మహాభారతం · అధ్యాయం 9.2

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

పదార్థాలతో చదవండి

9.2.1

विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
विललाप महाराज दुःखाद्दुःखतरं गतः
शृणु राजन्नवहितो यथावृत्तो महान्क्षयः ।
कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम् ॥ ९.२.१ ॥

స్త్రీలను పంపివేసిన తర్వాత, అంబిక కుమారుడు ధృతరాష్ట్రుడు దుఃఖం నుండి మరింత గొప్ప దుఃఖంలో పడి విలపించాడు. మహారాజా, శ్రద్ధగా వినుము; కౌరవులు, పాండవులు ఒకరినొకరు ఎదుర్కొన్నప్పుడు జరిగిన మహా వినాశం ఇదే.

9.2.2

सधूममिव निःश्वस्य करौ धुन्वन्पुनःपुनः ।
बहु सञ्चिन्तयित्वा तु सञ्जयं वाक्यमब्रवीत्
निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना ।
विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत् ॥ ९.२.२ ॥

పొగతో కూడిన వాడిలా నిట్టూర్చి, చేతులను మళ్ళీ మళ్ళీ ఊపుతూ, బాగా ఆలోచించి ధృతరాష్ట్రుడు సంజయునితో ఈ మాటలు పలికాడు: సూతపుత్రుడు (కర్ణుడు) మహాత్ముడైన పాండవునిచే చంపబడినప్పుడు, సైన్యాలు పారిపోయినప్పుడు, మళ్ళీ మళ్ళీ సమకూర్చబడినప్పుడు.

9.2.3

अहो बत महद्दुःखं यदहं पाण्डवान्रणे ।
क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि वै
घोरे मनुष्यदेहानामाजौ नरवरक्षये ।
यत्तत्कर्णे हते पार्थः कसिंहनादमथाकरोत् ॥ ९.२.३ ॥

అయ్యో! ఇది ఎంతో గొప్ప దుఃఖం; సూతుడా, యుద్ధంలో పాండవులు క్షేమంగా, చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నారని నీ నుండి వింటున్నాను. మనుషుల దేహాల భయంకర వినాశంలో, శ్రేష్ఠ నరుల నాశనంలో, కర్ణుడు చంపబడినప్పుడు పార్థుడు సింహగర్జన చేశాడు.

9.2.4

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा निहतान्पुत्रान्दीर्यते न सहस्रधा
तदा तव सुतान्राजन्प्राविशत्सुमहद्भयम् ॥ ९.२.४ ॥

నా హృదయం నిశ్చయంగా వజ్ర సారంతో చేయబడినది, అత్యంత దృఢమైనది; చంపబడిన కుమారుల గురించి విన్నప్పటికీ అది వేయి ముక్కలుగా పగిలిపోలేదు. రాజా, అప్పుడు నీ కుమారులకు గొప్ప భయం కలిగింది.

9.2.5

चिन्तयित्वा वचस्तेषां बालक्रीडां च सञ्जय ।
अद्य चैव हताञ्श्रुत्वा दीर्यते मे भृशं मनः
न सन्धातुमनीकानि न चैवाथ पराक्रमे ।
आसीद्बुद्धिर्हते कर्णे तव योधस्य कस्यचित् ॥ ९.२.५ ॥

వారి మాటలను, బాల్యక్రీడలను తలచుకొని, సంజయా, ఈరోజు వారు హతులయ్యారని విని నా మనసు తీవ్రంగా విదీర్ణమవుతోంది. కర్ణుడు హతుడైనప్పుడు, నీ యోధులలో ఎవరికీ సేనలను మళ్లీ కూర్చాలనే, పరాక్రమం చూపాలనే బుద్ధి లేకపోయింది.

9.2.6

अन्धत्वाद्यदि पुत्राणां न मे रूपिनिदर्शनम् ।
पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता
वणिजो नावि भिन्नायामगाधे विप्लुवा इव ।
अपारे पारमिच्छन्तो हते द्वीपे किरीटिना ॥ ९.२.६ ॥

అంధత్వం వల్ల నా కుమారుల రూపాన్ని చూడలేకపోయినా, పుత్రస్నేహంతో కలిగిన ప్రేమ ఎల్లప్పుడూ వారిపైనే నిలిచి ఉంది. విరిగిన ఓడలో అగాధ సముద్రంలో వ్యాపారులు అవతలి తీరాన్ని కోరినట్లుగా, ద్వీపం నశించగా కిరీటి చేత వారు హతులయ్యారు.

9.2.7

बालभावमतिक्रम्य यौवनस्थांश्च तानहम् ।
श्रियं प्राप्तांश्च ताञ्श्रुत्वा हृष्ट आसं तदाऽनघ
सूतपुत्रो हते राजन्वित्रस्ताः शरविक्षताः ।
अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव ॥ ९.२.७ ॥

బాల్యావస్థను దాటి యౌవనంలో ఉన్న వారిని, సంపద పొందినవారిని విని, ఓ అనఘా, అప్పుడు నేను సంతోషించాను. ఓ రాజా, సూతపుత్రుడు హతుడైనప్పుడు, బాణాలతో గాయపడి, భయపడి, రక్షకుడు లేక, సింహాలచే వేధింపబడిన లేళ్లవలె, రక్షకుడిని కోరారు.

