Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 9.2

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

9.2.1

विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
विललाप महाराज दुःखाद्दुःखतरं गतः
शृणु राजन्नवहितो यथावृत्तो महान्क्षयः ।
कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम् ॥ ९.२.१ ॥

नारियों के विदा हो जाने के बाद अम्बिका के पुत्र धृतराष्ट्र दुःख से और भी अधिक दुःख में पड़कर विलाप करने लगे। हे महाराज, हे राजन्, ध्यान से सुनो कि कौरवों और पाण्डवों के आपस में भिड़ने से कैसा महान विनाश हुआ।

9.2.2

सधूममिव निःश्वस्य करौ धुन्वन्पुनःपुनः ।
बहु सञ्चिन्तयित्वा तु सञ्जयं वाक्यमब्रवीत्
निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना ।
विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत् ॥ ९.२.२ ॥

धुएँ सहित-सा गहरी साँस लेकर बार-बार हाथ हिलाते हुए, बहुत सोच-विचार करके धृतराष्ट्र ने संजय से यह वचन कहा: सूतपुत्र (कर्ण) के महात्मा पाण्डव द्वारा मारे जाने पर और सेनाओं के भाग जाने तथा बार-बार एकत्र होने पर।

9.2.3

अहो बत महद्दुःखं यदहं पाण्डवान्रणे ।
क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि वै
घोरे मनुष्यदेहानामाजौ नरवरक्षये ।
यत्तत्कर्णे हते पार्थः कसिंहनादमथाकरोत् ॥ ९.२.३ ॥

अहो! सचमुच यह बड़ा दुःख है कि मैं, हे सूत, तुमसे सुन रहा हूँ कि युद्ध में पाण्डव सुरक्षित और अक्षत बच गए। मनुष्य-शरीरों के इस भयानक युद्ध में, श्रेष्ठ नरों के विनाश के समय, जब कर्ण मारा गया, तब पार्थ (अर्जुन) ने सिंह-गर्जना की।

9.2.4

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा निहतान्पुत्रान्दीर्यते न सहस्रधा
तदा तव सुतान्राजन्प्राविशत्सुमहद्भयम् ॥ ९.२.४ ॥

मेरा हृदय निश्चय ही वज्र के सार से बना हुआ अत्यंत दृढ़ है, जो मारे गए पुत्रों की बात सुनकर भी हजार टुकड़ों में नहीं फट जाता। हे राजन्, तब तुम्हारे पुत्रों पर अत्यंत महान भय आ पड़ा था।

9.2.5

चिन्तयित्वा वचस्तेषां बालक्रीडां च सञ्जय ।
अद्य चैव हताञ्श्रुत्वा दीर्यते मे भृशं मनः
न सन्धातुमनीकानि न चैवाथ पराक्रमे ।
आसीद्बुद्धिर्हते कर्णे तव योधस्य कस्यचित् ॥ ९.२.५ ॥

उनके वचनों और बाल-क्रीड़ा का चिंतन करके, हे सञ्जय, आज उन्हें मारे गए सुनकर मेरा मन अत्यंत विदीर्ण हो रहा है। कर्ण के मारे जाने पर तुम्हारे किसी योद्धा में सेनाओं को पुनः जोड़ने, पराक्रम दिखाने की कोई बुद्धि न रही।

9.2.6

अन्धत्वाद्यदि पुत्राणां न मे रूपिनिदर्शनम् ।
पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता
वणिजो नावि भिन्नायामगाधे विप्लुवा इव ।
अपारे पारमिच्छन्तो हते द्वीपे किरीटिना ॥ ९.२.६ ॥

अंधेपन के कारण यदि मैं अपने पुत्रों के रूप को देख न सका, तो पुत्र-स्नेह से उत्पन्न यह प्रेम सदा इन्हीं पर बना रहा। जैसे टूटी नाव में अथाह समुद्र में डूबते व्यापारी अपार के पार जाने की इच्छा रखते हैं, वैसे ही द्वीप के नष्ट होने पर किरीटी ने (वे भी अपने पार जाने की इच्छा रखते थे)।

9.2.7

बालभावमतिक्रम्य यौवनस्थांश्च तानहम् ।
श्रियं प्राप्तांश्च ताञ्श्रुत्वा हृष्ट आसं तदाऽनघ
सूतपुत्रो हते राजन्वित्रस्ताः शरविक्षताः ।
अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव ॥ ९.२.७ ॥

बचपन की अवस्था पार करके यौवन में स्थित उन्हें, और श्री प्राप्त हुए उन्हें सुनकर, हे अनघ, मैं तब प्रसन्न हुआ था। हे राजन, सूतपुत्र के मारे जाने पर भयभीत और बाणों से घायल वे, रक्षक न पाकर, सिंहों से पीड़ित मृगों की तरह किसी रक्षक को चाहते थे।

9.2.8

तानद्य निहताञ्श्रुत्वा हतैश्वर्यान्हतौजसः ।
न लभेयं क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुतः
भग्नशृङ्गा इव वृषा शीर्णदंष्ट्रा इवोरगाः ।
प्रत्युपायाम सायाह्ने निर्जिताः सव्यसाचिना ॥ ९.२.८ ॥

आज उन्हें मारा गया सुनकर, जिनका ऐश्वर्य और तेज नष्ट हो चुका है, पुत्रों के शोक से व्याकुल मैं कहीं भी शांति नहीं पाऊँगा। सींग टूटे हुए बैलों और दाढ़ टूटे हुए सर्पों की भाँति, सायंकाल सव्यसाची (अर्जुन) से पराजित होकर वे लौटे।

