মহাভারত · অধ্যায় 9.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.18.1
पातिते युधि दुर्धर्षे मद्रराजे महारथे ।
तावकास्तव पुत्राश्च प्रायशो विमुखाऽभवन् ॥ ९.१८.१ ॥
সঞ্জয় বললেন: যুদ্ধে নিহত দুর্ধর্ষ, মহারথী মদ্രরাজ পতিত হলে আপনার সৈন্যগণ ও পুত্রগণ প্রায় মুখ ফিরিয়ে নিল।
9.18.2
वणिजो नावि भिन्नायां यथागाधे महार्णवे ।
अपारे पारमिच्छन्तो हते शूरे महात्मनि ॥ ९.१८.२ ॥
গভীর মহাসমুদ্রে ভাঙা নৌকায় বণিকেরা যেমন অপার তীর কামনা করে, তেমনি মহাত্মা বীর নিহত হলে (আপনার সৈন্যেরা পারের আশা করল)।
9.18.3
मद्रराजे महाराज वित्रस्ताः शरविक्षताः ।
अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव ॥ ९.१८.३ ॥
হে মহারাজ, মদ্ররাজ নিহত হলে আপনার সৈন্যেরা ভীত, বাণে ক্ষতবিক্ষত, অনাথ হয়ে আশ্রয় খুঁজল, সিংহতাড়িত হরিণের মতো।
9.18.4
वृषा यथा भग्नशृङ्गाः शीर्णदन्ता यथा गजाः ।
मध्याह्ने प्रत्यपायाम निर्जिताऽजातशत्रुणा ॥ ९.१८.४ ॥
ভাঙা শিঙের বৃষ ও ভাঙা দাঁতের হাতির মতো, মধ্যাহ্নে অজাতশত্রু কর্তৃক পরাজিত হয়ে আমরা ফিরে গেলাম।
9.18.5
न संस्थातुमनीकानि न च राजन्पराक्रमे ।
आसीद्बुद्धिर्हते शल्ये तव योधस्य कस्यचित् ॥ ९.१८.५ ॥
হে রাজন, শল্য নিহত হলে আপনার কোনো যোদ্ধারই সৈন্য ধরে রাখা বা পরাক্রম দেখানোর বুদ্ধি ছিল না।
9.18.6
भीष्मे द्रोणे च निहते सूतपुत्रे च पातिते ।
यद्दुःखं तव योधानां भयं चासीद्विशाम्पते ॥ ९.१८.६ ॥
হে প্রজাপতি, ভীষ্ম ও দ্রোণ নিহত হলে এবং সূতপুত্র (কর্ণ) পতিত হলে আপনার যোদ্ধাদের মধ্যে যে দুঃখ ও ভয় জাগল, তা এই।
9.18.7
तद्भयं स च नः शोको भूय एवाभ्यवर्तत ।
निराशाश्च जये राजन्हते शल्ये महारथे ॥ ९.१८.७ ॥
হে রাজা, মহারথ শল্য নিহত হলে সেই ভয় ও আমাদের শোক আবার আমাদের ঘিরে ধরল; জয়ের আশা নিরাশায় পরিণত হল।
9.18.8
हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ताश्च शितैः शरैः ।
मद्रराजे हते राजन्योधास्ते प्राद्रवन्भयात् ॥ ९.१८.८ ॥
হে রাজা, মদ্ররাজ নিহত হলে তোমার যোদ্ধারা, তাদের বীরেরা নিহত হয়ে, তীক্ষ্ণ বাণে বিধ্বস্ত ও ছিন্নভিন্ন হয়ে, ভয়ে পালিয়ে গেল।
9.18.9
अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथाः ।
आरुह्य जवसम्पन्ना पादाताः प्राद्रवंस्तथा ॥ ९.१८.९ ॥
কেউ ঘোড়ায়, কেউ হাতিতে, কেউ রথে আরোহণ করে দ্রুত মহারথীরা, আর পদাতিকেরাও তেমনি পালিয়ে গেল।
9.18.10
द्विसाहस्राश्च महातङ्गा गिरिरूपाः प्रहारिणः ।
…प्राद्रवन्हते शल्ये अङ्कुशाङ्गुष्ठनोदिताः ॥ ९.१८.१० ॥
দুই হাজার বিশাল হাতি, পর্বতসদৃশ, আঘাতকারী, … শল্য নিহত হলে অঙ্কুশ ও পায়ের আঙুলের প্রেরণায় পালিয়ে গেল।
9.18.11
ते रणाद्भरतश्रेष्ठ तावकाः प्राद्रवन्दिशः ।
धावतश्चाप्यपश्याम श्वसमानाञ्शराहतान् ॥ ९.१८.११ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, তোমার সেই লোকেরা রণক্ষেত্র থেকে সব দিকে পালাল; পালাতে পালাতে আমরা তাদের হাঁপাতে ও বাণবিদ্ধ অবস্থায় দেখলাম।