9.2.8

तानद्य निहताञ्श्रुत्वा हतैश्वर्यान्हतौजसः ।
न लभेयं क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुतः
भग्नशृङ्गा इव वृषा शीर्णदंष्ट्रा इवोरगाः ।
प्रत्युपायाम सायाह्ने निर्जिताः सव्यसाचिना ॥ ९.२.८ ॥

ఈ రోజు వారు చంపబడ్డారని, ఐశ్వర్యం మరియు తేజస్సు నశించాయని విని, కుమారుల శోకంతో కుంగిపోయిన నేను ఎప్పుడూ శాంతిని పొందలేను. కొమ్ములు విరిగిన ఎద్దుల వలె, కోరలు విరిగిన సర్పాల వలె, సాయంత్రం సవ్యసాచి (అర్జునుడు) చేత ఓడిపోయి వారు తిరిగివచ్చారు.

9.2.9

एह्येहि वत्स राजेन्द्र ममानाथस्य पुत्रक ।
त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम्
हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ता निशितैः शरैः ।
सूतपुत्रे हते राजन्पुत्रास्ते प्राद्रवंस्ततः ॥ ९.२.९ ॥

రా, రా, వత్సా, రాజేంద్రా, అనాథనైన నా కుమారా! నీవు లేకుండా, ఓ మహాబాహూ, నేను ఏ మార్గంలో వెళ్తాను? సూతపుత్రుడు చంపబడినప్పుడు, ఓ రాజా, వీరులు మరణించి, వాడి బాణాలతో ఛిన్నమైన నీ కుమారులు అప్పుడు పారిపోయారు.

9.2.10

कथं त्वं पृथिवीपालांस्त्यक्त्वा तात समागतान् ।
शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा
विध्वस्तकवचनाः सर्वे कान्दिशीका विचेतसः ।
अन्योन्यमभिनिघ्नन्तो वीक्षमाणा भयाद्दिशः ॥ ९.२.१० ॥

ఓ కుమారా, కలిసివచ్చిన భూపాలకులను విడిచిపెట్టి, సాధారణ నీచ రాజువలె నీవు నేలపై ఎలా చంపబడి పడి ఉన్నావు? కవచాలు విరిగినవారై, దిక్కులు తెలియక, బుద్ధి చెడి, భయంతో దిక్కులను చూస్తూ, ఒకరినొకరు కొట్టుకుంటూ వారందరూ.

9.2.11

गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा ।
अन्धं वृद्वं च मां वीर विहाय क्व नु यास्यसि
मामेव नूनं बीभत्सुर्मामेव च वृकोदरः ।
अभियातीति मन्वानाः पेतुर्मम्लुश्च भारत ॥ ९.२.११ ॥

మహారాజా, నువ్వు బంధువులకు, మిత్రులకు ఆశ్రయంగా ఉండేవాడివి. వీరా, గుడ్డివాడినీ వృద్ధుడినీ అయిన నన్ను విడిచి ఎక్కడికి వెళ్తావు? 'బీభత్సుడు (అర్జునుడు), వృకోదరుడు (భీముడు) నన్నే ఎదుర్కొంటున్నారు' అని భావించి వారు పడిపోయి నలిగిపోయారు, ఓ భారతా.

9.2.12

सा कृपा सा च ते प्रीतिः सा च राजसु मानिता ।
कथं त्वं निहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः
अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथाः ।
आरुह्य जवसम्पन्नाः पादातान्प्रजहुर्भयात् ॥ ९.२.१२ ॥

ఆ దయ, నీ ప్రేమ, రాజుల మధ్య నీకున్న ఆ గౌరవం — యుద్ధాలలో ఓడిపోనివాడివైన నువ్వు పృథ కుమారుల చేత ఎలా చంపబడ్డావు? కొందరు గుర్రాలపై, మరికొందరు ఏనుగులపై, ఇంకొందరు రథాలపై ఎక్కి వేగంగా భయంతో కాలిబాట సైనికులను విడిచిపెట్టి పారిపోయారు.

9.2.13

को नु मामुत्थितः काले ताततातेति वक्ष्यति ।
महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत्
कुञ्जरैः स्यन्दना भग्नाः सादिनश्च महारथैः ।
पदातिसङ्घाश्चाश्वौघैः पलायद्भिर्भृशं हताः ॥ ९.२.१३ ॥

ఇప్పుడు నేను లేచినప్పుడు, 'తాతా, తాతా' అని, 'మహారాజా' అని, 'లోకనాథా' అని నిరంతరం మళ్లీ మళ్లీ ఎవరు పిలుస్తారు? ఏనుగులచేత రథాలు విరిగాయి, స్వారీ చేసేవారు నశించారు; మహారథుల చేత కాలిబాట సైనికుల సమూహాలు, గుర్రాల గుంపులు పారిపోతూ ఎంతో మంది చంపబడ్డారు.

