्त्वदीयान् ।
भगवत इव रुद्राः सङ्ख्यया हेतिमन्तः ॥ ८.८८.५३ ॥

द्रुपद के पुत्रों में श्रेष्ठ पाँच, और शैनेय (सात्यकि) छठे, तथा द्रुपद की पुत्री के पाँच पुत्र, शत्रुओं को वश में करने वाले वे हाथी, रथ, मनुष्यों और घोड़ों का संहार करते हुए आपके (योद्धाओं) पर टूट पड़े, मानो भगवान के रुद्र गण संख्या में हथियारों से सज्जित हों।

8.88.54

अथ तव रथमुख्यास्तान्प्रतीयुस्त्वरन्तः ।
कृपहृदिकसुतौ च द्रौणिदुर्योधनौ च।
शकुनिशुकवृकाश्च क्राथदेवावृधौ च ।
द्विरदजलदघौषैः स्यन्दनैः कार्मुकैश्च ॥ ८.८८.५४ ॥

तब आपके प्रमुख रथी उनका सामना करने शीघ्रता से आगे बढ़े—कृप और हृदिक के पुत्र, द्रौणि (अश्वत्थामा) और दुर्योधन, शकुनि, शुक और वृक, तथा क्राथ और देवावृध—हाथी-मेघों के गर्जन जैसे रथों और धनुषों के साथ।

8.88.55

अथ तव रथवर्यास्तान्दशैकप्रवीरा… ।
निषुभिरशनिकल्पैस्ताडयन्तो न्यरुन्धन्।
नवजलदसवर्णैर्हस्तिभिस्तान्स्म वव्रु… ।
र्गिरिशिखरनिकाशैर्भीमवेगैः कुणिन्दाः ॥ ८.८८.५५ ॥

तब तुम्हारे श्रेष्ठ रथी, ग्यारह प्रवीर, उन पर वज्र के समान बाणों से प्रहार करते हुए उन्हें रोकने लगे; और नये मेघों के समान काले हाथियों से उन्हें घेर लिया… पर्वत-शिखरों के समान, भयंकर वेग वाले कुणिंद।