9.18.12
तान्प्रभग्नान्हतान्दृष्ट्वा हतोत्साहान्पराजितान् ।
अभ्यवर्तन्त पाञ्चालाः पाण्डवाश्च जयैषिणः ॥ ९.१८.१२ ॥
তাদের ছত্রভঙ্গ, নিহত, উৎসাহহীন ও পরাজিত দেখে জয়াকাঙ্ক্ষী পাঞ্চালেরা ও পাণ্ডবেরা অগ্রসর হল।
9.18.13
बाणशब्दरवाश्चापि सिंहनादाश्च पुष्कलाः ।
शङ्खशब्दश्च शूराणां दारुणः समपद्यत ॥ ९.१८.१३ ॥
বাণের শব্দ ও সিংহনাদ প্রচুর হয়ে উঠল, আর বীরদের শঙ্খধ্বনি ভয়ংকরভাবে ধ্বনিত হলো।
9.18.14
दृष्ट्वा तु कौरवं सैन्यं भयत्रस्तं प्रविद्रुतम् ।
अन्योन्यं समभाषन्त पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥ ९.१८.१४ ॥
ভয়ে ত্রস্ত হয়ে পালিয়ে যাওয়া কৌরব সৈন্য দেখে পাঞ্চালরা পাণ্ডবদের সঙ্গে পরস্পর কথা বলল।
9.18.15
अद्य राजा सत्यधृतिर्हतामित्रो युधिष्ठिरः ।
अद्य दुर्योधनो हीनो दीप्तया नृपतिश्रिया ॥ ९.१८.१५ ॥
আজ সত্যনিষ্ঠ রাজা যুধিষ্ঠির শত্রুদের বধ করেছেন; আজ দুর্যোধন উজ্জ্বল রাজলক্ষ্মী থেকে বঞ্চিত হয়েছে।
9.18.16
अद्य श्रुत्वा हतं पुत्रं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
निःसंज्ञः पतितो भूमौ किल्बिषं प्रतिपत्स्यते ॥ ९.१८.१६ ॥
আজ নিজ পুত্রের নিহত হওয়ার খবর শুনে জনেশ্বর ধৃতরাষ্ট্র সংজ্ঞাহীন হয়ে মাটিতে পড়বেন; নিজের পাপের ফল ভোগ করবেন।
9.18.17
अद्य जानाति बीभत्सुं समर्थं स्वधन्विनाम् ।
अद्यात्मानं च दुर्मेधा गर्हयिष्यति पापकृत् ॥ ९.१८.१७ ॥
আজ পাপী ও মূর্খ দুর্যোধন ধনুর্ধরদের মধ্যে সমর্থ বীভৎসু (অর্জুন) কে তা জানবে; আজ সে নিজেকেই নিন্দা করবে।
9.18.18
अद्य क्षत्तुर्वचः सत्यं स्मरतां ब्रुवतो हितम् ।
अद्यप्रभृति पार्थं च प्रेष्यभूत इवाचरन्।
विजानातु नृपो दुःखं यत्प्राप्तं पाण्डुनन्दनैः ॥ ९.१८.१८ ॥
আজ ক্ষত্তার (বিদুরের) সত্য ও হিতকর বাক্য স্মরণ করে, আজ থেকে পার্থকে (অর্জুনকে) ভৃত্যের মতো আচরণ করে, পাণ্ডুপুত্রদের দ্বারা প্রাপ্ত দুঃখ কী তা রাজা জানুক।
9.18.19
अद्य कृष्णस्य माहात्म्यं विजानातु महीपतिः ।
अद्यार्जुनधनुर्घोषं घोरं जानातु संयुगे ॥ ९.१८.१९ ॥
আজ মহীপতি কৃষ্ণের মহিমা জানুন। আজ যুদ্ধে অর্জুনের ধনুকের ভয়ংকর টংকার তিনি জানুন।
9.18.20
अत्त्राणां च बलं सर्वं बाह्वोश्च बलमाहवे ।
पुत्राणां च वधं घोरं भीमेन श्रोष्यते नृपः ॥ ९.१८.२० ॥
রাজা অস্ত্রের সমস্ত বল, যুদ্ধে দুই বাহুর বল এবং ভীমের হাতে পুত্রদের ভয়ংকর বধের কথা শুনবেন।
9.18.21
अद्य ज्ञास्यति भीमस्य बलं घोरं महात्मनः ।
हते दुर्योधने युद्धे शक्रेणेव तु शम्बरे ॥ ९.१८.२१ ॥
আজ যুদ্ধে দুর্যোধন নিহত হলে, ইন্দ্র যেমন শম্বরকে বধ করেছিলেন, তেমনি মহাত্মা ভীমের ভয়ংকর বল তাঁরা জানবেন।
9.18.22
यत्कृतं भीमसेनेन दुःशासनवधे तदा ।
कोऽन्यः कर्ताऽस्ति तल्लोके ऋते भीमान्महाबलात्। ॥ ९.१८.२२ ॥
তখন দুঃশাসনবধে ভীমসেন যা করেছিলেন, মহাবলী ভীম ছাড়া এই জগতে আর কে তা করতে পারে?