9.2.9

एह्येहि वत्स राजेन्द्र ममानाथस्य पुत्रक ।
त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम्
हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ता निशितैः शरैः ।
सूतपुत्रे हते राजन्पुत्रास्ते प्राद्रवंस्ततः ॥ ९.२.९ ॥

आओ, आओ, वत्स, हे राजेन्द्र, मुझ अनाथ के पुत्र! तुम्हारे बिना, हे महाबाहु, मैं किस मार्ग पर जाऊँगा? सूतपुत्र के मारे जाने पर, हे राजन, वीरों के मारे जाने और तीखे बाणों से कटकर बिखरे हुए तुम्हारे पुत्र तब भाग गए।

9.2.10

कथं त्वं पृथिवीपालांस्त्यक्त्वा तात समागतान् ।
शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा
विध्वस्तकवचनाः सर्वे कान्दिशीका विचेतसः ।
अन्योन्यमभिनिघ्नन्तो वीक्षमाणा भयाद्दिशः ॥ ९.२.१० ॥

हे तात, तुम एकत्र आए पृथ्वी के पालक राजाओं को छोड़कर कैसे भूमि पर मारे गए पड़े हो, जैसे कोई साधारण नीच राजा? कवच टूटे हुए वे सब, दिशाहीन और बुद्धिहीन होकर, भय से दिशाओं को देखते हुए, एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए।

9.2.11

गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा ।
अन्धं वृद्वं च मां वीर विहाय क्व नु यास्यसि
मामेव नूनं बीभत्सुर्मामेव च वृकोदरः ।
अभियातीति मन्वानाः पेतुर्मम्लुश्च भारत ॥ ९.२.११ ॥

हे महाराज, आप जाति-बंधुओं और मित्रों के आश्रय थे। हे वीर, मुझ अंधे और वृद्ध को छोड़कर आप कहाँ जाएँगे? 'बीभत्सु (अर्जुन) और वृकोदर (भीम) मुझ पर ही आक्रमण कर रहे हैं', ऐसा सोचकर वे गिर पड़े और कुचल गए, हे भारत।

9.2.12

सा कृपा सा च ते प्रीतिः सा च राजसु मानिता ।
कथं त्वं निहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः
अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथाः ।
आरुह्य जवसम्पन्नाः पादातान्प्रजहुर्भयात् ॥ ९.२.१२ ॥

वह कृपा, वह तुम्हारा स्नेह और राजाओं में वह सम्मान — तुम, जो युद्धों में अपराजित थे, पार्थों द्वारा कैसे मारे गए? कुछ महारथी घोड़ों पर, कुछ हाथियों पर और कुछ रथों पर सवार होकर वेग से भाग निकले और भय के कारण पैदल सैनिकों को छोड़ गए।

9.2.13

को नु मामुत्थितः काले ताततातेति वक्ष्यति ।
महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत्
कुञ्जरैः स्यन्दना भग्नाः सादिनश्च महारथैः ।
पदातिसङ्घाश्चाश्वौघैः पलायद्भिर्भृशं हताः ॥ ९.२.१३ ॥

अब कौन मुझे, जब भी मैं उठूँगा, 'हे तात, हे तात' कहकर पुकारेगा? 'हे महाराज' और 'हे लोकनाथ' कहकर निरंतर बार-बार कौन संबोधित करेगा? हाथियों से रथ टूटे, सवार टूटे, और महारथियों से पैदल सैनिकों के समूह तथा घोड़ों के झुंड भागते हुए भारी संख्या में मारे गए।

9.2.14

परिष्वज्य च कं कण्ठे स्नेहेन क्लिन्नलोचनः ।
अनुशास्ताऽस्मि कौरव्य तत्साधु वदमे वचः
व्यालतस्करसङ्कीर्णे सार्थहीना यथा वने ।
तथा त्वदीया निहते सूतपुत्रे पदाऽभवन् ॥ ९.२.१४ ॥

स्नेह से उसे गले लगाकर, आँसुओं से भरी आँखों के साथ — हे कौरव्य, मैं तुम्हें उपदेश देने वाला हूँ, इसलिए मेरी बात को ठीक से सुनो: जैसे वन में साँपों और चोरों से भरे मार्ग पर सार्थवाह के बिना काफ़िले हों, वैसे ही सूतपुत्र के मारे जाने पर तुम्हारे लोग पैदल हो गए।

9.2.15

ननु नामाहमश्रौषं वचनं तव पुत्रक ।
भूयसी मम पृथ्वीयं तात पार्थस्य नो तथा
हतारोहास्तथा नागाश्छिन्नहस्तास्तथाऽपरे ।
सर्वं पार्थमयं लोकमपश्यन्वै भयार्दिताः ॥ ९.२.१५ ॥

निश्चय ही मैंने तुम्हारी बात सुनी थी, हे पुत्र — यह पृथ्वी तो मेरी थी, किंतु हे तात, अर्जुन की नहीं हुई; सवारों के मारे जाने से और सूँड़ कटे हुए हाथियों से, और दूसरों के भी, भय से पीड़ित होकर उन्होंने सारे लोक को पार्थमय ही देखा।

9.2.16

भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः ।
भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च बाह्लिकः
तान्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान्भीमसेनभयार्दितान् ।
दुर्योधनोऽथ स्वं सूतं हाहाकृत्वैवमब्रवीत् ॥ ९.२.१६ ॥

भगदत्त, कृप, शल्य, अवन्ती का राजा और जयद्रथ, भूरिश्रवा, सोमदत्त, महाराज और बाह्लीक — उन सबको भीमसेन के भय से पीड़ित होकर भागते देखकर दुर्योधन ने हाहाकार करके अपने सारथी से इस प्रकार कहा।