9.2.14

परिष्वज्य च कं कण्ठे स्नेहेन क्लिन्नलोचनः ।
अनुशास्ताऽस्मि कौरव्य तत्साधु वदमे वचः
व्यालतस्करसङ्कीर्णे सार्थहीना यथा वने ।
तथा त्वदीया निहते सूतपुत्रे पदाऽभवन् ॥ ९.२.१४ ॥

ప్రేమతో అతన్ని కౌగిలించుకుని, కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో — కౌరవ్యా, నేను నీకు ఉపదేశించువాడను; కాబట్టి నా మాటను బాగా విను: పాములు, దొంగలతో నిండిన అడవిలో నాయకుడు లేని వ్యాపారుల బృందాల వలె, సూతపుత్రుడు చంపబడగా నీ వారు కాలినడకన మిగిలిపోయారు.

9.2.15

ननु नामाहमश्रौषं वचनं तव पुत्रक ।
भूयसी मम पृथ्वीयं तात पार्थस्य नो तथा
हतारोहास्तथा नागाश्छिन्नहस्तास्तथाऽपरे ।
सर्वं पार्थमयं लोकमपश्यन्वै भयार्दिताः ॥ ९.२.१५ ॥

నిశ్చయంగా నేను నీ మాట విన్నాను, కుమారా — ఈ భూమి నాదే; కాని తాతా, పార్థునిది కాదు; రౌతులు చంపబడిన ఏనుగులు, తొండములు తెగిన ఏనుగులు, ఇతరులు భయంతో పీడితులై లోకమంతా పార్థమయంగా చూశారు.

9.2.16

भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः ।
भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च बाह्लिकः
तान्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान्भीमसेनभयार्दितान् ।
दुर्योधनोऽथ स्वं सूतं हाहाकृत्वैवमब्रवीत् ॥ ९.२.१६ ॥

భగదత్తుడు, కృపుడు, శల్యుడు, అవంతి రాజు, జయద్రథుడు, భూరిశ్రవుడు, సోమదత్తుడు, మహారాజు, బాహ్లికుడు — భీమసేనుని భయంతో పీడితులై పారిపోతున్న వారందరినీ చూసి దుర్యోధనుడు 'హా!' అని అరచి తన సారథితో ఇలా అన్నాడు.

9.2.17

अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः ।
बृहद्बलश्च क्राथश्च शकुनिश्चापि सौबलः
नातिक्रमिष्यते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम् ।
जघने युध्यमानं मां तूर्णमश्वान्प्रचोदय ॥ ९.२.१७ ॥

అశ్వత్థామ, భోజుడు, మహాబలుడైన మాగధుడు, బృహద్బలుడు, క్రాథుడు, సౌబలుడు శకుని కూడా — ధనస్సు చేతబట్టి నిలిచిన పార్థుడు వెనుక నుండి పోరాడుతున్న నన్ను దాటలేడు. త్వరగా గుర్రాలను తోలు.

9.2.18

म्लेच्छाश्च शतसाहस्राः शकाश्च यवनैः सह ।
सुदक्षिणश्च काम्भोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा
समरे युध्यमानं हि कौन्तेयो मां धनञ्जयः ।
नोत्सहेताप्यतिक्रान्तुं वेलामिव महार्णवः ॥ ९.२.१८ ॥

మ్లేచ్ఛులు, లక్షలాది శకులు, యవనులతో కూడి, సుదక్షిణుడు, కాంబోజుడు, త్రిగర్తాధిపతి — యుద్ధంలో పోరాడుతున్న నన్ను కౌంతేయుడు ధనంజయుడు దాటడానికి సాహసించడు, మహాసముద్రం తీరాన్ని దాటనట్లు.

9.2.19

भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः ।
श्रुतायुश्चाश्रुतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान्
अद्यार्जुनं सगोविन्दं मानिनं च वृकोदरम् ।
निहत्य शिष्टाञ्शत्रूंश्च कर्णस्यानृण्यमाप्नुयाम् ॥ ९.२.१९ ॥

పితామహుడు భీష్ముడు, భారద్వాజ ద్రోణుడు, గౌతముడు, శ్రుతాయుడు, అశ్రుతాయుడు, పరాక్రమవంతుడు శతాయుడు — ఈ రోజు గోవిందునితో కూడిన అర్జునుని, గర్విష్ఠుడైన వృకోదరుని చంపి, మిగిలిన శత్రువులనూ చంపి కర్ణుని ఋణం నుండి విముక్తి పొందుదును గాక.

9.2.20

जलसन्धोऽथार्ष्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
अलम्बुसो वीरबाहुः सुबाहुश्च महारथः
तच्छ्रुत्वा कुरुराजस्य शूरार्यसदृशं वचः ।
सूतो हेमपरिच्छन्नाञ्शनैरश्वानचोदयत् ॥ ९.२.२० ॥

జలసంధుడు, ఆర్ష్యశృంగి, రాక్షసుడు అలాయుధుడు, అలంబుసుడు, వీరబాహువు, సుబాహువు, మహారథుడు — కురురాజు శూరులకు, ఆర్యులకు తగిన ఆ మాట విని, సారథి బంగారంతో అలంకరించిన గుర్రాలను మెల్లగా నడిపాడు.

9.2.21

एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम ।
मदर्थं प्रहरिष्यन्ति प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च
गजाश्वरथहीनास्तु पादाताश्चैव मारिष ।
पञ्चविंशतिसाहस्राः प्राद्रवञ्शनकैरिव ॥ ९.२.२१ ॥

వీరూ, ఇతర అనేక రాజులు, రాజశ్రేష్ఠా, నా కోసం ప్రాణాలను, ధనాన్ని విడిచి పోరాడుతారు. ఓ మాన్యా, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు లేని కాల్బలం ఇరవై ఐదు వేల మంది మెల్లగా పరుగెత్తుకుంటూ ముందుకు సాగారు.