9.18.23
अद्य ज्येष्ठस्य जानीतां पाण्डवस्य पराक्रमम् ।
मद्रराजं हतं श्रुत्वा देवैरपि सुदुःसहम् ॥ ९.१८.२३ ॥
আজ জ্যেষ্ঠ পাণ্ডবের পরাক্রম তাঁরা জানুন; দেবতাদেরও অত্যন্ত দুঃসহ মদ্ররাজ নিহত হয়েছেন শুনে।
9.18.24
अद्य ज्ञास्यति सङ्ग्रामे माद्रीपुत्रौ सुदुःसहौ ।
निहते सौबले वीरे गान्धारेषु च सर्वशः ॥ ९.१८.२४ ॥
আজ যুদ্ধে মাদ্রীর সেই দুই পুত্র, যাঁরা অত্যন্ত দুঃসহ, বীর সৌবল ও গান্ধারদের সর্বত্র নিহত হলে জানবেন।
9.18.25
… न तेषां स्याद्येषां योद्धा धनञ्जयः ।
… धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ९.१८.२५ ॥
… যাদের যোদ্ধা ধনঞ্জয় (অর্জুন), তাদের (পরাজয়) হবে না। … এবং পার্ষত ধৃষ্টদ্যুম্ন।
9.18.26
… पञ्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
शिखण्डी च महेष्वासो राजा चैव युधिष्ठिरः ॥ ९.१८.२६ ॥
… পাঁচজন, মাদ্রীর দুই পুত্র, পাণ্ডবগণ, মহাধনুর্ধর শিখণ্ডী এবং রাজা যুধিষ্ঠির।
9.18.27
येषां च जगतो नाथो नाथः कृष्णो जनार्दनः ।
कथं तेषां जयो न स्याद्येषां धर्मो व्यपाश्रयः ॥ ९.१८.२७ ॥
জগতের প্রভু জনার্দন কৃষ্ণ যাদের নাথ, ধর্মই যাদের আশ্রয়, তাদের জয় কেন হবে না?
9.18.28
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराभवः ।
येषां नाथो हृषीकेशः सर्वलोकविभुर्हरिः ॥ ९.१८.२८ ॥
তাদের লাভ, তাদের জয়; হৃষীকেশ, সর্বলোকের প্রভু হরি যাদের নাথ, তাদের পরাজয় কোথা থেকে হবে?
9.18.29
भीष्मं द्रोणं च कर्णं च मद्रराजानमेव च ।
तथाऽन्यान्नृपतीन्वीराञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९.१८.२९ ॥
ভীষ্ম, দ্রোণ, কর্ণ ও মদ্ররাজকে, এবং তেমনি অন্য বীর রাজাদের শত শত ও সহস্র সহস্র।
9.18.30
कोऽन्यः शक्तो रणे जेतुमृते पार्थाद्युधिष्ठिरात् ।
यस्य नाथो हृषीकेशः सदा सत्ययशोनिधिः ॥ ९.१८.३० ॥
পার্থ (অর্জুন) ও যুধিষ্ঠির ছাড়া যুদ্ধে জয় করতে আর কে সক্ষম, যাদের নাথ সদা সত্য ও যশের নিধি হৃষীকেশ?