9.2.17

अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः ।
बृहद्बलश्च क्राथश्च शकुनिश्चापि सौबलः
नातिक्रमिष्यते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम् ।
जघने युध्यमानं मां तूर्णमश्वान्प्रचोदय ॥ ९.२.१७ ॥

अश्वत्थामा, भोज, महाबली मागध, बृहद्बल, क्राथ और सौबल शकुनि भी — पार्थ धनुष हाथ में लिए खड़े हुए, पीछे से युद्ध करते हुए मुझे लांघ नहीं पाएगा। शीघ्र घोड़ों को हाँको।

9.2.18

म्लेच्छाश्च शतसाहस्राः शकाश्च यवनैः सह ।
सुदक्षिणश्च काम्भोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा
समरे युध्यमानं हि कौन्तेयो मां धनञ्जयः ।
नोत्सहेताप्यतिक्रान्तुं वेलामिव महार्णवः ॥ ९.२.१८ ॥

म्लेच्छ, शक, यवनों के साथ लाखों और सुदक्षिण कम्बोज तथा त्रिगर्तों के अधिपति भी — युद्ध में लड़ते हुए मुझे कौन्तेय धनंजय उसी प्रकार लांघने का साहस नहीं करेगा, जैसे महासागर अपने तट को नहीं लांघता।

9.2.19

भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः ।
श्रुतायुश्चाश्रुतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान्
अद्यार्जुनं सगोविन्दं मानिनं च वृकोदरम् ।
निहत्य शिष्टाञ्शत्रूंश्च कर्णस्यानृण्यमाप्नुयाम् ॥ ९.२.१९ ॥

पितामह भीष्म, भारद्वाज द्रोण और गौतम कृप, श्रुतायु, अश्रुतायु तथा पराक्रमी शतायु भी — आज अर्जुन को गोविन्द सहित और अभिमानी वृकोदर को मारकर, शेष शत्रुओं को भी मारकर मैं कर्ण के ऋण से मुक्ति पाऊँ।

9.2.20

जलसन्धोऽथार्ष्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
अलम्बुसो वीरबाहुः सुबाहुश्च महारथः
तच्छ्रुत्वा कुरुराजस्य शूरार्यसदृशं वचः ।
सूतो हेमपरिच्छन्नाञ्शनैरश्वानचोदयत् ॥ ९.२.२० ॥

जलसन्ध, आर्ष्यशृङ्गी, राक्षस अलायुध, अलम्बुस, वीरबाहु, सुबाहु और महारथी — कुरुराज का वह शूरों और आर्यों के योग्य वचन सुनकर सारथी ने स्वर्ण से मढ़े अश्वों को धीरे-धीरे हाँका।

9.2.21

एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम ।
मदर्थं प्रहरिष्यन्ति प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च
गजाश्वरथहीनास्तु पादाताश्चैव मारिष ।
पञ्चविंशतिसाहस्राः प्राद्रवञ्शनकैरिव ॥ ९.२.२१ ॥

ये और अन्य बहुत से राजा, हे राजाओं में श्रेष्ठ, मेरे लिए प्राणों और धन का त्याग करके प्रहार करेंगे। हे मान्य, हाथी, अश्व और रथ से रहित पैदल सैनिक — पच्चीस हज़ार — धीरे-धीरे दौड़ते हुए मानो आगे बढ़े।

9.2.22

तेषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः ।
योधयिष्याम्यहं पार्थान्पाञ्चालांश्चैव सर्वशः
तान्भीमसेनः सङ्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
बलेन चतुरङ्गेण परिक्षिप्याहनच्छरैः ॥ ९.२.२२ ॥

उनके बीच खड़ा होकर, भाइयों से घिरा मैं युद्ध में पार्थों और पाञ्चालों से सब ओर से लड़ूँगा। उन्हें क्रुद्ध भीमसेन और पृषत का पुत्र धृष्टद्युम्न, चतुरंगिणी सेना से घेरकर बाणों से मारने लगे।

9.2.23

चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे ।
सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम्
प्रत्ययुध्यंस्तु ते सर्वे भीमसेनं सपार्षतम् ।
पार्थपार्षतयोश्चान्ये जगृहुस्तत्र नामनी ॥ ९.२.२३ ॥

हे नृपश्रेष्ठ, युद्ध में वे सब चेदियों, द्रौपदी के पुत्रों, सात्यकि, कुन्तिभोज और राक्षस घटोत्कच से भिड़ गए, और भीमसेन तथा पार्षत से भी। वहाँ दूसरों ने पार्थ और पार्षत के नाम लिए।

9.2.24

एकोऽप्येषां महाराज समर्थः सन्निवारणे ।
समरे पाण्डवेयानां सङ्क्रुद्धो ह्यभिधावताम्
अक्रुध्यत रणे भीमस्तैर्मृधे प्रत्यवस्थितैः ।
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं गदापाणिरयुध्यत ॥ ९.२.२४ ॥

हे महाराज, उनमें से अकेला भी पाण्डवों की सेना को रोकने में समर्थ है। युद्ध में आक्रमण करने वाले पाण्डवों से भीम क्रोधित हो गया, और रणभूमि में उनके सामने खड़े होकर, वह तुरन्त रथ से उतरकर हाथ में गदा लिए युद्ध करने लगा।

9.2.25

किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः ।
अथवा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः
न तान्रथस्थो भूमिष्ठान्धर्मापेक्षी वृकोदरः ।
योधयामास कौन्तेयो भुजवीर्यमुपाश्रितः ॥ ९.२.२५ ॥

