महाभारत · अध्याय 9.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.19.1
सन्निवृत्तेषु सैन्येषु साल्वो म्लेच्छगणाधिपः ।
अभ्यद्रवत्सुसङ्क्रुद्धः पाण्डवानां महद्बलम् ॥ ९.१९.१ ॥
जब सेनाएँ लौट गईं, तब म्लेच्छगणों के अधिपति साल्व अत्यन्त क्रुद्ध होकर पाण्डवों की विशाल सेना पर टूट पड़े।
9.19.2
आस्थाय सुमहानागं प्रभिन्नं पर्वतोपमम् ।
सप्तमैरावतप्रख्यममित्रगणमर्दनम् ॥ ९.१९.२ ॥
उसने एक अत्यन्त विशाल, मदमत्त हाथी पर सवार होकर चढ़ाई की, जो पर्वत के समान था, सातवें ऐरावत के समान, शत्रुओं के समूहों को कुचल देने वाला।
9.19.3
योऽसौ महान्भद्रकुलप्रसूतः ।
सुपूजितो धार्तराष्ट्रेण नित्यम्।
सुकल्पितः शास्त्रविनिश्चयज्ञैः ।
सदौपवाह्यः समरेषु राजन् ॥ ९.१९.३ ॥
जो महान हाथी भद्र कुल में उत्पन्न था, धृतराष्ट्र के पुत्र द्वारा सदा भली-भाँति सम्मानित, शास्त्रों के निर्णय जानने वालों द्वारा भली-भाँति सज्जित, और हे राजन्, युद्धों में सदा सवारी योग्य था।
9.19.4
ऐरावतं दैत्यगणान्विमृद्र… ।
ञ्शक्रो यथा सञ्जनयन्भयानि।
तमास्थितो राजवरो बभूव ।
यथोदयस्थः सविता क्षपान्ते ॥ ९.१९.४ ॥
जैसे इन्द्र ऐरावत पर चढ़कर दैत्यगणों को कुचलकर भय उत्पन्न करते हैं, वैसे ही वह श्रेष्ठ राजा उस पर आरूढ़ हुआ, जैसे रात्रि के अंत में उदयाचल पर स्थित सूर्य।
9.19.5
स तेन नागप्रवरेण राज… ।
न्नभ्युद्ययौ पाण्डुसुतान्समेतान्।
शितैः पृषत्कैर्विददार वेगै… ।
र्महेन्द्रवज्रप्रतिमैः सुघोरैः ॥ ९.१९.५ ॥
वह उस श्रेष्ठ हाथी के साथ राजा... पाण्डुपुत्रों के एकत्र समूह की ओर बढ़ा और तीखे बाणों से, वेग से, महेन्द्र के वज्र के समान अत्यन्त भयानक बाणों से उन्हें बींध डाला।
9.19.6
ततः शरान्वै सृजतो महारणे ।
योधांश्च राजन्नयतो यमालयम्।
नास्यानत्रं ददृशुः स्वे परे वा ।
यथा पुरा वज्रधरस्य दैत्याः ॥ ९.१९.६ ॥
तब महायुद्ध में बाण छोड़ते और राजन, योद्धाओं को यमलोक भेजते उसमें अपने या शत्रु पक्ष किसी ने उसका कोई अंतर न देखा, जैसे पूर्वकाल में वज्रधारी (इन्द्र) के दैत्य।
9.19.7
ते पाण्डवाः सोमकाः सृञ्जयाश्च ।
तमेकनागं ददृशुः समन्तात्।
सहस्रशो वै विचरन्तमेकं ।
यथा महेन्द्रस्य गजं समीपे ॥ ९.१९.७ ॥
वे पाण्डव, सोमक और सृंजय उस एक गजराज को चारों ओर से देखते थे, हजारों रूपों में विचरते उस एक को, जैसे महेन्द्र के समीप का गज।
9.19.8
सन्द्राव्यमाणं तु बलं परेषां ।
परेतकल्पं विबभौ समन्ततः।
नैवावतस्थे समरे भृशं भया… ।
द्विमृद्यमानं तु परस्परं तदा ॥ ९.१९.८ ॥
शत्रुओं की सेना भागती हुई चारों ओर मृतकों जैसी दिखाई दी; वह युद्ध में ठहर न सकी, भय से अत्यंत…; तब वह आपस में ही दो भागों में कुचली जाती हुई।
9.19.9
ततः प्रभग्ना सहसा महाचमूः ।
सा पाण्डवी तेन नराधिपेन।
दिशश्चतस्रः सहसा विधाविता ।
गजेन्द्रवेगं तमपारयन्ती ॥ ९.१९.९ ॥
तब उस नराधिप द्वारा वह महान पाण्डव सेना अचानक छिन्न-भिन्न हो गई; वह सहसा चारों दिशाओं में भाग निकली, उस गजेन्द्र के वेग को सह न पाती हुई।