9.18.31
इत्येवं वदमानास्ते हर्षेण महता युताः ।
प्रभग्नांस्तावकान्योधान्संहृष्टाः पृष्ठतोऽन्वयुः ॥ ९.१८.३१ ॥
এইরূপ বলতে বলতে, মহা হর্ষে পূর্ণ হয়ে তারা আপনার পরাজিত যোদ্ধাদের আনন্দে পিছন থেকে অনুসরণ করল।
9.18.32
धनञ्जयो रथानीकमभ्यवर्तत वीर्यवान् ।
माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महारथः ॥ ९.१८.३२ ॥
বীর্যবান ধনঞ্জয় রথসেনার দিকে অগ্রসর হলেন; মাদ্রীর দুই পুত্র, শকুনি এবং মহারথ সাত্যকিও এগিয়ে গেলেন।
9.18.33
तान्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान्भीमसेनभयार्दितान् ।
दुर्योधनस्तदा सूतमब्रवीद्विस्मयन्निव ॥ ९.१८.३३ ॥
ভীমসেনের ভয়ে পীড়িত হয়ে পালিয়ে যাওয়া তাদের সবাইকে দেখে, দুর্যোধন তখন বিস্ময়াবিষ্টের মতো সারথিকে বললেন।
9.18.34
मामतिक्रमते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम् ।
जघने सर्वसैन्यानां शनैरश्वान्प्रचोदय ॥ ९.१८.३४ ॥
ধনু হাতে দাঁড়িয়ে থাকা আমাকে সমস্ত সেনার পিছনে পার্থ অতিক্রম করছে; ধীরে ধীরে ঘোড়াগুলিকে চালাও।
9.18.35
जघने युध्यमानं हि कौन्तेयो मां न संशयः ।
नोत्सहेदभ्यतिक्रान्तुं वेलामिव महोदधिः ॥ ९.१८.३५ ॥
পিছন দিকে যুদ্ধরত আমাকে কৌন্তেয় অতিক্রম করতে সাহস করবে না, যেমন মহাসমুদ্র তার তীর অতিক্রম করতে সাহস করে না; এতে সন্দেহ নেই।
9.18.36
पश्य सैन्यं महत्सूत पाण्डवैः समभिद्रुतम् ।
सैन्यरेणुं समुद्भूतं पश्य चैनं समन्ततः ॥ ९.१८.३६ ॥
হে সূত, পাণ্ডবদের দ্বারা আক্রান্ত আমাদের মহতী সেনা দেখ; চারদিক থেকে উত্থিত সেনার ধুলোও দেখ।
9.18.37
सिंहनादांश्च समुद्भूतं पश्य चैनं समन्ततः ।
तस्माद्याहि शनैः सूत जघनं परिपालय ॥ ९.१८.३७ ॥
চারদিকে ওঠা সিংহগর্জন দেখো। অতএব, হে সূত, ধীরে এগিয়ে চলো, পিছনের অংশ রক্ষা করো।
9.18.38
मयि स्थिते च समरे निरुद्धेषु च पाण्डुषु ।
पुनरावर्तते तूर्णं मामकं बलमोजसा ॥ ९.१८.३८ ॥
আমি যুদ্ধে স্থির থাকলে এবং পাণ্ডবেরা বাধাপ্রাপ্ত হলে, আমাদের সেনাবাহিনী দ্রুত বলসহ ফিরে এল।
9.18.39
तच्छ्रुत्वा तव पुत्रस्य शूरस्य सदृशं वचः ।
सारथिर्हेमसञ्छन्नाञ्शरैरश्वानचोदयत् ॥ ९.१८.३९ ॥
আপনার বীর পুত্রের সেই যথার্থ বাক্য শুনে সারথি সোনায় মোড়া ঘোড়াগুলিকে বাণ দিয়ে চালিয়ে দিল।
9.18.40
गजाश्वरथिभिर्हीनास्त्यक्तात्मानः पदातयः ।
एकविंशतिसाहस्राः संयुगायावतस्थिरे ॥ ९.१८.४० ॥
হাতি, ঘোড়া ও রথী ছাড়া, প্রাণের মায়া ত্যাগ করা একুশ হাজার পদাতিক যুদ্ধের জন্য দাঁড়িয়ে রইল।