तो फिर जब वे वीर एक साथ और पाण्डवों से वैर रखते हुए (लड़ रहे थे), या ये सब पाण्डु-पुत्र के अनुयायियों के साथ (लड़ रहे थे), तब धर्म का ध्यान रखने वाले वृकोदर ने रथ पर खड़े रहकर भूमि पर खड़े उन पर युद्ध नहीं किया, बल्कि कुन्ती-पुत्र ने अपनी भुजाओं के बल का सहारा लेकर उनसे युद्ध किया।

9.2.26

योत्स्यन्ते सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्मृधे ।
कर्ण एको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान्
जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
न्यवधीत्तावकान्सर्वान्दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ९.२.२६ ॥

हे राजेन्द्र, वे युद्ध में उनसे लड़ेंगे, और मैदान में उन्हें मार डालेंगे। अकेला कर्ण मेरे साथ पाण्डवों का संहार करेगा। सोने से मढ़ी विशाल गदा उठाकर, दण्ड लिए हुए यम के समान उसने आपके सभी लोगों को मार गिराया।

9.2.27

ते वै नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने ।
पदातयो हि संरब्धास्त्यक्तजीवितबान्धवाः।
भीममभ्यद्रवन्सङ्ख्ये पतङ्गा इव पावकम् ॥ ९.२.२७ ॥

वे वीर राजा मेरी आज्ञा में खड़े रहेंगे। क्रोध से भरे पैदल योद्धा, जीवन और बन्धुओं को त्यागकर, युद्ध में भीम की ओर ऐसे दौड़े जैसे पतंगे अग्नि की ओर दौड़ते हैं।

9.2.28

यश्च तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलः ।
न स सन्नह्यते राजन्निति मामब्रवीद्वचः
आसाद्य भीमसेनं ते संरब्धा युद्धदुर्मदाः ।
विनेदुः सहसा दृष्ट्वा भूतग्रामा इवान्तकम् ॥ ९.२.२८ ॥

और उनका जो मुख्य नेता है, महाबली वासुदेव, हे राजन्, वह कवच नहीं पहनता — ऐसा उसने मुझसे कहा था। भीमसेन के सामने पहुँचकर, क्रोध और युद्ध के मद से भरे वे सहसा चिल्ला उठे, जैसे प्राणिसमूह यम को देखकर चीख उठते हैं।

9.2.29

एवं च वदतः सूत बहुशो मम सन्निधौ ।
युक्तितो ह्यनुपश्यामि निहतान्पाण्डवान्रणे
श्येनवद्व्यचरद्भीमः खङ्गेन गदया तथा ।
पञ्चविंशतिसाहस्रांस्तावकानां व्यपोथयत् ॥ ९.२.२९ ॥

सूत, इस प्रकार बार-बार मेरे सामने कहते हुए मैं युक्ति से देखता हूँ कि रणभूमि में पाण्डव मारे गए। बाज़ की तरह भीम खड्ग और गदा से विचरा और तुम्हारे पच्चीस हज़ार सैनिकों को कुचल डाला।

9.2.30

तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः ।
व्यायच्छमानाः समरे किमन्यद्भागधेयतः
हत्वा तत्पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः ।
धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य पुनस्तस्थौ महाबलः ॥ ९.२.३० ॥

उनके बीच जहाँ खड़े होकर मेरे पुत्र युद्ध में प्रयत्न करते हुए मारे जा रहे हैं, भाग्य के सिवा और क्या कारण हो सकता है? उस पुरुष-सेना को मारकर सत्यपराक्रमी महाबली भीम धृष्टद्युम्न को आगे करके फिर खड़ा हो गया।

9.2.31

भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान् ।
शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम्
धनञ्जयो रथानीकमन्वपद्यत वीर्यवान् ॥ ९.२.३१ ॥

जहाँ लोकनाथ प्रतापी भीष्म मारे गए, शिखण्डी के पास पहुँचकर जैसे सिंह सियार पर झपटता है, वैसे ही वीर धनञ्जय ने रथ-सेना पर आक्रमण किया।

9.2.32

द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः ।
निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये किमन्यद्भागधेयतः
माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महाबलः ।
जवेनाभ्यपतन्हृष्टा घ्नन्तो दौर्योधनं बलम् ॥ ९.२.३२ ॥

जहाँ ब्राह्मण द्रोण, जो सभी शस्त्रों और अस्त्रों में पारंगत थे, युद्ध में पाण्डवों द्वारा मारे गए—भाग्य के सिवा और क्या कारण हो सकता है? माद्री के दोनों पुत्रों और महाबली सात्यकि ने हर्षित होकर वेग से शकुनि पर आक्रमण किया और दुर्योधन की सेना का संहार करने लगे।

9.2.33

कर्णश्च निहतः सङ्ख्ये दिव्यास्त्रज्ञो महाबलः ।
भूरिश्रवा हतो पत्र सोमदत्तश्च संयुगे।
बाह्लिकश्च महाराज किमन्यद्भागधेयतः ।
तस्याश्ववाहान्सुबहूंस्ते निहत्य शितैः शरैः।
तमन्वधावंस्त्वरितास्तत्र युद्धमवर्तत ॥ ९.२.३३ ॥

युद्ध में दिव्यास्त्रों के ज्ञाता महाबली कर्ण मारे गए, और भूरिश्रवा तथा सोमदत्त भी युद्ध में मारे गए। हे महाराज, बाह्लीक भी—भाग्य के सिवा और क्या? उनके अश्वारोही अनेक सैनिकों को तीखे बाणों से मारकर वे शीघ्रता से उनके पीछे दौड़े, और वहाँ घोर युद्ध हुआ।

9.2.34

भगदत्तो हतो यत्र गजयुद्धविशारदः ।
जयद्रथश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः
ततो धनञ्जयो राजन्रथानीकमगाहत ।
विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं व्याक्षिपन्धनुः ॥ ९.२.३४ ॥