9.2.22

तेषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः ।
योधयिष्याम्यहं पार्थान्पाञ्चालांश्चैव सर्वशः
तान्भीमसेनः सङ्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
बलेन चतुरङ्गेण परिक्षिप्याहनच्छरैः ॥ ९.२.२२ ॥

వారి మధ్య నిలిచి, సోదరులతో చుట్టబడి, యుద్ధంలో పార్థులతోనూ పాంచాలులతోనూ అన్ని వైపులా నేను పోరాడతాను. కోపించిన భీమసేనుడు, పృషతుని కుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు చతురంగ బలంతో వారిని చుట్టుముట్టి బాణాలతో కొట్టారు.

9.2.23

चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे ।
सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम्
प्रत्ययुध्यंस्तु ते सर्वे भीमसेनं सपार्षतम् ।
पार्थपार्षतयोश्चान्ये जगृहुस्तत्र नामनी ॥ ९.२.२३ ॥

ఓ నృపశార్దూలా, యుద్ధంలో వారందరూ చేదులను, ద్రౌపదీ పుత్రులను, సాత్యకిని, కుంతిభోజుడిని, రాక్షసుడు ఘటోత్కచుడిని ఎదిరించి పోరాడారు; భీమసేనుణ్ణి, పార్షతునితో కలిసి ఉన్న వానిని కూడా ఎదిరించారు. అక్కడ ఇతరులు పార్థుని, పార్షతుని పేర్లు పలికారు.

9.2.24

एकोऽप्येषां महाराज समर्थः सन्निवारणे ।
समरे पाण्डवेयानां सङ्क्रुद्धो ह्यभिधावताम्
अक्रुध्यत रणे भीमस्तैर्मृधे प्रत्यवस्थितैः ।
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं गदापाणिरयुध्यत ॥ ९.२.२४ ॥

మహారాజా, వారిలో ఒక్కడైనా పాండవులను అడ్డుకోగలడు. యుద్ధంలో దాడి చేసిన పాండవులపై భీముడు కోపించాడు; రణభూమిలో వారికి ఎదురుగా నిలిచినపుడు, అతడు వేగంగా రథం దిగి, చేతిలో గదతో పోరాడాడు.

9.2.25

किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः ।
अथवा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः
न तान्रथस्थो भूमिष्ठान्धर्मापेक्षी वृकोदरः ।
योधयामास कौन्तेयो भुजवीर्यमुपाश्रितः ॥ ९.२.२५ ॥

అలాంటప్పుడు, వీరులు కలిసి పాండవులతో వైరం పెట్టుకున్నపుడు, లేదా వీరందరూ పాండుపుత్రుని అనుచరులతో ఉన్నప్పుడు, ధర్మాన్ని గౌరవించే వృకోదరుడు రథంపై నిలిచి భూమిపై నిలిచిన వారితో పోరాడలేదు; కుంతీపుత్రుడు తన బాహుబలాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని వారితో పోరాడాడు.

9.2.26

योत्स्यन्ते सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्मृधे ।
कर्ण एको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान्
जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
न्यवधीत्तावकान्सर्वान्दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ९.२.२६ ॥

ఓ రాజేంద్రా, వారు యుద్ధంలో వారితో పోరాడుతారు, రణభూమిలో వారిని చంపుతారు. కర్ణుడు ఒక్కడే నాతో కలిసి పాండవులను సంహరిస్తాడు. బంగారంతో కప్పబడిన గొప్ప గదను పట్టుకుని, దండం చేతపట్టిన యముడిలా అతడు మీ వారందరినీ చంపాడు.

9.2.27

ते वै नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने ।
पदातयो हि संरब्धास्त्यक्तजीवितबान्धवाः।
भीममभ्यद्रवन्सङ्ख्ये पतङ्गा इव पावकम् ॥ ९.२.२७ ॥

ఆ వీర రాజులు నా ఆజ్ఞలో నిలుస్తారు. కోపంతో నిండిన కాల్బలం, ప్రాణాలను, బంధువులను విడిచి, యుద్ధంలో భీముని వైపు మిడతలు నిప్పువైపు పరుగెత్తినట్టు పరుగెత్తారు.

9.2.28

यश्च तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलः ।
न स सन्नह्यते राजन्निति मामब्रवीद्वचः
आसाद्य भीमसेनं ते संरब्धा युद्धदुर्मदाः ।
विनेदुः सहसा दृष्ट्वा भूतग्रामा इवान्तकम् ॥ ९.२.२८ ॥

వారికి నాయకుడైన మహాబలుడు వాసుదేవుడు కవచం ధరించడు, రాజా, అని అతడు నాతో అన్నాడు. భీమసేనుని చేరి, కోపంతోను యుద్ధమదంతోను నిండిన వారు అకస్మాత్తుగా గర్జించారు, యముడిని చూసిన ప్రాణులు అరిచినట్టు.

