Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 9.1

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

9.1.1

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ ९.१.१ ॥

नारायण को और नरश्रेष्ठ नर को नमस्कार करके, तथा देवी सरस्वती को प्रणाम कर, तब 'जय' (ग्रन्थ) का पाठ करना चाहिए।

9.1.2

एवं निपातिते कर्णे समरे सव्यसाचिना ।
अल्पावशिष्टाः कुरवः किमकुर्वत वै द्विज ॥ ९.१.२ ॥

इस प्रकार समरभूमि में सव्यसाची (अर्जुन) द्वारा कर्ण के मारे जाने पर, जब कौरव थोड़े ही शेष रह गए थे, तब उन्होंने क्या किया, हे द्विज?

9.1.3

विदीर्यमाणं च बलं दृष्ट्वा राजा सुयोधनः ।
पाण्डवैः प्राप्तकालं च किं प्रापद्यत कौरवः ॥ ९.१.३ ॥

सेना को पाण्डवों द्वारा विदीर्ण होते देखकर, राजा सुयोधन (दुर्योधन) ने, समय आने पर, क्या प्राप्त किया, कौरव?

9.1.4

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ॥ ९.१.४ ॥

मैं यह सुनना चाहता हूँ, हे द्विजोत्तम, वह मुझे बताइए। पूर्वजों के महान चरित सुनकर मैं तृप्त नहीं होता।

9.1.5

ततः कर्णे हते राजन्धार्तराष्ट्रः सुयोधनः ।
भृशं शोकार्णवे मग्नो निराशः सर्वतोऽभवत् ॥ ९.१.५ ॥

तब, हे राजन्, कर्ण के मारे जाने पर, धृतराष्ट्र का पुत्र सुयोधन गहरे शोकसागर में डूब गया और सब प्रकार से निराश हो गया।

9.1.6

हाकर्ण हाकर्ण इति शोचमानो मुहुर्मुहुः ।
कृच्छ्रात्स्वशिबिरं प्रायाद्वतशिष्टैर्नृपैः सह ॥ ९.१.६ ॥

'हा कर्ण! हा कर्ण!' इस प्रकार बार-बार विलाप करते हुए, वह बचे हुए राजाओं के साथ कठिनाई से अपनी छावनी की ओर चला गया।

9.1.7

स समाश्वास्यमानोऽपि हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः ।
राजन्विभूतिमिच्छद्भिः सूतपुत्रमनुस्मरन् ॥ ९.१.७ ॥

यद्यपि शास्त्रसम्मत तर्कों से उसे सान्त्वना दी जा रही थी, फिर भी, हे राजन्, वैभव चाहने वाला वह सूतपुत्र (कर्ण) का स्मरण करता रहा।

9.1.8

स दैवं बलवन्मत्वा प्रभाते विमले सति ।
सङ्ग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर्युद्वाय निर्ययौ ॥ ९.१.८ ॥

वह दैव को बलवान मानकर, निर्मल प्रभात होने पर, युद्ध में निश्चय करके, फिर से युद्ध के लिए निकल पड़ा।

9.1.9

शल्यं सेनापतिं कृत्वा विधिवद्राजसत्तमम् ।
रणाय निर्ययौ राजा हतशिष्टैर्नृपैः सह ॥ ९.१.९ ॥

शल्य को विधिपूर्वक सेनापति बनाकर, उत्तम राजा (दुर्योधन) बचे हुए राजाओं के साथ युद्ध के लिए निकल पड़ा।

9.1.10

ततः सुतुमुलं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
बभूव भरतश्रेष्ठ देवासुररणोपमम् ॥ ९.१.१० ॥

तब हे भरतश्रेष्ठ, कौरवों और पाण्डवों की सेनाओं में अत्यन्त भयंकर युद्ध हुआ, जो देवों और असुरों के युद्ध के समान था।

9.1.11

ततः शल्यो महाराज कृत्वा कदनमाहवे ।
पाण्डुसैन्येऽथ मध्याह्ने धर्मराजेन पातितः ॥ ९.१.११ ॥

तब, हे महाराज, युद्ध में संहार करके शल्य मध्याह्न में पाण्डव सेना में धर्मराज (युधिष्ठिर) द्वारा मारे गए।

9.1.12

ततो दुर्योधनो राजा हतबन्धू रणाजिरात् ।
अपसृत्य हदं घोरं विवेश रिपुजाद्भुयात् ॥ ९.१.१२ ॥