जहाँ गजयुद्ध में निपुण भगदत्त मारे गए और जयद्रथ भी मारे गए—भाग्य के सिवा और क्या? तब हे राजन्, धनञ्जय ने रथ-सेना में प्रवेश किया, त्रिलोक में विख्यात गाण्डीव धनुष को चढ़ाते हुए।

9.2.35

सुदक्षिणो हतो यत्र जलसन्धश्च पौरवः ।
श्रुतायुश्चाश्रुतायुश्च किमन्यद्भागधेयतः
कृष्णसारथिमायान्तं दृष्ट्वा श्वेतहयं रथम् ।
अर्जुनं चापि योद्वारं त्वदीयाः प्राद्रावन्भयात् ॥ ९.२.३५ ॥

जहाँ सुदक्षिण मारा गया और पौरव जलसन्ध तथा श्रुतायु और अश्रुतायु भी, इसके सिवा भाग्य से और क्या हो सकता है? कृष्ण जिनके सारथी थे, श्वेत अश्वों वाले उस रथ को आते और योद्धा अर्जुन को देखकर आपके सैनिक भय से भाग गए।

9.2.36

महाबलस्तथा पाण्ड्यः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये किमन्यद्भागधेयतः
विप्रहीनरथाश्वाश्च शरैश्च परिवारिताः ।
पञ्चविंशतिसाहस्राः पार्थमार्च्छन्पदातयः ॥ ९.२.३६ ॥

महाबली पाण्ड्य भी, जो सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ थे, युद्ध में पाण्डवों द्वारा मारे गए; भाग्य के सिवा और क्या? सारथिहीन रथों और अश्वों वाले, बाणों से घिरे पच्चीस हज़ार पैदल सैनिक पार्थ की ओर बढ़े।

9.2.37

बृहद्बलो हतो यत्र मागधश्च महाबलः ।
उग्रायुधश्च विक्रान्तः प्रतिमानं धनुष्मताम्
हत्वा तत्पुरुषानीकं पाञ्चालानां महारथः ।
भीमसेनं पुरस्कृत्य न चिरात्प्रत्यदृश्यत ॥ ९.२.३७ ॥

जहाँ बृहद्बल और मगध का महाबली राजा, तथा उग्रायुध, जो धनुर्धारियों में अनुपम वीर था, मारे गए; और पाञ्चालों की उस पुरुष-सेना को मारकर, भीमसेन को आगे रखकर, वह महारथी शीघ्र ही फिर दिखाई दिया।

9.2.38

आवन्त्यो निहतो यत्र त्रैगर्तश्च जनाधिपः ।
संशप्तकाश्च निहताः किमन्यद्भागधेयतः
महाधनुर्धरः श्रीमानमित्रगणमर्दनः ।
पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महायशाः ॥ ९.२.३८ ॥

जहाँ अवन्ती का राजा मारा गया, त्रिगर्तों का स्वामी जनाधिप मारा गया, और संशप्तक मारे गए — भाग्य के सिवा और क्या कारण हो सकता है? महाधनुर्धर, श्रीमान, शत्रुओं के समूह का मर्दन करने वाला, पाञ्चाल राज का पुत्र महायशस्वी धृष्टद्युम्न (भी मारा गया)।

9.2.39

अलम्बुसस्तथा राजन्राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
आर्ष्यशृङ्गिश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः
पारावतसवर्णाश्वं कोविदारवरध्वजम् ।
धृष्टद्युम्नं रणे दृष्ट्वा त्वदीयाः प्राद्रवन्भयात् ॥ ९.२.३९ ॥

हे राजन्, अलम्बुष राक्षस और अलायुध भी, तथा आर्ष्यशृंगि भी मारे गए — भाग्य के सिवा और क्या कारण हो सकता है? कबूतर-रंग के घोड़ों वाले, कोविदार-ध्वज से सुशोभित धृष्टद्युम्न को रण में देखकर तुम्हारे (योद्धा) भय से भाग निकले।

9.2.40

नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाः ।
म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः किमन्यद्भागधेयतः
गान्धारराजं श्रीघ्रास्त्रमनुसृत्य यशस्विनौ ।
अचिरात्प्रत्यदृश्येतां माद्रीपुत्रौ ससात्यकी ॥ ९.२.४० ॥

जहाँ नारायण सेना के गोपाल योद्धा, युद्ध में मदमत्त, और बहुत हज़ार म्लेच्छ मारे गए — भाग्य के सिवा और क्या कारण हो सकता है? गान्धार-राज का पीछा करते हुए, शीघ्रास्त्र वाले यशस्वी माद्रीपुत्र सात्यकि के साथ शीघ्र ही फिर दिखाई दिए।

9.2.41

शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलः ।
निहतः सबलो वीरः किमन्यद्भागधेयतः
चेकितानः शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च मारिष ।
हत्वा त्वदीयं सुमहत्सैन्यं शङ्खानथाधमन् ॥ ९.२.४१ ॥

जहाँ शकुनि, सुबल के पुत्र, कपटी और महाबली वीर अपनी सेना सहित मारे गए — इसके सिवा और क्या कहें, यह भाग्य का ही खेल है। चेकितान, शिखण्डी और द्रौपदी के पुत्रों ने आपकी विशाल सेना का संहार करके, हे मारिष, शङ्ख बजाए।

9.2.42

एते चान्ये च बहवः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः।
निहता बहवो यत्र किमन्यद्भागधेयतः ।
ते सर्वे तावकान्प्रेक्ष्य द्रवतो वै पराङ्मुखान्।
अभ्यधावन्त निघ्नन्तो वृषाञ्चित्वा वृषा इव ॥ ९.२.४२ ॥