9.2.29

एवं च वदतः सूत बहुशो मम सन्निधौ ।
युक्तितो ह्यनुपश्यामि निहतान्पाण्डवान्रणे
श्येनवद्व्यचरद्भीमः खङ्गेन गदया तथा ।
पञ्चविंशतिसाहस्रांस्तावकानां व्यपोथयत् ॥ ९.२.२९ ॥

సూతుడా, ఇలా నా ఎదుట నీవు పలుమార్లు చెబుతుంటే, తర్కంతో చూస్తున్నాను: యుద్ధంలో పాండవులు హతమయ్యారు. గ్రద్దలా భీముడు ఖడ్గంతో, గదతో సంచరించి నీ సైనికులు ఇరవై ఐదు వేల మందిని నలిపివేశాడు.

9.2.30

तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः ।
व्यायच्छमानाः समरे किमन्यद्भागधेयतः
हत्वा तत्पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः ।
धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य पुनस्तस्थौ महाबलः ॥ ९.२.३० ॥

వారి మధ్యలో నిలిచి, యుద్ధంలో పోరాడుతున్న నా కుమారులు హతమవుతున్నారు; దైవం తప్ప ఇంకేమి కారణం? ఆ పురుష-సైన్యాన్ని సంహరించి, సత్యపరాక్రమి మహాబలుడైన భీముడు ధృష్టద్యుమ్నుని ముందు ఉంచుకుని మళ్ళీ నిలిచాడు.

9.2.31

भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान् ।
शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम्
धनञ्जयो रथानीकमन्वपद्यत वीर्यवान् ॥ ९.२.३१ ॥

లోకనాథుడు, ప్రతాపవంతుడు భీష్ముడు హతమైన చోట, శిఖండి దగ్గరకు చేరి, సింహం నక్కపై పడినట్లు, వీరుడైన ధనంజయుడు రథ-సైన్యంపై దాడి చేశాడు.

9.2.32

द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः ।
निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये किमन्यद्भागधेयतः
माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महाबलः ।
जवेनाभ्यपतन्हृष्टा घ्नन्तो दौर्योधनं बलम् ॥ ९.२.३२ ॥

సర్వ శస్త్రాస్త్రాలలో నిష్ణాతుడైన బ్రాహ్మణుడు ద్రోణుడు యుద్ధంలో పాండవుల చేత చంపబడ్డాడు—అది విధి తప్ప మరేమిటి? మాద్రి ఇద్దరు కుమారులు, మహాబలుడైన సాత్యకి సంతోషంతో వేగంగా శకునిపై దాడి చేసి దుర్యోధనుని సైన్యాన్ని హతమార్చారు.

9.2.33

कर्णश्च निहतः सङ्ख्ये दिव्यास्त्रज्ञो महाबलः ।
भूरिश्रवा हतो पत्र सोमदत्तश्च संयुगे।
बाह्लिकश्च महाराज किमन्यद्भागधेयतः ।
तस्याश्ववाहान्सुबहूंस्ते निहत्य शितैः शरैः।
तमन्वधावंस्त्वरितास्तत्र युद्धमवर्तत ॥ ९.२.३३ ॥

యుద్ధంలో దివ్యాస్త్రాలు తెలిసిన మహాబలుడు కర్ణుడు చంపబడ్డాడు; భూరిశ్రవుడు, సోమదత్తుడు కూడా యుద్ధంలో హతులయ్యారు. మహారాజా, బాహ్లీకుడూ—విధి తప్ప మరేమిటి? అతని అశ్వారోహులను అనేకులను వాడి బాణాలతో హతమార్చి వారు త్వరగా అతనిని వెంబడించారు; అక్కడ యుద్ధం జరిగింది.

9.2.34

भगदत्तो हतो यत्र गजयुद्धविशारदः ।
जयद्रथश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः
ततो धनञ्जयो राजन्रथानीकमगाहत ।
विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं व्याक्षिपन्धनुः ॥ ९.२.३४ ॥

గజయుద్ధంలో నిపుణుడైన భగదత్తుడు చంపబడ్డాడు, జయద్రథుడు కూడా చంపబడ్డాడు—విధి తప్ప మరేమిటి? అప్పుడు, రాజా, ధనంజయుడు రథసైన్యంలోకి దూసుకెళ్లాడు, మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధమైన గాండీవ ధనుస్సును ఎక్కుపెడుతూ.

9.2.35

सुदक्षिणो हतो यत्र जलसन्धश्च पौरवः ।
श्रुतायुश्चाश्रुतायुश्च किमन्यद्भागधेयतः
कृष्णसारथिमायान्तं दृष्ट्वा श्वेतहयं रथम् ।
अर्जुनं चापि योद्वारं त्वदीयाः प्राद्रावन्भयात् ॥ ९.२.३५ ॥

సుదక్షిణుడు, పౌరవుడైన జలసంధుడు, శ్రుతాయువు, అశ్రుతాయువు అక్కడ చంపబడ్డారు; దైవాధీనం కాకపోతే ఇంకేమి? కృష్ణుడు సారథిగా ఉన్న తెల్లని గుర్రాల రథం రావడం, యోధుడైన అర్జునుడిని చూసి మీ సైనికులు భయంతో పారిపోయారు.