9.18.41
नानादेशसमुद्भूता नानारञ्जितवाससः ।
अवस्थितास्तदा योधाः प्रार्थयन्तो महद्यशः ॥ ९.१८.४१ ॥
নানা দেশে জন্ম নেওয়া, নানা রঙে রঞ্জিত বস্ত্র পরিহিত সেই যোদ্ধারা মহাযশ কামনা করে তখন দাঁড়িয়ে ছিল।
9.18.42
तेषामापततां तत्र संहृष्टानां परस्परम् ।
सम्मर्दः सुमहाञ्चज्ञे घोररूपो भयानकः ॥ ९.१८.४२ ॥
সেখানে পরস্পরের প্রতি উল্লসিত হয়ে ধেয়ে আসা তাদের মধ্যে অতি মহান, ভয়ংকর ও ঘোর সংঘর্ষ ঘটল।
9.18.43
भीमसेनं तदा राजन्धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
बलेन चतुरङ्गेण नानादेश्यानवारयत् ॥ ९.१८.४३ ॥
হে রাজন্, তখন নানা দেশের যোদ্ধারা চতুরঙ্গ সৈন্যবলে ভীমসেন ও পার্ষত ধৃষ্টদ্যুম্নকে নিবারণ করল।
9.18.44
भीममेवाभ्यवर्तन्त रणेऽन्ये तु पदातयः ।
प्रक्ष्वेड्यास्फोट्य संहृष्टा वीरलोकं यियासवः ॥ ९.१८.४४ ॥
রণে অন্য পদাতিকেরা ভীমের দিকেই এগিয়ে গেল; আনন্দে গর্জন করে, বাহু চাপড়ে, বীরলোকে যেতে ইচ্ছুক হয়ে।
9.18.45
आसाद्य भीमसेनं तु संरब्धा युद्धदुर्मदाः ।
धार्तराष्ट्रा विनेदुर्हि नान्यामकथनयन्कथाम्।
परिवार्य रणे भीमं निजघ्नुस्ते समन्ततः ॥ ९.१८.४५ ॥
ভীমসেনের কাছে পৌঁছে ক্রুদ্ধ ও যুদ্ধমদে উন্মত্ত ধৃতরাষ্ট্রপুত্রেরা গর্জন করে উঠল; অন্য কথা বলল না। রণে ভীমকে ঘিরে চারদিক থেকে তারা আঘাত করল।
9.18.46
स वध्यमानः समरे पदातिगणसंवृतः ।
न चचाल ततः स्थानान्मैनाक इव पर्वतः ॥ ९.१८.४६ ॥
রণে আঘাত পেয়েও, পদাতিক সৈন্যদলে ঘেরা হয়েও, মৈনাক পর্বতের মতো তিনি নিজের স্থান থেকে নড়লেন না।
9.18.47
ते तु क्रुद्धा महाराज पाण्डवस्य महारथम् ।
निग्रहीतुं प्रवृत्ता हि योधांश्चान्यानवारयन् ॥ ९.१८.४७ ॥
হে মহারাজ, তারা ক্রুদ্ধ হয়ে পাণ্ডুপুত্রের সেই মহারথকে ধরতে উদ্যত হল; অন্য যোদ্ধাদেরও নিবারণ করল।
9.18.48
अक्रुध्यत रणे भीमस्तैस्तदा पर्यवस्थितैः ।
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं पदातिः समवस्थितः ॥ ९.१८.४८ ॥
তখন রণে চারদিকে ঘিরে দাঁড়ানো তাদের প্রতি ভীম কুদ্ধ হল; সে দ্রুত রথ থেকে নেমে পদাতিক হয়ে দৃঢ়ভাবে দাঁড়াল।
9.18.49
जातरूपप्रतिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
अवधीत्तावकान्योधान्दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ९.१८.४९ ॥
সোনায় মোড়ানো বিশাল গদা তুলে নিয়ে, দণ্ড হাতে নেওয়া যমের মতো সে আপনার যোদ্ধাদের বধ করল।
9.18.50
रथाश्वविप्रहीणांस्तु तान्भीमो गदया बली ।