ये और अन्य बहुत से शास्त्रविद्या में निपुण, युद्ध के मद में चूर, परिघ जैसी भुजाओं वाले शूर राजा और राजपुत्र भी, जहाँ बहुत से मारे गए — इसके सिवा और क्या कहें, यह भाग्य का ही खेल है। उन सबने आपके लोगों को पीठ फेरकर भागते देखा, और बैलों के समान अपने प्रतिपक्षी बैलों को चिह्नित कर मारते हुए उन पर टूट पड़े।

9.2.43

यत्र शूरा महेष्वासाः कृतास्त्रा युद्वदुर्मदाः ।
बहवो निहताः सूत महेन्द्रसमविक्रमाः
सेनावशेषं तं दृष्ट्वा तव पुत्रस्य पाण्डवः ।
अवस्थितं सव्यसाची चुक्रोध बलवन्नृप ॥ ९.२.४३ ॥

जहाँ महान धनुर्धर, शस्त्रविद्या में निपुण, युद्ध के मद में चूर, इन्द्र के समान पराक्रमी बहुत से शूर मारे गए, हे सूत — तुम्हारे पुत्र की शेष सेना को वहाँ डटे देखकर, हे नृप, पाण्डुपुत्र सव्यसाची बलवान क्रोध से भर उठे।

9.2.44

नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र सञ्जय ।
निहताः समरे सर्वे किमन्यद्भागधेयतः
तत एनं शरै राजन्सहसा समवाकिरत् ।
रजसा चोद्गतेनाथ न स्म किञ्चन दृश्यते ॥ ९.२.४४ ॥

हे सञ्जय, जहाँ नाना देशों से आए सभी क्षत्रिय युद्ध में मारे गए, इसके अतिरिक्त भाग्य के सिवा और क्या है? तब हे राजन्, उन्होंने सहसा बाणों से उसे ढक दिया, और उठी हुई धूल से कुछ भी दिखाई नहीं दिया।

9.2.45

पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाः ।
वयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यद्भागधेयतः
अन्धकारीकृते लोके शरीभूते महीतले ।
दिशः सर्वा महाराज तावकाः प्राद्रवन्भयात् ॥ ९.२.४५ ॥

मेरे पुत्र मारे गए, और महाबली पौत्र भी; मित्र और भाई भी—भाग्य के सिवा और क्या है? हे महाराज, जब लोक अंधकारमय हो गया और पृथ्वी पर शवों का ढेर लग गया, तब आपके सभी योद्धा भय से सब दिशाओं में भाग गए।

9.2.46

भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरः ।
यस्तु भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः
भज्यमानेषु सर्वेषु कुरुराजो विशाम्पते ।
परेषामात्मनश्चैव सैन्ये ते समुपाद्रवत् ॥ ९.२.४६ ॥

जो मनुष्य भाग्य से युक्त होकर जन्म लेता है, निश्चय ही, और जो भाग्यवान है, वह मनुष्य शुभ को प्राप्त करता है। हे विशाम्पति, जब सब भग्न हो रहे थे, तब कुरुराज आपकी सेना में, शत्रुओं और अपनों दोनों की सेना में, भाग खड़ा हुआ।

9.2.47

अहं वियुक्तस्तैर्भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह सञ्जय ।
कथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः
ततो दुर्योधनः सर्वानाजुहावाथ पाण्डवान् ।
युद्धाय भरतश्रेष्ठ देवानिव पुरा बलिः ॥ ९.२.४७ ॥

हे सञ्जय, मैं अपने पुत्रों और भाग्य से वियुक्त होकर अब वृद्ध हूँ और शत्रु के वश में पड़ा हूँ; मैं कैसे जीवित रहूँगा? तब दुर्योधन ने सभी पाण्डवों को युद्ध के लिए बुलाया, जैसे पूर्वकाल में बलि ने देवताओं को बुलाया था, हे भरतश्रेष्ठ।

9.2.48

नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादृते प्रभो ।
सोऽहं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर्ज्ञातिसंक्षये
त एनमभिगर्जन्तं सहिताः समुपाद्रवन् ।
नानाशस्त्रसृजः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहुः ॥ ९.२.४८ ॥

हे प्रभो, इसके सिवा मुझे और कुछ श्रेष्ठ नहीं लगता, वनवास के सिवा। मैं बन्धुहीन होकर, जाति-बन्धुओं के नाश के बाद, वन को चला जाऊँगा। तब क्रोधित होकर वे सब एक साथ उस गरजते हुए पर टूट पड़े, नाना प्रकार के शस्त्र चलाते हुए और बार-बार उसे धिक्कारते हुए।

9.2.49

न हि मेऽन्यद्भवेच्छ्रेयो वनाभ्युपगमादृते ।
इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य सञ्जय
दुर्योधनोऽप्यसम्भ्रान्तस्तानरीन्व्यधमच्छरैः ॥ ९.२.४९ ॥

मेरे लिए इस अवस्था में पड़े हुए, पंख कटे हुए के लिए, हे सञ्जय, वनगमन के सिवा और कुछ श्रेष्ठ नहीं हो सकता। तब दुर्योधन ने भी निर्भय होकर उन शत्रुओं को बाणों से मार गिराया।

9.2.50

दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधि ।
दुःशासनो विविंशश्च विकर्णश्च महाबलः
तत्राद्भुतमपरश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् ।
यदेनं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरतिवर्तितुम् ॥ ९.२.५० ॥

जहाँ दुर्योधन मारा गया, और युद्ध में शल्य भी मारा गया, दुःशासन, विविंशति और महाबली विकर्ण भी। वहाँ हमने तुम्हारे पुत्र का अद्भुत पौरुष देखा, जिसे सभी पाण्डव पार नहीं कर सके।

