महाभारत · अध्याय 9.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ ९.१.१ ॥
नारायणाला आणि नरांमध्ये श्रेष्ठ अशा नराला नमस्कार करून, तसेच देवी सरस्वतीला नमस्कार करून, मग 'जय' (ग्रंथ) उच्चारावा.
9.1.2
एवं निपातिते कर्णे समरे सव्यसाचिना ।
अल्पावशिष्टाः कुरवः किमकुर्वत वै द्विज ॥ ९.१.२ ॥
अशा प्रकारे युद्धात सव्यसाची (अर्जुन) याने कर्णाला पाडल्यावर, थोडेच उरलेले कौरव काय करते झाले, हे द्विजा?
9.1.3
विदीर्यमाणं च बलं दृष्ट्वा राजा सुयोधनः ।
पाण्डवैः प्राप्तकालं च किं प्रापद्यत कौरवः ॥ ९.१.३ ॥
पांडवांकडून सैन्य विदीर्ण होत असल्याचे पाहून राजा सुयोधन (दुर्योधन) याने, योग्य काळ आल्यावर, काय प्राप्त केले, हे कौरवा?
9.1.4
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ॥ ९.१.४ ॥
हे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे, हे द्विजोत्तमा, ते मला सांगा. पूर्वजांचे महान चरित्र ऐकून मी तृप्त होत नाही.
9.1.5
ततः कर्णे हते राजन्धार्तराष्ट्रः सुयोधनः ।
भृशं शोकार्णवे मग्नो निराशः सर्वतोऽभवत् ॥ ९.१.५ ॥
नंतर, हे राजा, कर्ण मारला गेल्यावर, धृतराष्ट्राचा पुत्र सुयोधन अत्यंत शोकसागरात बुडाला आणि सर्व प्रकारे निराश झाला.
9.1.6
हाकर्ण हाकर्ण इति शोचमानो मुहुर्मुहुः ।
कृच्छ्रात्स्वशिबिरं प्रायाद्वतशिष्टैर्नृपैः सह ॥ ९.१.६ ॥
'हा कर्णा! हा कर्णा!' असे वारंवार शोक करत, उरलेल्या राजांसह कष्टाने तो आपल्या छावणीकडे गेला.
9.1.7
स समाश्वास्यमानोऽपि हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः ।
राजन्विभूतिमिच्छद्भिः सूतपुत्रमनुस्मरन् ॥ ९.१.७ ॥
शास्त्रनिश्चित हेतूंनी समाधान दिले जात असतानाही, हे राजा, वैभव इच्छिणारा तो सूतपुत्राचे (कर्णाचे) स्मरण करत राहिला.
9.1.8
स दैवं बलवन्मत्वा प्रभाते विमले सति ।
सङ्ग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर्युद्वाय निर्ययौ ॥ ९.१.८ ॥
दैव बलवान मानून, निर्मल प्रभात झाल्यावर, युद्धात निश्चय करून तो पुन्हा युद्धासाठी निघाला.
9.1.9
शल्यं सेनापतिं कृत्वा विधिवद्राजसत्तमम् ।
रणाय निर्ययौ राजा हतशिष्टैर्नृपैः सह ॥ ९.१.९ ॥
शल्याला विधिपूर्वक सेनापती करून, श्रेष्ठ राजा उरलेल्या राजांसह युद्धासाठी निघाला.
9.1.10
ततः सुतुमुलं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
बभूव भरतश्रेष्ठ देवासुररणोपमम् ॥ ९.१.१० ॥
मग, हे भरतश्रेष्ठा, कौरव आणि पांडव सेनांमध्ये देवासुरयुद्धासारखे अत्यंत भीषण युद्ध झाले.
9.1.11
ततः शल्यो महाराज कृत्वा कदनमाहवे ।
पाण्डुसैन्येऽथ मध्याह्ने धर्मराजेन पातितः ॥ ९.१.११ ॥
मग, हे महाराजा, युद्धात संहार करणारा शल्य मध्याह्नी पांडव सैन्यात धर्मराजाने (युधिष्ठिराने) पाडला गेला.
9.1.12
ततो दुर्योधनो राजा हतबन्धू रणाजिरात् ।
अपसृत्य हदं घोरं विवेश रिपुजाद्भुयात् ॥ ९.१.१२ ॥
मग राजा दुर्योधन, मारले गेलेल्या बंधूंसह रणांगणातून माघारी फिरून, शत्रूच्या भयाने त्या भयंकर सरोवरात शिरला.