9.19.10
दृष्ट्वा च तां वेगवता प्रभग्नां ।
सर्वे त्वदीया युधि योधमुख्याः।
अपूजयंस्ते तु नराधिपं तं ।
दध्मुश्च शङ्खाञ्शशिसन्निकाशान् ॥ ९.१९.१० ॥
उस वेगवान द्वारा उस सेना को छिन्न-भिन्न देखकर आपके सभी प्रधान योद्धाओं ने युद्ध में उस नराधिप का सम्मान किया, और चन्द्रमा के समान उज्ज्वल शंख बजाए।
9.19.11
श्रुत्वा निनादं त्वथ कौरवाणां ।
हर्षाद्विमुक्तं सह शङ्खशब्दैः।
सेनापतिः पाण्डवसृञ्जयानां ।
पाञ्चालपुत्रो ममृषे न कोपात् ॥ ९.१९.११ ॥
कौरवों की गर्जना और हर्ष से छूटे शंखनादों को सुनकर भी पाण्डवों और सृंजयों के सेनापति, पाञ्चाल के पुत्र ने क्रोध से उसे सहन नहीं किया।
9.19.12
ततस्तु तं वै द्विरदं महात्मा ।
प्रत्युद्ययौ त्वरमाणो जयाय।
जम्भो यथा शक्रसमागमे वै ।
नागेन्द्रमैरावणमिन्द्रवाह्यम् ॥ ९.१९.१२ ॥
तब उस महात्मा ने विजय के लिए शीघ्रता से उस गजराज की ओर बढ़कर उसका सामना किया, जैसे इन्द्र से भिड़ने पर जम्भ ऐरावत की ओर बढ़ा था, जो इन्द्र का वाहन है।
9.19.13
तमापतन्तं सहसा तु दृष्ट्वा ।
पाञ्चालपुत्रं युधि राजसिंहः।
तं वै द्विपं प्रेषयामास तूर्णं ।
वधाय राजन्द्रुपदात्मजस्य ॥ ९.१९.१३ ॥
हे राजन्! उस पाञ्चाल-पुत्र को युद्ध में सहसा अपनी ओर झपटते देखकर राजसिंह ने शीघ्र ही उस गजराज को द्रुपद-पुत्र के वध के लिए भेजा।
9.19.14
स तं द्विपेन्द्रं सहसापतन्त… ।
मविध्यदग्निप्रतिमैः पृषत्कैः।
कर्मारधौतैर्निशितैर्ज्वलद्भि… ।
र्नाराचमुख्यैस्त्रिभिरुग्रवेगैः ॥ ९.१९.१४ ॥
उसने सहसा झपटते उस गजराज को अग्नि के समान चमकते, लोहारों के धोए, तीखे और दहकते बाणों से, तीन उग्र वेगवाले श्रेष्ठ नाराचों से बींध डाला।
9.19.15
ततोऽपरान्पञ्चशतान्महात्मा ।
नाराचमुख्यान्विससर्ज कुम्भे।
स तैस्तु विद्धः परमद्विपो रणे ।
तदा परावृत्य भृशं प्रदुद्रुवे ॥ ९.१९.१५ ॥
तब उस महात्मा ने पाँच सौ और श्रेष्ठ नाराचों को उस गजराज के मस्तक पर छोड़ा। वे बाण लगने से वह महान गज युद्ध में घायल होकर तुरंत मुड़ा और अत्यधिक भयभीत होकर भाग गया।
9.19.16
तं नागराजं सहसा प्रणुन्नं ।
विद्राव्यमाणं विनिवर्त्य साल्वः।
तोत्राङ्कुशैः प्रेषयामास तूर्णं ।
पाञ्चालराजस्य सुतं प्रदिश्य ॥ ९.१९.१६ ॥
उस श्रेष्ठ हाथी को, जो अचानक आगे धकेला गया और भागने को विवश था, साल्व ने लौटाकर अंकुश और चाबुकों से तुरंत पाञ्चालराज के पुत्र की ओर हाँक दिया।
9.19.17
दृष्ट्वा पतन्तं सहसा तु नागं ।
धृष्टद्युम्नः स्वरथाच्छीघ्रमेव।
गदां प्रगृह्योग्रजवेन वीरो ।
भूमिं प्रपन्नो भयविह्वलाङ्गः ॥ ९.१९.१७ ॥
हाथी को अचानक अपनी ओर गिरते देखकर वीर धृष्टद्युम्न ने तुरंत अपने रथ से कूदकर उग्र वेग से गदा उठाई, और भय से काँपते अंगों के साथ भूमि पर आ गिरा।
9.19.18
स तं रथं हेमविभूषिताङ्गं ।
साश्वं ससूतं सहसा विमृद्य।
उत्क्षिप्य हस्तेन नदन्महाद्विपो ।
विपोथयामास वसुन्धरातले ॥ ९.१९.१८ ॥
उस महान हाथी ने सोने से सजे उस रथ को, घोड़ों और सारथी सहित, अचानक कुचल डाला; फिर सूँड़ से उसे ऊपर उठाकर गर्जना करते हुए धरती पर पटक दिया।