तब राजा दुर्योधन, मारे गए बन्धुओं के साथ रणभूमि से हटकर शत्रु के भय से उस भयंकर सरोवर में प्रविष्ट हुआ।

9.1.13

अथापराह्णे तस्याह्नः परिवार्य महारथैः ।
हदादाहूय युद्वाय भीमसेनेन पातितः ॥ ९.१.१३ ॥

फिर दिन के अपराह्न में महारथियों ने उसे घेर लिया; सरोवर से युद्ध के लिए ललकारे जाने पर भीमसेन ने उसे गिरा दिया।

9.1.14

तस्मिंस्तु निहते वीरे महेष्वासास्त्रयो रणे ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिर्जघ्नुः पाण्डवसैनिकान् ॥ ९.१.१४ ॥

उस वीर के मारे जाने पर महाधनुर्धर तीनों – कृतवर्मा, कृप और द्रोणपुत्र – ने युद्ध में पाण्डव सैनिकों का संहार किया।

9.1.15

ततः पूर्वाह्णसमये शिबिरादेत्य सञ्जयः ।
प्रविवेश पुरीं दीनो दुःखशोकसमन्वितः ॥ ९.१.१५ ॥

फिर पूर्वाह्न के समय शिविर से आकर सञ्जय दीन और दुःख-शोक से भरे हुए नगर में प्रविष्ट हुए।

9.1.16

स प्रविश्य पुरीं सूतो भूजावुच्छ्रित्य दुःखितः ।
वेपमानस्ततो राज्ञः प्रविप्रेश निवेशनम् ॥ ९.१.१६ ॥

नगर में प्रवेश करके सारथी सञ्जय दुखी होकर, दोनों भुजाएँ उठाकर, काँपते हुए राजा के भवन में प्रविष्ट हुए।

9.1.17

धावतश्चाप्यपश्य… तत्रत्यान्पुरुषर्षभान् ।
नष्टचित्तानिवोन्मत्ताञ्शोकेन भृशदुःखितान् ॥ ९.१.१७ ॥

वहाँ दौड़ते हुए उसने पुरुषों में वृषभ समान उन लोगों को देखा, जो चित्त खोए हुए, उन्मत्त के समान शोक से अत्यन्त दुःखी थे।

9.1.18

दृष्ट्वैव च नराञ्शीघ्रं व्याजहारातिदुःखितः ।
अहो बत विपन्नोऽस्मि निधनेन महात्मनः ॥ ९.१.१८ ॥

उन मनुष्यों को देखते ही अत्यन्त दुःखी होकर वह तुरन्त बोला — "अहो! महात्मा के निधन से मैं तो नष्ट हो गया हूँ!"

9.1.19

अहो सुबलवान्कालो गतिश्च परमा तथा ।
शुक्रतुल्यबलाः सर्वे यत्राहन्यन्त पार्थिवाः ॥ ९.१.१९ ॥

अहो! काल अत्यन्त बलवान है और उसकी गति भी परम है, जहाँ शुक्र के समान बल वाले सभी राजा मारे गए।

9.1.20

तं दृष्ट्वैव पुरे राजञ्जनः सर्वः स्म सञ्जयम् ।
प्ररुरोद भयोद्विग्नो हा राजन्निति सुस्वरम् ॥ ९.१.२० ॥

हे राजन्, नगर के सभी लोग उस संजय को देखकर भय से व्याकुल होकर "हा राजन!" कहते हुए ज़ोर-ज़ोर से रो पड़े।

9.1.21

आकुमारं नरव्याघ्र तत्पुरं वै समन्ततः ।
आर्तनादं महच्चक्रे श्रुत्वा विनिहतं नृपम् ॥ ९.१.२१ ॥

हे नरव्याघ्र! मारे गए राजा की बात सुनकर उस नगर के चारों ओर, बच्चों तक, सब ओर से महान आर्तनाद होने लगा।

9.1.22

तथा स विह्वलः सूतः प्रविश्य नृपतिक्षयम् ।
ददर्श नृपतिश्रेष्ठं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ॥ ९.१.२२ ॥

इस प्रकार वह व्याकुल सारथि राजभवन में प्रवेश करके श्रेष्ठ राजा को देखा, जो प्रज्ञाचक्षु और ईश्वर-तुल्य थे।

9.1.23

दृष्ट्वा चासीनमनघं समन्तात्परिवारितम् ।
स्नुषामिर्भरतश्रेष्ठ गान्धार्या विदुरेण च।
तथाऽन्यैश्च सुहृद्भिश्च ज्ञातिमिश्च हितैषिभिः ॥ ९.१.२३ ॥

हे भरतश्रेष्ठ! उन निष्पाप राजा को बैठे हुए देखा, जो चारों ओर पुत्रवधुओं, गान्धारी, विदुर और अन्य हितैषी सुहृदों तथा बन्धुजनों से घिरे थे।

9.1.24

तमेव चार्थं ध्यायन्तं कर्णस्य निधनं प्रति ।
रुदन्नेवाब्रवीद्वाक्यं राजानं जनमेजय ॥ ९.१.२४ ॥

कर्ण की मृत्यु के विषय का ही ध्यान करते हुए वे राजा रोते हुए ही बोले — हे जनमेजय!