9.1.13
अथापराह्णे तस्याह्नः परिवार्य महारथैः ।
हदादाहूय युद्वाय भीमसेनेन पातितः ॥ ९.१.१३ ॥
नंतर त्या दिवसाच्या अपराह्नी महारथींनी त्याला वेढले; सरोवरातून युद्धासाठी आव्हान दिल्यावर भीमसेनाने त्याला पाडले.
9.1.14
तस्मिंस्तु निहते वीरे महेष्वासास्त्रयो रणे ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिर्जघ्नुः पाण्डवसैनिकान् ॥ ९.१.१४ ॥
तो वीर मारला गेल्यावर कृतवर्मा, कृप आणि द्रोणपुत्र हे तीन महाधनुर्धर युद्धात पांडव सैनिकांना ठार करू लागले.
9.1.15
ततः पूर्वाह्णसमये शिबिरादेत्य सञ्जयः ।
प्रविवेश पुरीं दीनो दुःखशोकसमन्वितः ॥ ९.१.१५ ॥
नंतर पूर्वाह्नी छावणीतून आलेला संजय दीन, दुःख व शोकाने भरलेला होऊन नगरात प्रविष्ट झाला.
9.1.16
स प्रविश्य पुरीं सूतो भूजावुच्छ्रित्य दुःखितः ।
वेपमानस्ततो राज्ञः प्रविप्रेश निवेशनम् ॥ ९.१.१६ ॥
नगरात प्रवेश करून दुःखी झालेला सूत संजय दोन्ही बाहू उंचावून, थरथरत राजाच्या निवासात शिरला.
9.1.17
धावतश्चाप्यपश्य… तत्रत्यान्पुरुषर्षभान् ।
नष्टचित्तानिवोन्मत्ताञ्शोकेन भृशदुःखितान् ॥ ९.१.१७ ॥
तेथे धावणाऱ्या पुरुषश्रेष्ठांना त्याने पाहिले — जणू चित्त हरपलेले, उन्मत्त, शोकाने अत्यंत दुःखी झालेले.
9.1.18
दृष्ट्वैव च नराञ्शीघ्रं व्याजहारातिदुःखितः ।
अहो बत विपन्नोऽस्मि निधनेन महात्मनः ॥ ९.१.१८ ॥
त्या माणसांना पाहताच अत्यंत दुःखी होऊन तो लगेच म्हणाला — "अहो! महात्म्याच्या निधनाने मी नष्ट झालो आहे!"
9.1.19
अहो सुबलवान्कालो गतिश्च परमा तथा ।
शुक्रतुल्यबलाः सर्वे यत्राहन्यन्त पार्थिवाः ॥ ९.१.१९ ॥
अरेरे! काळ अत्यंत बलवान आहे आणि त्याची गतीही परम आहे; शुक्रासमान बल असलेले सर्व राजे तेथे मारले गेले.
9.1.20
तं दृष्ट्वैव पुरे राजञ्जनः सर्वः स्म सञ्जयम् ।
प्ररुरोद भयोद्विग्नो हा राजन्निति सुस्वरम् ॥ ९.१.२० ॥
हे राजा, नगरातील सर्व लोक संजयाला पाहून भयाने व्याकूळ होऊन "हा राजा!" असे म्हणत मोठ्याने रडू लागले.
9.1.21
आकुमारं नरव्याघ्र तत्पुरं वै समन्ततः ।
आर्तनादं महच्चक्रे श्रुत्वा विनिहतं नृपम् ॥ ९.१.२१ ॥
हे नरव्याघ्रा! मारल गेलेल्या राजाची बातमी ऐकून त्या नगरात बालकांपर्यंत सर्वत्र चारही बाजूंनी मोठा आक्रोश झाला.
9.1.22
तथा स विह्वलः सूतः प्रविश्य नृपतिक्षयम् ।
ददर्श नृपतिश्रेष्ठं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ॥ ९.१.२२ ॥
तसाच व्याकूळ झालेल्या त्या सारथीने राजगृहात प्रवेश करून प्रज्ञाचक्षू, नृपश्रेष्ठ, ईश्वरासमान राजाला पाहिले.
9.1.23
दृष्ट्वा चासीनमनघं समन्तात्परिवारितम् ।
स्नुषामिर्भरतश्रेष्ठ गान्धार्या विदुरेण च।
तथाऽन्यैश्च सुहृद्भिश्च ज्ञातिमिश्च हितैषिभिः ॥ ९.१.२३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! निर्दोष राजा बसलेला पाहिला; त्याच्याभोवती सुना, गांधारी, विदुर आणि इतर हितचिंतक मित्र व नातेवाईक वेढून होते.