9.2.36

महाबलस्तथा पाण्ड्यः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये किमन्यद्भागधेयतः
विप्रहीनरथाश्वाश्च शरैश्च परिवारिताः ।
पञ्चविंशतिसाहस्राः पार्थमार्च्छन्पदातयः ॥ ९.२.३६ ॥

సర్వ శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన మహాబలుడు పాండ్యుడు కూడా యుద్ధంలో పాండవులచే చంపబడ్డాడు; దైవాధీనం కాకపోతే ఇంకేమి? సారథులు లేని రథాలు, గుర్రాలతో, బాణాలతో చుట్టుముట్టబడిన ఇరవై ఐదు వేల కాల్బలం పార్థుని వైపు పరుగెత్తింది.

9.2.37

बृहद्बलो हतो यत्र मागधश्च महाबलः ।
उग्रायुधश्च विक्रान्तः प्रतिमानं धनुष्मताम्
हत्वा तत्पुरुषानीकं पाञ्चालानां महारथः ।
भीमसेनं पुरस्कृत्य न चिरात्प्रत्यदृश्यत ॥ ९.२.३७ ॥

బృహద్బలుడు, మగధ రాజు మహాబలుడు, ధనుర్ధారులలో సాటిలేని వీరుడు ఉగ్రాయుధుడు అక్కడ చంపబడ్డారు; పాంచాలుల ఆ మానవ సైన్యాన్ని నాశనం చేసి, భీమసేనుడిని ముందుంచి, ఆ మహారథుడు త్వరలోనే మళ్లీ కనిపించాడు.

9.2.38

आवन्त्यो निहतो यत्र त्रैगर्तश्च जनाधिपः ।
संशप्तकाश्च निहताः किमन्यद्भागधेयतः
महाधनुर्धरः श्रीमानमित्रगणमर्दनः ।
पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महायशाः ॥ ९.२.३८ ॥

అక్కడ అవంతి రాజు హతమయ్యాడు, త్రిగర్తుల రాజు జనాధిపుడు హతమయ్యాడు, సంశప్తకులు హతమయ్యారు. దైవం కాకుండా ఇంకేమి కారణం? మహాధనుర్ధరుడు, శ్రీమంతుడు, శత్రుగణాలను మర్దించేవాడు, పాంచాల రాజు కుమారుడు మహాయశస్వి ధృష్టద్యుమ్నుడు.

9.2.39

अलम्बुसस्तथा राजन्राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
आर्ष्यशृङ्गिश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः
पारावतसवर्णाश्वं कोविदारवरध्वजम् ।
धृष्टद्युम्नं रणे दृष्ट्वा त्वदीयाः प्राद्रवन्भयात् ॥ ९.२.३९ ॥

రాజా, అలంబుషుడు, రాక్షసుడు అలాయుధుడు కూడా, ఆర్ష్యశృంగి కూడా హతమయ్యారు. దైవం కాకుండా ఇంకేమి కారణం? పావురం రంగు గుర్రాలు, శ్రేష్ఠమైన కోవిదార ధ్వజం కలిగిన ధృష్టద్యుమ్నుడిని యుద్ధంలో చూసి నీ వారు భయంతో పారిపోయారు.

9.2.40

नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाः ।
म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः किमन्यद्भागधेयतः
गान्धारराजं श्रीघ्रास्त्रमनुसृत्य यशस्विनौ ।
अचिरात्प्रत्यदृश्येतां माद्रीपुत्रौ ससात्यकी ॥ ९.२.४० ॥

అక్కడ నారాయణులు, యుద్ధంలో మదించిన గోపాలురు, వేలాది మ్లేచ్ఛులు హతమయ్యారు. దైవం కాకుండా ఇంకేమి కారణం? గాంధార రాజును వెంబడించిన, శీఘ్రాస్త్రులైన యశస్వులు మాద్రీ పుత్రులు సాత్యకితో కలిసి వెంటనే మళ్ళీ కనిపించారు.

9.2.41

शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलः ।
निहतः सबलो वीरः किमन्यद्भागधेयतः
चेकितानः शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च मारिष ।
हत्वा त्वदीयं सुमहत्सैन्यं शङ्खानथाधमन् ॥ ९.२.४१ ॥

శకుని, సుబలుని కుమారుడు, కపటి, మహాబలుడు అయిన ఆ వీరుడు తన సేనతో సహా హతుడయ్యాడు — ఇది దైవ నిర్ణయమే తప్ప మరేమీ కాదు. చేకితానుడు, శిఖండి, ద్రౌపది కుమారులు మీ మహా సైన్యాన్ని సంహరించి, ఓ మారిష, శంఖాలు పూరించారు.

9.2.42

एते चान्ये च बहवः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः।
निहता बहवो यत्र किमन्यद्भागधेयतः ।
ते सर्वे तावकान्प्रेक्ष्य द्रवतो वै पराङ्मुखान्।
अभ्यधावन्त निघ्नन्तो वृषाञ्चित्वा वृषा इव ॥ ९.२.४२ ॥

ఇంకా అనేకులైన శస్త్రవిద్యా నిపుణులు, యుద్ధమదంతో మత్తెక్కినవారు, పరిఘ వంటి బాహువులున్న శూరులు, రాజులు, రాజకుమారులు — వీరిలో ఎందరో హతులయ్యారు; ఇది దైవ నిర్ణయమే తప్ప మరేమీ కాదు. వారందరూ మీ వారు వెన్నుచూపి పారిపోవడం చూసి, ఎద్దుల వలె ఇతర ఎద్దులను గుర్తించి, హతమారుస్తూ వారిపైకి దూకారు.