एकविंशतिसाहस्रान्पदातीन्समपोथयत् ॥ ९.१८.५० ॥
রথ ও ঘোড়াহীন সেই পদাতিকদের বলবান ভীম গদার আঘাতে একুশ হাজার জনকে পিষে ফেলল।
9.18.51
हत्वा तत्पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः ।
धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य न चिरात्प्रत्यदृश्यत ॥ ९.१८.५१ ॥
সেই পদাতিক বাহিনীকে বধ করে সত্যপরাক্রম ভীম, ধৃষ্টদ্যুম্নকে সামনে রেখে অল্প সময়ের মধ্যেই আবার দৃশ্যমান হলো।
9.18.52
पादाता निहता भूमौ शिश्यिरे रुधिरोक्षितः ।
सम्भग्ना इव वातेन कर्णिकाराः सुपुष्पिताः ॥ ९.१८.५२ ॥
মাটিতে নিহত পদাতিকেরা রক্তে সিক্ত হয়ে পড়ে রইল, বাতাসে ভাঙা পূর্ণ ফুল-ফোটা কর্ণিকার গাছের মতো।
9.18.53
नानाशस्त्रसमायुक्ता नानाकुण्डलधारिणः ।
नानाजात्या हतास्तत्र नादेशसमागताः ॥ ९.१८.५३ ॥
বিভিন্ন অস্ত্রে সজ্জিত, নানা কুণ্ডলধারী, নানা জাতির সেই সৈন্যরা আদেশ ছাড়াই এসে সেখানে নিহত হলো।
9.18.54
पताकाध्वजसञ्छन्नं पदातीनां महद्बलम् ।
निकृत्तं विबभौ रौद्रं घोररूपं भयावहम् ॥ ९.१८.५४ ॥
পতাকা ও ধ্বজায় ঢাকা পদাতিকদের বিশাল সেনাবাহিনী ছিন্নভিন্ন হয়ে ভয়ংকর ও ত্রাসজনক রূপে শোভা পেল।
9.18.55
युधिष्ठिरपुरोगाश्च सहसैन्या महारथाः ।
अभ्यधावन्महात्मानं पुत्रं दुर्योधनं तव ॥ ९.१८.५५ ॥
যুধিষ্ঠির যাঁদের পুরোভাগে, সেনাসহ সেই মহারথীরা আপনার মহাত্মা পুত্র দুর্যোধনের দিকে ধাবিত হলেন।
9.18.56
ते सर्वे तावकान्दृष्ट्वा महेष्वासान्पराङ्मुखान् ।
नाभ्यवर्तन्त ते पुत्रं वेलामिव महोर्मयः ॥ ९.१८.५६ ॥
আপনার মহাধনুর্ধরদের পৃষ্ঠ ফিরিয়ে পালাতে দেখে তারা সকলে সমুদ্রের বিশাল ঢেউয়ের মতো আপনার পুত্রের দিকে ফিরে আসেনি।
9.18.57
तदद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् ।
यदेकं सहिताः पार्था न शेकुरतिवर्तितुम् ॥ ९.१८.५७ ॥
আপনার পুত্রের সেই অদ্ভুত পরাক্রম আমরা দেখলাম; একাকী হয়েও সম্মিলিত পাণ্ডবরা তাকে অতিক্রম করতে পারেননি।
9.18.58
नातिदूरापयातं तु कृतबुद्वि पलायने ।
दुर्योधनः स्वकं सैन्यमब्रवीद्भृशविक्षतम् ॥ ९.१८.५८ ॥
বেশি দূরে যায়নি, পালানোর সংকল্প করেছে এমন, অত্যন্ত আহত নিজের সেনাকে দুর্যোধন বললেন।
9.18.59
न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु च ।
यत्र यातान्न वा हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः ॥ ९.१८.५९ ॥
পৃথিবীতে বা পর্বতে এমন কোনো স্থান আমি দেখি না যেখানে গেলে পাণ্ডবরা আপনাকে হত্যা করবে না; পালিয়ে আপনার কী লাভ?