9.1.24
तमेव चार्थं ध्यायन्तं कर्णस्य निधनं प्रति ।
रुदन्नेवाब्रवीद्वाक्यं राजानं जनमेजय ॥ ९.१.२४ ॥
कर्णाच्या मृत्यूचाच विचार करत, रडतच ते राजाला म्हणाले — हे जनमेजया!
9.1.25
नातिहृष्टमनाः सूतो बाष्पसन्दिग्धया गिरा ।
सञ्जयोऽहं नरव्याघ्र नमस्ते भरतर्षभ ॥ ९.१.२५ ॥
फारसे प्रसन्न मन नसलेला सूत संजय अश्रूंनी दाटलेल्या वाणीने म्हणाला: "हे नरव्याघ्रा, भरतश्रेष्ठा, मी संजय आहे; तुम्हाला नमस्कार."
9.1.26
मद्राधिपो हतः शल्यः शकुनिः सौबलस्तथा ।
उलूकः पुरुषव्याघ्र कैतव्यो दृढविक्रमः ॥ ९.१.२६ ॥
मद्रदेशाधिपती शल्य मारला गेला, सुबलाचा पुत्र शकुनीही; हे पुरुषव्याघ्रा, दृढपराक्रमी कैतव्याचा पुत्र उलूकही.
9.1.27
संशप्तका हताः सर्वे काम्भोजाश्च शकैः सह ।
म्लेच्छाश्च पार्वतीयाश्च यवनाश्च निपातिताः ॥ ९.१.२७ ॥
संशप्तक सर्व मारले गेले; कांबोज शकांसह मारले गेले; म्लेच्छ, पर्वतवासी आणि यवनही पाडले गेले.
9.1.28
प्राच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश्च सर्वशः ।
उदीच्याश्च हताः सर्वे प्रतीच्याश्च नरोत्तमाः।
राजानो राजपुत्राश्च सर्वे विनिहता नृप ॥ ९.१.२८ ॥
हे महाराजा, पूर्वेकडील मारले गेले; दक्षिणेकडीलही पूर्णपणे; उत्तरेकडील सर्व मारले गेले; हे नरोत्तमांनो, पश्चिमेकडीलही. राजे आणि राजपुत्र सर्व पूर्णपणे मारले गेले, हे नृपा.
9.1.29
कर्णपुत्रो हतः शूरः सत्यसेनो महाबलः ॥ ९.१.२९ ॥
कर्णाचा पुत्र शूर सत्यसेन महाबली मारला गेला.
9.1.30
दुर्योधनो हतो राजा ययोक्तं पाण्डवेन ह ।
… महाराज शेते पांसुषु रूषितः ॥ ९.१.३० ॥
पांडवाने सांगितल्याप्रमाणेच राजा दुर्योधन मारला गेला. … हे महाराजा, तो धुळीत माखून पडला आहे.
9.1.31
… हतो … जञ्शिखण्डी चापराजितः ।
उत्तमौज युधामन्युस्तथा सर्वे प्रभद्रकाः ॥ ९.१.३१ ॥
…मारले गेले… शिखंडी आणि अपराजित. उत्तमौजा, युधामन्यू आणि सर्व प्रभद्रक.
9.1.32
पाञ्चालश्च नरव्याघ्र चेदयश्च निषूदिताः ।
तव पुत्रा हताः सर्वे द्रौपदेयाश्च भारत ॥ ९.१.३२ ॥
हे नरव्याघ्रा, पांचाल आणि चेदीही नष्ट झाले. हे भारता, तुझे सर्व पुत्र आणि द्रौपदीचे सर्व पुत्रही मारले गेले.
9.1.33
नरा विनिहताः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः ।
रथिनत्र नरव्याघ्र हयाश्च निहता युधि ॥ ९.१.३३ ॥
सर्व माणसे पूर्णपणे मारली गेली, हत्ती पाडले गेले. हे नरव्याघ्रा, रथी आणि घोडेही युद्धात मारले गेले.
9.1.34
नि… शिबिरं रावंजावकानां कृतं प्रभो ।
पाण्डवानां च शूराणां समासाद्य परस्परम् ॥ ९.१.३४ ॥
नि… हे प्रभो, पांडव आणि शूर एकमेकांना भिडून रावंजावकांची छावणी नष्ट केली गेली.