9.1.25

नातिहृष्टमनाः सूतो बाष्पसन्दिग्धया गिरा ।
सञ्जयोऽहं नरव्याघ्र नमस्ते भरतर्षभ ॥ ९.१.२५ ॥

सूत संजय, जिनका मन अधिक प्रसन्न नहीं था, आँसुओं से रुँधी वाणी से बोले: "हे नरव्याघ्र, भरतश्रेष्ठ, मैं संजय हूँ, आपको नमस्कार।"

9.1.26

मद्राधिपो हतः शल्यः शकुनिः सौबलस्तथा ।
उलूकः पुरुषव्याघ्र कैतव्यो दृढविक्रमः ॥ ९.१.२६ ॥

मद्रदेश के स्वामी शल्य मारे गए, और सौबल का पुत्र शकुनि भी; हे पुरुषव्याघ्र, कितव का पुत्र उलूक भी, जो दृढ़ पराक्रमी था।

9.1.27

संशप्तका हताः सर्वे काम्भोजाश्च शकैः सह ।
म्लेच्छाश्च पार्वतीयाश्च यवनाश्च निपातिताः ॥ ९.१.२७ ॥

संशप्तक सभी मारे गए, काम्बोज भी शकों के साथ; म्लेच्छ और पर्वतीय लोग भी, और यवन भी गिरा दिए गए।

9.1.28

प्राच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश्च सर्वशः ।
उदीच्याश्च हताः सर्वे प्रतीच्याश्च नरोत्तमाः।
राजानो राजपुत्राश्च सर्वे विनिहता नृप ॥ ९.१.२८ ॥

हे महाराज, पूर्व के लोग मारे गए, और दक्षिण के भी पूरी तरह; उत्तर के सभी मारे गए, और हे नरोत्तमो, पश्चिम के भी। राजा और राजकुमार सभी पूरी तरह मारे गए, हे नृप।

9.1.29

कर्णपुत्रो हतः शूरः सत्यसेनो महाबलः ॥ ९.१.२९ ॥

कर्ण का पुत्र वीर सत्यसेन, महाबली, मारा गया।

9.1.30

दुर्योधनो हतो राजा ययोक्तं पाण्डवेन ह ।
… महाराज शेते पांसुषु रूषितः ॥ ९.१.३० ॥

राजा दुर्योधन मारा गया, जैसा पाण्डव ने कहा था। … हे महाराज, वह धूल में सना हुआ पड़ा है।

9.1.31

… हतो … जञ्शिखण्डी चापराजितः ।
उत्तमौज युधामन्युस्तथा सर्वे प्रभद्रकाः ॥ ९.१.३१ ॥

…मारे गए … शिखण्डी और अपराजित। उत्तमौजा, युधामन्यु तथा सभी प्रभद्रक।

9.1.32

पाञ्चालश्च नरव्याघ्र चेदयश्च निषूदिताः ।
तव पुत्रा हताः सर्वे द्रौपदेयाश्च भारत ॥ ९.१.३२ ॥

हे नरश्रेष्ठ, पांचाल और चेदि भी मारे गए। हे भरतवंशी, तुम्हारे सभी पुत्र और द्रौपदी के सभी पुत्र भी मारे गए।

9.1.33

नरा विनिहताः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः ।
रथिनत्र नरव्याघ्र हयाश्च निहता युधि ॥ ९.१.३३ ॥

सभी मनुष्य पूरी तरह मारे गए, हाथी गिरा दिए गए। हे नरश्रेष्ठ, रथी भी, और घोड़े भी युद्ध में मारे गए।

9.1.34

नि… शिबिरं रावंजावकानां कृतं प्रभो ।
पाण्डवानां च शूराणां समासाद्य परस्परम् ॥ ९.१.३४ ॥

नि… शिविर रावंजावकों का बना दिया गया, हे प्रभो। पाण्डवों और शूरों ने एक-दूसरे से भिड़कर।