9.2.51

कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्येऽहं शब्दमुत्तमम् ।
एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम
नातिदूरापयातं च कृतबुद्धि पलायने ।
दुर्योधनः स्वकं सैन्यमपश्यकद्भृशविक्षतम् ॥ ९.२.५१ ॥

मैं भीमसेन का वह उत्तम शब्द (समाचार) कैसे सुनूँगा, जिसने युद्ध में अकेले ही मेरे सौ पुत्रों को मार डाला? जो भागने का निश्चय कर चुका था और दूर नहीं गया था, दुर्योधन ने अपनी सेना को अत्यधिक घायल देखा।

9.2.52

असकृद्वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च ।
दुःखशोकाभिसन्तप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः
ततोऽवस्थाप्य राजेन्द्र कृतबुद्धिस्तवात्मजः ।
हर्षयन्निव तान्योधांस्ततो वचनमब्रवीत् ॥ ९.२.५२ ॥

उसके बार-बार दुर्योधन के वध की बात कहने से दुःख और शोक से तप्त होकर मैं कठोर वचन नहीं सुन पाऊँगा। तब, हे राजेन्द्र, दृढ़निश्चयी तुम्हारे पुत्र ने (भागना) रोककर उन योद्धाओं को प्रोत्साहित करते हुए-सा कहा।

9.2.53

एवं स शोकसन्तप्तः पार्थिवो हतबान्धवः ।
मुहुर्मुहुर्मुह्यमानः पुत्राधिभिरभिप्लुतः
न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु च ।
यत्र यातान्न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः ॥ ९.२.५३ ॥

इस प्रकार शोक से तप्त वह राजा, जिसके बन्धु मारे जा चुके थे, बार-बार मोह में पड़ता हुआ, पुत्रों की चिन्ता से घिरा हुआ बोला: मुझे पृथ्वी पर और पर्वतों में ऐसा कोई स्थान नहीं दिखता जहाँ जाकर तुम्हें पाण्डव न मार डालें। भागने से तुम्हें क्या लाभ?

9.2.54

विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दीर्घमुष्णं स निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम्
स्वल्पं चैव बलं तेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ ।
यदि सर्वेऽपि तिष्ठामो ध्रुवं नो विजयो भवेत् ॥ ९.२.५४ ॥

लम्बे समय तक विलाप करके अम्बिका के पुत्र धृतराष्ट्र ने गहरी और गरम साँस लेकर पराजय पर विचार किया: उनकी सेना थोड़ी है, और दोनों कृष्ण बुरी तरह घायल हैं। यदि हम सब डटे रहें, तो निश्चय ही हमारी विजय होगी।

9.2.55

दुःखेन महता राजन्सन्तप्तो भरतर्षभः ।
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद्यथातथम्
विप्लयातांस्तु वो भिन्नान्पाण्डवाः कृतकिल्पिषान् ।
अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयोः न समरे वधः ॥ ९.२.५५ ॥

हे राजन्, महान दुःख से तप्त भरतवंश के श्रेष्ठ राजा ने फिर सारथी गावल्गणि से यथार्थ रूप में पूछा: जो बिखर कर भाग गए हैं और पाण्डव जिन्होंने अपराध किए हैं, वे तुम्हारे भागने वालों और बिखरे हुओं का पीछा करके मार डालेंगे? युद्ध में वध से बेहतर कुछ नहीं।

9.2.56

भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा सूतपुत्रं च पातितम् ।
सेनापतिं प्रणेतारं कमकुर्वत मामकाः
सुखः साङ्ग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम् ।
मृतो दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥ ९.२.५६ ॥

भीष्म और द्रोण को मारा गया सुनकर, और सूतपुत्र को भी गिरा दिया गया सुनकर, मेरे लोगों ने किसे अपना सेनापति, अगुआ बनाया? युद्ध करने वाले क्षत्रियों के लिए, क्षत्रियधर्म से युद्ध में होने वाली मृत्यु सुखद है। मरा हुआ मनुष्य दुःख नहीं जानता, और मरने के बाद अनंत को प्राप्त करता है।

9.2.57

यं यं सेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामकाः ।
अचिरेणैव कालेन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवाः
शृण्वन्तु क्षत्रियाः सर्वे यावन्तोऽत्र समागताः ।
द्विषतो भीमसेनस्य वशमेष्यथ विद्रुताः ॥ ९.२.५७ ॥

मेरे लोग युद्ध में जिस-जिस को सेनापति बनाते हैं, थोड़े ही समय में पाण्डव उसी-उसी को मार डालते हैं। यहाँ एकत्र सभी क्षत्रिय सुनें: भागते हुए तुम शत्रु भीमसेन के वश में आ जाओगे।

9.2.58

रणमूर्ध्नि हतो भीष्मः पश्यतां वः किरीटिना ।
एवमेव हतो द्रोणः सर्वेषामेव पश्यताम्
पितामहैराचरितं न धर्मं हातुमर्हथ ।
नान्यत्कर्मास्ति पापीयः क्षत्रियस्य पलायनात् ॥ ९.२.५८ ॥

युद्ध के मोर्चे पर भीष्म तुम सबके देखते-देखते किरीटधारी (अर्जुन) द्वारा मारे गए। इसी प्रकार सबके देखते-देखते द्रोण भी मारे गए। पितामहों द्वारा आचरित धर्म को तुम्हें नहीं छोड़ना चाहिए। क्षत्रिय के लिए भागने से बढ़कर कोई पापपूर्ण कर्म नहीं है।

9.2.59

एवमेव हतः कर्णः सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
सराजकानां सर्वेषां पश्यतां वः किरीटिना
न युद्वधर्माच्छ्रेयान्हि पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः ।
सुचिरेणार्जिताँलोकान्सद्यो युद्धात्समश्नुते ॥ ९.२.५९ ॥