9.1.35
… स्रीशेषमभवज्जगत्कालेन मोहितम् ।
सप्त पाण्डवतः शिष्टा धार्तराष्ट्रास्त्रयोरथाः ॥ ९.१.३५ ॥
…केवळ स्त्रिया उरल्या; कालाने जग मोहित झाले. पांडवांकडून सात उरले, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांपैकी तीन रथी.
9.1.36
ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्च जयतां वरः ॥ ९.१.३६ ॥
ते पाच बंधू, वासुदेव, सात्यकी, कृप, कृतवर्मा आणि विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ द्रौणी.
9.1.37
एते शेषा महाराज रथिनो नृपसत्तम ।
अक्षौहिणीनामष्टानां दशानां च न संशयः ॥ ९.१.३७ ॥
हे महाराज, हे नृपश्रेष्ठा, हेच शेष रथी आहेत; आठ आणि दहा अक्षौहिणी सेनांपैकी उरलेले हेच आहेत, यात संशय नाही.
9.1.38
एते शेषा महाराज सर्वेऽन्ये निधनं गताः ।
कालेन निहतं सर्वं जगद्वै भरतर्षभ।
दुर्योधनं वै पुरतः कृत्वा सर्वे नरा हताः ॥ ९.१.३८ ॥
हे महाराज, उरलेले आणि इतर सर्वजण मृत्यू पावले. हे भरतर्षभा, काळामुळे सारे जगच नष्ट झाले; दुर्योधनाला पुढे करून सर्व माणसे मारली गेली.
9.1.39
एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
निपपात स राजेन्द्रो गतसत्वो महीतले ॥ ९.१.३९ ॥
हे क्रूर वचन ऐकून जनेश्वर धृतराष्ट्र, राजेंद्र, प्राणहीन होऊन जमिनीवर कोसळला.
9.1.40
तस्मिन्निपतिते वीरे विदुरोऽपि महायशाः ।
निपपात महाराज शोकव्यसनकर्शितः ॥ ९.१.४० ॥
तो वीर पडल्यावर महायशस्वी विदुरही, हे महाराज, शोक आणि संकटाने क्षीण होऊन कोसळला.
9.1.41
गान्धारी च महाभागा सर्वाश्च कुरुयोषितः ।
पतिताः सहसा भूमौ श्रुत्वा घोरतरं वचः ॥ ९.१.४१ ॥
महाभागा गांधारी आणि सर्व कुरुस्त्रिया हे अतिभयंकर वचन ऐकून अचानक जमिनीवर कोसळल्या.
9.1.42
निःसंज्ञं पतितं भूमौ तदाऽऽसीद्राजमण्डलम् ।
विलापमुक्तोपहतं चित्रं न्यस्तं पटे यथा ॥ ९.१.४२ ॥
तेव्हा राजमंडळ संज्ञाहीन होऊन जमिनीवर कोसळले; विलापाने आघातलेले ते वस्त्रावर रेखाटलेल्या चित्रासारखे दिसत होते.
9.1.43
कृच्छ्रेण तु ततो राजा धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
शनैरलभत प्राणान्पुत्रव्यसनकर्शितः ॥ ९.१.४३ ॥
नंतर राजा धृतराष्ट्र, महीपती, मोठ्या कष्टाने हळूहळू शुद्धीवर आला; पुत्रांच्या विनाशाने तो क्षीण झाला होता.
9.1.44
लब्ध्वा तु स नृपः प्राणान्वेपमानः सुदुःखितः ।
निरीक्ष्य च दिशः सर्वाः क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९.१.४४ ॥
प्राण परत मिळाल्यावर तो राजा थरथरत, अत्यंत दुःखी होऊन, सर्व दिशांकडे पाहत क्षत्त्याला म्हणाला.
9.1.45
विद्धि क्षत्तर्महाप्राज्ञ त्वं गतिर्भरतर्षभ ।
ममानाथस्य सुभृशं पुत्रैर्हीनस्य सर्वशः।
एवमुक्त्वा ततो भूयो विसंज्ञो निपपात ह ॥ ९.१.४५ ॥
हे महाप्राज्ञ क्षत्त्या, भरतश्रेष्ठा, तूच माझा आश्रय आहेस; पुत्रांनी पूर्णपणे वंचित, अत्यंत अनाथ अशा माझ्यासाठी. असे बोलून तो पुन्हा बेशुद्ध होऊन पडला.