9.1.35

… स्रीशेषमभवज्जगत्कालेन मोहितम् ।
सप्त पाण्डवतः शिष्टा धार्तराष्ट्रास्त्रयोरथाः ॥ ९.१.३५ ॥

… स्त्रियाँ ही शेष रह गईं, संसार काल से मोहित हो गया। पाण्डवों की ओर से सात शेष बचे, और धृतराष्ट्र के पुत्रों के तीन रथी।

9.1.36

ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्च जयतां वरः ॥ ९.१.३६ ॥

वे पाँच भाई, वासुदेव, सात्यकि, कृप, कृतवर्मा और जयियों में श्रेष्ठ द्रौणि।

9.1.37

एते शेषा महाराज रथिनो नृपसत्तम ।
अक्षौहिणीनामष्टानां दशानां च न संशयः ॥ ९.१.३७ ॥

हे महाराज, हे नृपश्रेष्ठ, ये शेष रथी हैं; आठ और दस अक्षौहिणी सेनाओं में से (बचे हुए), इसमें कोई संशय नहीं।

9.1.38

एते शेषा महाराज सर्वेऽन्ये निधनं गताः ।
कालेन निहतं सर्वं जगद्वै भरतर्षभ।
दुर्योधनं वै पुरतः कृत्वा सर्वे नरा हताः ॥ ९.१.३८ ॥

हे महाराज, ये शेष और अन्य सभी मृत्यु को प्राप्त हुए। हे भरतश्रेष्ठ, काल द्वारा समस्त संसार ही मारा गया; दुर्योधन को आगे करके सभी मनुष्य मारे गए।

9.1.39

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
निपपात स राजेन्द्रो गतसत्वो महीतले ॥ ९.१.३९ ॥

यह क्रूर वचन सुनकर जनों के स्वामी धृतराष्ट्र राजाओं के राजा प्राणहीन होकर पृथ्वी पर गिर पड़े।

9.1.40

तस्मिन्निपतिते वीरे विदुरोऽपि महायशाः ।
निपपात महाराज शोकव्यसनकर्शितः ॥ ९.१.४० ॥

उस वीर के गिर पड़ने पर महायशस्वी विदुर भी, हे महाराज, शोक और विपत्ति से क्षीण होकर गिर पड़े।

9.1.41

गान्धारी च महाभागा सर्वाश्च कुरुयोषितः ।
पतिताः सहसा भूमौ श्रुत्वा घोरतरं वचः ॥ ९.१.४१ ॥

महाभागा गांधारी और कुरु-स्त्रियाँ सभी, इस अति भयानक वचन को सुनकर अचानक पृथ्वी पर गिर पड़ीं।

9.1.42

निःसंज्ञं पतितं भूमौ तदाऽऽसीद्राजमण्डलम् ।
विलापमुक्तोपहतं चित्रं न्यस्तं पटे यथा ॥ ९.१.४२ ॥

उस समय राजमंडल निःसंज्ञ होकर पृथ्वी पर गिर पड़ा; विलाप से आहत होकर वह ऐसा लग रहा था जैसे वस्त्र पर अंकित चित्र हो।

9.1.43

कृच्छ्रेण तु ततो राजा धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
शनैरलभत प्राणान्पुत्रव्यसनकर्शितः ॥ ९.१.४३ ॥

तब राजा धृतराष्ट्र, महीपति, कठिनाई से धीरे-धीरे प्राण वापस पाए, पुत्रों के विनाश से क्षीण होकर।

9.1.44

लब्ध्वा तु स नृपः प्राणान्वेपमानः सुदुःखितः ।
निरीक्ष्य च दिशः सर्वाः क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९.१.४४ ॥

प्राण वापस पाकर काँपते हुए, अत्यंत दुःखी उस राजा ने सभी दिशाओं को देखकर क्षत्ता से यह वचन कहा।

9.1.45

विद्धि क्षत्तर्महाप्राज्ञ त्वं गतिर्भरतर्षभ ।
ममानाथस्य सुभृशं पुत्रैर्हीनस्य सर्वशः।
एवमुक्त्वा ततो भूयो विसंज्ञो निपपात ह ॥ ९.१.४५ ॥

हे क्षत्ता, महाप्रज्ञ, भरतश्रेष्ठ, तुम्हीं मेरा सहारा जानो; पुत्रों से पूर्णतः वंचित, अत्यंत निराश्रित मेरे लिए। ऐसा कहकर वह फिर अचेत होकर गिर पड़ा।