9.19.19
पाञ्चालराजस्य सुतं च दृष्ट्वा ।
तदार्दितं नागवरेण तेन।
तमभ्यधावत्सहसा जवेन ।
भीमः शिखण्डी च शिनेश्च नप्ता ॥ ९.१९.१९ ॥
पाञ्चालराज के पुत्र को उस श्रेष्ठ हाथी से पीड़ित देखकर भीम, शिखण्डी और शिनि के पौत्र ने शीघ्रता से उस पर धावा बोल दिया।
9.19.20
शरैश्च वेगं सहसा निगृह्य ।
तस्याभितो व्यापततो गजस्य।
स सङ्गृहीतो रथिभिर्गजो वै ।
चचाल तैर्वार्यमाणश्च सङ्ख्ये ॥ ९.१९.२० ॥
बाणों से उस हाथी के वेग को अचानक रोककर, जब वह चारों ओर दौड़ रहा था, रथियों ने उसे घेर लिया; और उनसे रोके जाते हुए वह हाथी युद्ध में डगमगाने लगा।
9.19.21
ततः पृषत्कान्प्रववर्ष राजा ।
सूर्यो यथा रश्मिजालं समन्तात्।
तैराशुगैर्वध्यमाना रथौघाः ।
प्रदुद्रुवुः सहितास्तत्रतत्र ॥ ९.१९.२१ ॥
तब राजा ने बाणों की वर्षा की, जैसे सूर्य चारों ओर अपनी किरणों का जाल फैलाता है। उन तीव्रगामी बाणों से आहत रथ-समूह एक साथ जहाँ-तहाँ भाग निकले।
9.19.22
तत्कर्म साल्वस्य समीक्ष्य सर्वे ।
पाञ्चालपुत्रा नृप सृञ्जयाश्च।
हाहाकारैर्नादयन्ति स्म युद्धे ।
द्विपं समन्ताद्रुरुधुर्नराग्र्याः ॥ ९.१९.२२ ॥
साल्व का वह कर्म देखकर, हे राजन्, पाञ्चालपुत्र और सृञ्जय सभी वीर हाहाकार करते हुए युद्ध में गूँज उठे, और श्रेष्ठ वीरों ने उस हाथी को चारों ओर से घेर लिया।
9.19.23
पाञ्चालपुत्रस्त्वरितस्तु शूरो ।
गदां प्रगृह्याचलशृङ्गकल्पाम्।
ससम्भ्रमं भारत शत्रुघाती ।
जवेन वीरोऽनुससार नागम् ॥ ९.१९.२३ ॥
पाञ्चालपुत्र शूर ने शीघ्र ही पर्वत-शिखर के समान गदा उठाई, और हे भारत, शत्रुसंहारक वीर वेग से उस हाथी के पीछे दौड़ा।
9.19.24
ततस्तु नागं धरणीधराभं ।
मदं स्रवन्तं जलदप्रकाशम्।
गदां समातिध्य भृशं जघान ।
पाञ्चालराजस्य सुतस्तरस्वी ॥ ९.१९.२४ ॥
तब पाञ्चालराज का वह वेगवान पुत्र, मद बहाते हुए, पर्वत जैसे और मेघ के समान चमकते उस हाथी पर गदा कसकर पकड़कर अत्यंत बलपूर्वक प्रहार करने लगा।
9.19.25
स भिन्नकुम्भः सहसा विनद्य ।
मुखात्प्रभूतं क्षतजं विमुञ्चन्।
पपात नागो धरमीधराभः ।
क्षितिप्रकम्पाच्चलितो यथाऽद्रिः ॥ ९.१९.२५ ॥
उसका कुम्भ-स्थल फट गया, वह सहसा चिंघाड़ उठा और मुख से प्रचुर रक्त बहाते हुए, पृथ्वी को कँपाते हुए गिरे पर्वत की भाँति, वह पर्वत-समान हाथी गिर पड़ा।
9.19.26
निपात्यमाने तु तदा गजेन्द्रे ।
हाहाकृते तव पुत्रस्य सैन्ये।
स साल्वराजस्य शिनिप्रवीरो ।
जहार भल्लेन शिरः शितेन ॥ ९.१९.२६ ॥
जब वह गजराज गिराया जा रहा था, तब आपके पुत्र की सेना में हाहाकार मच गया। तब शिनि-वंश के प्रमुख वीर ने साल्वराज का सिर तीखे भल्ल बाण से काट डाला।
9.19.27
हृतोत्तमाङ्गो युधि सात्वतेन ।
पपात भूमौ सह नागराज्ञा।
यथाऽद्रिशृङ्गं सुमहत्प्रणुन्नं ।
वज्रेण देवाधिपचोदितेन ॥ ९.१९.२७ ॥
युद्ध में सात्वत (सात्यकि) द्वारा सिर काटे जाने पर वह गजराज के साथ भूमि पर गिर पड़ा, जैसे देवराज के चलाए वज्र से प्रहार पाकर कोई विशाल पर्वत-शिखर टूटकर गिर पड़ता है।