इसी प्रकार प्रतापी सूतपुत्र कर्ण भी मारे गए, और सभी राजाओं के सामने, आप सबके देखते-देखते किरीटधारी अर्जुन ने उन्हें मार डाला। हे कौरवो, युद्ध-धर्म से बढ़कर स्वर्ग का कोई और मार्ग नहीं है; युद्ध से मनुष्य बहुत समय में अर्जित लोकों को तुरंत प्राप्त कर लेता है।

9.2.60

पूर्वमेवाहमुक्तो वै विदुरेण महात्मना ।
दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति
तस्य तद्वचनं राज्ञः पूजयित्वा महारथाः ।
पुनरेवाभ्यवर्तन्त क्षत्रियाः पाण्डवान्प्रति।
पराजयममृष्यन्त कृतचित्ताश्च विक्रमे ॥ ९.२.६० ॥

पहले ही उस महात्मा विदुर ने मुझसे कहा था कि दुर्योधन के अपराध से यह प्रजा नष्ट हो जाएगी। उस राजा के उस वचन का सम्मान करके भी महारथी क्षत्रिय पुनः पाण्डवों के विरुद्ध लौट पड़े; पराजय को वे सहन नहीं कर सके, और पराक्रम में उन्होंने मन को दृढ़ कर लिया।

9.2.61

केचिन्न सम्यक्पश्यन्ति मूढाः सम्यगवेक्ष्य च ।
तदिदं मम मूढस्य तथाभूतं वचः स्म तत्
ततः प्रववृते युद्धं पुनरेव सुदारुणम् ।
तावकानां परेषां च देवासुररणोपमम् ॥ ९.२.६१ ॥

कुछ मूढ़ लोग ठीक से नहीं देखते, और भली-भाँति विचार करके भी नहीं; मुझ मूढ़ का वह वचन ऐसा ही था। तब फिर से अत्यंत भयानक युद्ध आरंभ हुआ, आपकी और शत्रुओं की सेनाओं में, देवों और असुरों के युद्ध के समान।

9.2.62

यदब्रवीत्स धर्मात्मा विदुरो दीर्घदर्शिवान् ।
तत्तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनाः
युधिष्ठिरपुरोगांश्च सर्वसैन्येन पाण्डवान् ।
अन्वधावन्महाराज पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥ ९.२.६२ ॥

धर्मात्मा और दीर्घदर्शी विदुर ने जो कहा था, वह सत्यवादी के उस वचन के अनुसार घटित हुआ। हे महाराज, आपके पुत्र दुर्योधन ने सारी सेना के साथ युधिष्ठिर को आगे रखकर पाण्डवों का पीछा किया।

9.2.63

दैवोपहतचित्तेन यन्मयाऽनुष्ठितं पुरा ।
अनयस्य फलं तस्य ब्रूहि गावल्गणे पुनः ॥ ९.२.६३ ॥

दैव से मारे गए चित्त से मैंने पहले जो किया था, उस अनीति का फल क्या हुआ, हे गावल्गणि, फिर से बताओ।

9.2.64

को वा मुखमनीकानामासीत्कर्णो निपातिते ।
अर्जुनं वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययौ रथी ॥ ९.२.६४ ॥

जब निपातित हुआ, तब सेनाओं के मुख पर कर्ण कौन था? या कौन रथी अर्जुन और वासुदेव का सामना करने आगे बढ़ा?

9.2.65

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं मद्रराजस्य संयुगे ।
वामं च योद्वुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठतः ॥ ९.२.६५ ॥

युद्ध में मद्रराज के दाहिने चक्र की रक्षा किसने की, और बाएँ चक्र की, तथा उस योद्धा वीर की, किसने पीठ की रक्षा की?

9.2.66

कथं च वः समेतानां मद्रराजो महारथः ।
निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये पुत्रो वा मम सञ्जय ॥ ९.२.६६ ॥

और आप सबके एकत्र होते हुए भी, हे सञ्जय, महारथी मद्रराज कैसे युद्ध में पाण्डवों द्वारा मारे गए? या मेरा पुत्र कैसे मारा गया?

9.2.67

ब्रूहि सर्वं यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम् ।
यथा च निहतः सङ्ख्ये पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ ९.२.६७ ॥

भरतवंशियों के उस महाक्षय को, सब कुछ जैसा हुआ वैसा ही बताओ, और यह भी कि मेरा पुत्र दुर्योधन युद्ध में कैसे मारा गया।

9.2.68

पाञ्चालाश्च यथा सर्वे निहताः सपदानुगाः ।
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ॥ ९.२.६८ ॥

पाञ्चाल भी, कैसे सब अपने पैदल सैनिकों और अनुचरों सहित मारे गए, धृष्टद्युम्न और शिखण्डी, और द्रौपदी के पाँचों पुत्र भी।

9.2.69

पाण्डवाश्च यथा मुक्तास्तथोभौ माधवौ युधि ।
कृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मजः ॥ ९.२.६९ ॥

और पाण्डव कैसे बच गए, तथा युद्ध में दोनों माधव, कृप और कृतवर्मा, और भारद्वाज के पुत्र (अश्वत्थामा) कैसे बच गए?

9.2.70

यद्यथा यादृशं चैव युद्धं वृत्तं च साम्प्रतम् ।
अखिलं श्रोतुमिच्छामि कुशलो ह्यसि सञ्जय ॥ ९.२.७० ॥

जो कुछ, जैसे और जिस प्रकार का युद्ध हुआ और जो अभी-अभी घटित हुआ, मैं वह सब पूरा सुनना चाहता हूँ, क्योंकि हे सञ्जय, तुम निपुण हो।