9.1.46

तं तथा पतितं दृष्ट्वा बान्धवा येऽस्य केचन ।
शीतैस्ते सिषिचुस्तोयैर्विव्यजुर्व्यजनैरपि ॥ ९.१.४६ ॥

उसे इस प्रकार गिरा देखकर उसके जो कोई बांधव थे, उन्होंने शीतल जल छिड़का और पंखों से हवा की।

9.1.47

स तु दीर्घेण कालेन प्रत्याश्वस्तो नराधिपः ।
तूष्णीमासीन्महीपालः पुत्रव्यसनकर्शितः ॥ ९.१.४७ ॥

परंतु बहुत समय बाद वह नराधिप होश में आया; पुत्रों के विनाश से क्षीण वह महीपाल मौन बैठा रहा।

9.1.48

निःश्वसञ्जिह्मग इव कुम्भक्षिप्तोऽभवन्नृपः ॥ ९.१.४८ ॥

साँप की तरह फुफकारते हुए, जैसे घड़े में डाला गया हो, वह राजा हो गया।

9.1.49

सञ्जयोऽप्यरुदत्तत्र दृष्ट्वा राजानमातुरम् ।
तथा सर्वाः स्त्रियश्चैव गान्धारी च यशस्विनी ॥ ९.१.४९ ॥

संजय भी वहाँ रोने लगे, राजा को व्याकुल देखकर। उसी प्रकार सभी स्त्रियाँ और यशस्विनी गांधारी भी।

9.1.50

ततो दीर्घेण कालेन विदुरं वाक्यमब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठ मुह्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ ९.१.५० ॥

तब बहुत देर बाद धृतराष्ट्र ने विदुर से यह वचन कहा — हे नरश्रेष्ठ, बार-बार मोह में पड़ते हुए।

9.1.51

गच्छन्तु योषितः सर्वा गान्धारी च यशस्विनी ।
तथेमे सुहृदः सर्वे मुह्यते मे मनो भृशम् ॥ ९.१.५१ ॥

सभी स्त्रियाँ और यशस्विनी गांधारी चली जाएँ; तथा ये सभी सुहृद भी जाएँ, क्योंकि मेरा मन अत्यधिक मोहग्रस्त हो रहा है।

9.1.52

एवमुक्तस्ततः क्षत्ता ताः स्त्रियो भरतर्षभ ।
विसर्जयामास शनैर्मुह्यमानः पुनःपुनः ॥ ९.१.५२ ॥

ऐसा कहे जाने पर विदुर ने, हे भरतर्षभ, उन स्त्रियों को धीरे-धीरे विदा किया, जबकि वे बार-बार मोहग्रस्त हो रहे थे।

9.1.53

निश्चक्रमुस्ततः सर्वाः स्त्रियो भरतसत्तम ।
सुहृदश्च तथा सर्वे दृष्ट्वा राजानमातुरम् ॥ ९.१.५३ ॥

तब, हे भरतसत्तम, सभी स्त्रियाँ और सभी सुहृद भी राजा को व्याकुल देखकर बाहर निकल गए।

9.1.54

ततो नरपतिस्तत्र लब्ध्वा संज्ञां परन्तपः ।
गतिर्मे को भवेदद्य इति चिन्तासमाकुलः।
अपृच्छत्सञ्जयं तत्र रोदमानं भृशातुरम् ॥ ९.१.५४ ॥

तब, वहीं, शत्रुओं को तपाने वाले नरपति ने चेतना पाकर, 'अब मेरा क्या आश्रय होगा?' इस चिंता से व्याकुल होकर, वहाँ रोते हुए, अत्यंत व्याकुल संजय से पूछा।

9.1.55

प्राञ्जलिं सञ्जयं दृष्ट्वा रोदमानं मुहुर्मुहुः ।
ज्ञातीन्स्त्रियोऽथ निर्याप्य प्रविश्य विदुरःपुनः ॥ ९.१.५५ ॥

सञ्जय को हाथ जोड़े और बार-बार रोते हुए देखकर, सम्बन्धियों और स्त्रियों को बाहर भेजकर विदुर फिर भीतर आए।

9.1.56

राजानं शोचमानस्तु तं शोचन्तं मुहुर्मुहुः ।
समाश्वासयत क्षत्ता वचसा मधुरेण च ॥ ९.१.५६ ॥

शोक करते हुए राजा को, और जो बार-बार शोक कर रहा था उसे भी, क्षत्ता (विदुर) ने मधुर वचनों से सान्त्वना दी।