9.2.43

यत्र शूरा महेष्वासाः कृतास्त्रा युद्वदुर्मदाः ।
बहवो निहताः सूत महेन्द्रसमविक्रमाः
सेनावशेषं तं दृष्ट्वा तव पुत्रस्य पाण्डवः ।
अवस्थितं सव्यसाची चुक्रोध बलवन्नृप ॥ ९.२.४३ ॥

మహా ధనుర్ధరులు, శస్త్రవిద్యా నిపుణులు, యుద్ధమదంతో మత్తెక్కినవారు, మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవారు అయిన అనేక శూరులు హతులయ్యారు, ఓ సూత — మీ కుమారుని మిగిలిన సేన స్థిరంగా నిలిచి ఉండటం చూసి, ఓ నృపా, పాండుపుత్రుడు సవ్యసాచి బలంగా కోపోద్రిక్తుడయ్యాడు.

9.2.44

नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र सञ्जय ।
निहताः समरे सर्वे किमन्यद्भागधेयतः
तत एनं शरै राजन्सहसा समवाकिरत् ।
रजसा चोद्गतेनाथ न स्म किञ्चन दृश्यते ॥ ९.२.४४ ॥

సంజయా, అనేక దేశాల నుండి వచ్చిన క్షత్రియులందరూ యుద్ధంలో చంపబడ్డారు; దైవం తప్ప ఇంకేమి కారణం? అప్పుడు, రాజా, వారు అకస్మాత్తుగా బాణాలతో అతన్ని కప్పారు; లేచిన ధూళితో ఏదీ కనిపించలేదు.

9.2.45

पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाः ।
वयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यद्भागधेयतः
अन्धकारीकृते लोके शरीभूते महीतले ।
दिशः सर्वा महाराज तावकाः प्राद्रवन्भयात् ॥ ९.२.४५ ॥

నా కుమారులు చంపబడ్డారు, బలవంతులైన మనుమలూ; మిత్రులు, సోదరులూ—దైవం తప్ప ఇంకేమి? మహారాజా, లోకం చీకటైపోయి భూమిపై శవాలు కుప్పలుగా పడినప్పుడు, మీ వారందరూ భయంతో అన్ని దిక్కులకు పారిపోయారు.

9.2.46

भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरः ।
यस्तु भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः
भज्यमानेषु सर्वेषु कुरुराजो विशाम्पते ।
परेषामात्मनश्चैव सैन्ये ते समुपाद्रवत् ॥ ९.२.४६ ॥

దైవంతో కూడి జన్మించిన మనిషి నిశ్చయంగా పుడతాడు; భాగ్యవంతుడైన మనిషి శుభాన్ని పొందుతాడు. ప్రజాపతీ, అన్నీ విరిగిపోతున్నప్పుడు, కురురాజు మీ సైన్యంలో, శత్రువుల సైన్యంలో, తన సైన్యంలోనూ పారిపోయాడు.

9.2.47

अहं वियुक्तस्तैर्भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह सञ्जय ।
कथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः
ततो दुर्योधनः सर्वानाजुहावाथ पाण्डवान् ।
युद्धाय भरतश्रेष्ठ देवानिव पुरा बलिः ॥ ९.२.४७ ॥

సంజయా, నేను నా పుత్రులను, అదృష్టాన్ని కోల్పోయి, ముసలివాడినై శత్రువుల వశంలో ఉన్నాను; ఇప్పుడు నేను ఎలా ఉండగలను? అప్పుడు దుర్యోధనుడు పాండవులందరినీ యుద్ధానికి పిలిచాడు, పూర్వం బలి దేవతలను పిలిచినట్లు, భరతశ్రేష్ఠా.

9.2.48

नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादृते प्रभो ।
सोऽहं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर्ज्ञातिसंक्षये
त एनमभिगर्जन्तं सहिताः समुपाद्रवन् ।
नानाशस्त्रसृजः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहुः ॥ ९.२.४८ ॥

ప్రభూ, వనవాసం తప్ప ఇక్కడ మరేదీ శ్రేష్ఠమని నేను భావించను. జ్ఞాతులు నశించిన తరువాత బంధువులు లేనివాడనై నేను అడవికి వెళ్తాను. అప్పుడు వారందరూ కలిసి గర్జిస్తున్న అతనిపై కోపంతో దూకారు, వివిధ ఆయుధాలను ప్రయోగిస్తూ, పదే పదే అతనిని నిందిస్తూ.

9.2.49

न हि मेऽन्यद्भवेच्छ्रेयो वनाभ्युपगमादृते ।
इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य सञ्जय
दुर्योधनोऽप्यसम्भ्रान्तस्तानरीन्व्यधमच्छरैः ॥ ९.२.४९ ॥

సంజయా, ఈ స్థితికి చేరిన, రెక్కలు తెగిన నాకు అడవికి వెళ్లడం తప్ప మరేదీ శ్రేయస్కరం కాదు. అప్పుడు దుర్యోధనుడు కూడా భయం లేకుండా ఆ శత్రువులను బాణాలతో కొట్టి పడగొట్టాడు.