9.1.46
तं तथा पतितं दृष्ट्वा बान्धवा येऽस्य केचन ।
शीतैस्ते सिषिचुस्तोयैर्विव्यजुर्व्यजनैरपि ॥ ९.१.४६ ॥
त्याला असे पडलेले पाहून त्याचे जे कोणी नातेवाईक होते, त्यांनी थंड पाणी शिंपडले आणि पंख्यांनीही वारा घातला.
9.1.47
स तु दीर्घेण कालेन प्रत्याश्वस्तो नराधिपः ।
तूष्णीमासीन्महीपालः पुत्रव्यसनकर्शितः ॥ ९.१.४७ ॥
पण बऱ्याच वेळाने तो नराधिप सावरला; पुत्रांच्या विनाशाने क्षीण झालेला तो महीपाल मौन बसून राहिला.
9.1.48
निःश्वसञ्जिह्मग इव कुम्भक्षिप्तोऽभवन्नृपः ॥ ९.१.४८ ॥
सापासारखा निःश्वास टाकत, मडक्यात टाकलेल्या प्राण्यासारखा तो राजा झाला.
9.1.49
सञ्जयोऽप्यरुदत्तत्र दृष्ट्वा राजानमातुरम् ।
तथा सर्वाः स्त्रियश्चैव गान्धारी च यशस्विनी ॥ ९.१.४९ ॥
तेव्हा संजयही आतुर राजाला पाहून रडू लागला. तसेच सर्व स्त्रिया आणि यशस्विनी गांधारीही रडल्या.
9.1.50
ततो दीर्घेण कालेन विदुरं वाक्यमब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठ मुह्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ ९.१.५० ॥
मग बऱ्याच वेळाने धृतराष्ट्र विदुराला म्हणाला — हे नरश्रेष्ठा, वारंवार मोहात पडत.
9.1.51
गच्छन्तु योषितः सर्वा गान्धारी च यशस्विनी ।
तथेमे सुहृदः सर्वे मुह्यते मे मनो भृशम् ॥ ९.१.५१ ॥
सर्व स्त्रिया आणि यशस्विनी गांधारी जाव्यात; हे सर्व सुहृदही जावेत. माझे मन अत्यंत मोहग्रस्त होत आहे.
9.1.52
एवमुक्तस्ततः क्षत्ता ताः स्त्रियो भरतर्षभ ।
विसर्जयामास शनैर्मुह्यमानः पुनःपुनः ॥ ९.१.५२ ॥
असे सांगितल्यावर, हे भरतर्षभा, विदुराने त्या स्त्रियांना हळूहळू निरोप दिला; तो वारंवार मोहग्रस्त होत होता.
9.1.53
निश्चक्रमुस्ततः सर्वाः स्त्रियो भरतसत्तम ।
सुहृदश्च तथा सर्वे दृष्ट्वा राजानमातुरम् ॥ ९.१.५३ ॥
मग, हे भरतसत्तमा, आतुर राजाला पाहून सर्व स्त्रिया आणि सर्व सुहृद बाहेर पडले.
9.1.54
ततो नरपतिस्तत्र लब्ध्वा संज्ञां परन्तपः ।
गतिर्मे को भवेदद्य इति चिन्तासमाकुलः।
अपृच्छत्सञ्जयं तत्र रोदमानं भृशातुरम् ॥ ९.१.५४ ॥
मग तेथे शत्रूंना तापविणारा नरपती शुद्धीवर आला आणि 'आता माझा आश्रय कोणता असेल?' या चिंतेने व्याकुळ होऊन, तेथे रडणाऱ्या अत्यंत आतुर संजयाला विचारू लागला.
9.1.55
प्राञ्जलिं सञ्जयं दृष्ट्वा रोदमानं मुहुर्मुहुः ।
ज्ञातीन्स्त्रियोऽथ निर्याप्य प्रविश्य विदुरःपुनः ॥ ९.१.५५ ॥
हात जोडून वारंवार रडत असलेल्या संजयाला पाहून, नातेवाईक आणि स्त्रियांना बाहेर पाठवून विदुर पुन्हा आत गेला.
9.1.56
राजानं शोचमानस्तु तं शोचन्तं मुहुर्मुहुः ।
समाश्वासयत क्षत्ता वचसा मधुरेण च ॥ ९.१.५६ ॥
शोक करणाऱ्या राजाला आणि वारंवार शोक करणाऱ्या त्याला क्षत्ता (विदुर) गोड शब्दांनी धीर देत होता.