9.18.60
अल्पं च बलमेतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ ।
यदि सर्वेऽत्र तिष्ठामो ध्रुवं नो विजयो भवेत् ॥ ९.१८.६० ॥
এদের সেনাবল অল্প, দুই কৃষ্ণ অত্যন্ত আহত; আমরা সবাই যদি এখানে স্থির থাকি, নিশ্চয়ই আমাদের জয় হবে।
9.18.61
विप्रयातांस्तु वो भिन्नान्पाण्डवाः कृतविप्रियाः ।
अनुयाय हनिष्यन्ति श्रेयान्नः समरे वधः ॥ ९.१८.६१ ॥
কিন্তু ছত্রভঙ্গ হয়ে পলায়নরত তোমাদের, যাদের প্রতি তোমরা অপ্রিয় আচরণ করেছ সেই পাণ্ডবেরা অনুসরণ করে বধ করবে। যুদ্ধে মৃত্যুই আমাদের পক্ষে শ্রেয়।
9.18.62
शृण्वन्तु क्षत्रियाः सर्वे यावन्तोऽत्र समागताः ।
यदा शूरं च भीरुं च मारयत्यन्तकः सदा ॥ ९.१८.६२ ॥
এখানে সমবেত সকল ক্ষত্রিয় শুনুন; অন্তক (মৃত্যু) সর্বদা বীর ও ভীরু উভয়কেই বধ করে।
9.18.63
को नु मूढो न युध्येत पुरुषः क्षत्रियो ध्रुवम् ।
श्रेयान्नो भीमसेनस्य क्रुद्धस्याभिमुखे स्थितः ॥ ९.१८.६३ ॥
ক্রুদ্ধ ভীমসেনের সামনে দাঁড়িয়ে কোন মূঢ় ক্ষত্রিয় পুরুষ যুদ্ধ না করে থাকবে? আমাদের পক্ষে এটাই শ্রেয়।
9.18.64
सुखः साङ्ग्रामिको मृत्युर्दुःखो व्याधिजरादिभिः ।
मर्त्येनावश्यमर्तव्यं गृहेष्वपि कदाचन ॥ ९.१८.६४ ॥
যুদ্ধের মৃত্যু সুখকর; রোগ, জরা প্রভৃতিতে মৃত্যু দুঃখকর। মরণশীল মানুষকে অবশ্যই মরতে হয়, কখনও গৃহেও।
9.18.65
युध्यतः क्षत्रधर्मेण मृत्युरेष सनातनः ।
हत्वेह सुखमाप्नोति हतः प्रेत्य महत्फलम् ॥ ९.१८.६५ ॥
ক্ষাত্রধর্মে যুদ্ধরত মানুষের জন্য এটিই সনাতন মৃত্যু। এখানে হত্যাকারী সুখ পায়; নিহত ব্যক্তি পরলোকে মহা ফল পায়।
9.18.66
न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः ।
अचिरेणैव ताँल्लोकान्हतो युद्धे समश्नुते ॥ ९.१८.६६ ॥
হে কৌরবগণ, যুদ্ধধর্ম অপেক্ষা স্বর্গের শ্রেষ্ঠ পথ নেই। যুদ্ধে নিহত ব্যক্তি শীঘ্রই সেই লোকসমূহ লাভ করে।
9.18.67
श्रुत्वा तद्वचनं तस्य पूजयित्वा च पार्थिवाः ।
पुनरेवाभ्यवर्तन्त पाण्डवानाततायिनः ॥ ९.१८.६७ ॥
তার সেই কথা শুনে ও তাকে সম্মান জানিয়ে রাজারা আবার আততায়ী পাণ্ডবদের দিকে ফিরলেন।
9.18.68
तानापतत एवाशु व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
प्रत्युद्ययुस्तदा पार्था जयगृद्धाः प्रमन्यवः ॥ ९.१८.६८ ॥
ব্যূহবদ্ধ সৈন্যসহ প্রহার করতে দ্রুত ধেয়ে আসা তাদের বিরুদ্ধে তখন জয়াকাঙ্ক্ষী ও ক্রুদ্ধ পৃথাপুত্রেরা এগিয়ে গেলেন।
9.18.69
धनञ्जयो रथेनाजावभ्यवर्तत वीर्यवान् ।
विश्रुतं त्रिषु लोकेषु व्याक्षिपन्गाण्डिवं धनुः ॥ ९.१८.६९ ॥
বীর্যবান ধনঞ্জয় যুদ্ধে রথে এগিয়ে গেলেন, ত্রিলোকে বিখ্যাত গাণ্ডীব ধনু আন্দোলিত করে।
9.18.70
माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महाबलः ।
जवेनाभ्यपतन्हृष्टा यत्ता वै तावकं बलम् ॥ ९.१८.७० ॥
মাদ্রীর দুই পুত্র ও মহাবলী সাত্যকি হর্ষভরে দ্রুত শকুনি ও প্রস্তুত আপনার সৈন্যদলের ওপর ঝাঁপিয়ে পড়লেন।