9.2.50

दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधि ।
दुःशासनो विविंशश्च विकर्णश्च महाबलः
तत्राद्भुतमपरश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् ।
यदेनं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरतिवर्तितुम् ॥ ९.२.५० ॥

దుర్యోధనుడు హతుడైన చోట, యుద్ధంలో శల్యుడు కూడా చంపబడ్డాడు; దుఃశాసనుడు, వివింశతి, మహాబలుడైన వికర్ణుడు కూడా. అక్కడ నీ కుమారుని అద్భుత పరాక్రమాన్ని మేము చూశాము, దానిని పాండవులందరూ అధిగమించలేకపోయారు.

9.2.51

कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्येऽहं शब्दमुत्तमम् ।
एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम
नातिदूरापयातं च कृतबुद्धि पलायने ।
दुर्योधनः स्वकं सैन्यमपश्यकद्भृशविक्षतम् ॥ ९.२.५१ ॥

యుద్ధంలో ఒంటరిగానే నా వందమంది కుమారులను చంపిన భీమసేనుని ఆ ఉత్తమ వార్తను నేను ఎలా వినగలను? పారిపోవాలని నిశ్చయించుకుని, అంతగా దూరం వెళ్లని దుర్యోధనుడు తన సైన్యం తీవ్రంగా గాయపడటం చూశాడు.

9.2.52

असकृद्वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च ।
दुःखशोकाभिसन्तप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः
ततोऽवस्थाप्य राजेन्द्र कृतबुद्धिस्तवात्मजः ।
हर्षयन्निव तान्योधांस्ततो वचनमब्रवीत् ॥ ९.२.५२ ॥

అతడు దుర్యోధనుని వధ గురించి పదే పదే చెప్పడం వల్ల, దుఃఖశోకాలతో తపించిన నేను కఠిన మాటలను వినలేను. అప్పుడు, రాజేంద్రా, దృఢనిశ్చయుడైన నీ కుమారుడు (పారిపోవడం) ఆపి, ఆ యోధులను ఉత్సాహపరుస్తున్నట్లు ఇలా అన్నాడు.

9.2.53

एवं स शोकसन्तप्तः पार्थिवो हतबान्धवः ।
मुहुर्मुहुर्मुह्यमानः पुत्राधिभिरभिप्लुतः
न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु च ।
यत्र यातान्न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः ॥ ९.२.५३ ॥

ఈ విధంగా దుఃఖంతో తపించిపోయిన ఆ రాజు, బంధువులు హతమైనవాడు, మళ్ళీ మళ్ళీ మోహంలో పడుతూ, కుమారుల చింతతో చుట్టుముట్టబడి ఇలా అన్నాడు: భూమిపై, పర్వతాలపై కూడా మీరు వెళ్ళిన చోట పాండవులు మిమ్మల్ని చంపని ప్రదేశం నాకు కనిపించడం లేదు. పారిపోవడం వల్ల మీకు ఏమి లాభం?

9.2.54

विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दीर्घमुष्णं स निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम्
स्वल्पं चैव बलं तेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ ।
यदि सर्वेऽपि तिष्ठामो ध्रुवं नो विजयो भवेत् ॥ ९.२.५४ ॥

చాలాసేపు విలపించిన తర్వాత, అంబికా కుమారుడైన ధృతరాష్ట్రుడు వేడిగా, దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి ఓటమి గురించి ఆలోచించాడు: వారి సైన్యం చిన్నది, ఇద్దరు కృష్ణులు తీవ్రంగా గాయపడ్డారు. మనమంతా నిలబడితే మనకు తప్పకుండా విజయం కలుగుతుంది.

9.2.55

दुःखेन महता राजन्सन्तप्तो भरतर्षभः ।
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद्यथातथम्
विप्लयातांस्तु वो भिन्नान्पाण्डवाः कृतकिल्पिषान् ।
अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयोः न समरे वधः ॥ ९.२.५५ ॥

ఓ రాజా, గొప్ప దుఃఖంతో తపించిన భరతవంశ శ్రేష్ఠుడు మళ్ళీ గావల్గణి అనే సారథిని యథార్థంగా ప్రశ్నించాడు: చెల్లాచెదురై పారిపోయిన మిమ్మల్ని, తప్పులు చేసిన పాండవులు వెంబడించి చంపుతారా? యుద్ధంలో మరణం కంటే మేలైనది లేదు.

9.2.56

भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा सूतपुत्रं च पातितम् ।
सेनापतिं प्रणेतारं कमकुर्वत मामकाः
सुखः साङ्ग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम् ।
मृतो दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥ ९.२.५६ ॥

భీష్ముడు, ద్రోణుడు చంపబడ్డారని, సూతపుత్రుడు కూడా కూలిపోయాడని విని, నా వారు ఎవరిని సేనాపతిగా, నాయకుడిగా నియమించారు? యుద్ధం చేసే క్షత్రియులకు, క్షాత్రధర్మం ప్రకారం యుద్ధంలో వచ్చే మరణం సుఖకరమైనది. మరణించినవాడు దుఃఖాన్ని తెలుసుకోడు; మరణానంతరం అనంతత్వాన్ని పొందుతాడు.