महाभारत · अध्याय 9.2

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

शब्दार्थांसह वाचा

9.2.1

विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
विललाप महाराज दुःखाद्दुःखतरं गतः
शृणु राजन्नवहितो यथावृत्तो महान्क्षयः ।
कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम् ॥ ९.२.१ ॥

स्त्रियांना पाठविल्यानंतर अंबिकेचा पुत्र धृतराष्ट्र दुःखातून अधिक दुःखात पडून विलाप करू लागला. हे महाराजा, लक्षपूर्वक ऐक; कौरव आणि पांडव परस्परांशी भिडल्यावर जो महान विनाश घडला, तो असा झाला.

9.2.2

सधूममिव निःश्वस्य करौ धुन्वन्पुनःपुनः ।
बहु सञ्चिन्तयित्वा तु सञ्जयं वाक्यमब्रवीत्
निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना ।
विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत् ॥ ९.२.२ ॥

धुरासारखा उसासा टाकून, हात वारंवार हलवत, खूप विचार करून धृतराष्ट्राने संजयाला हे शब्द म्हटले: सूतपुत्र (कर्ण) महात्मा पांडवाकडून मारला गेल्यावर आणि सैन्य पळून गेल्यावर व पुन्हा पुन्हा एकत्र आणले गेल्यावर.

9.2.3

अहो बत महद्दुःखं यदहं पाण्डवान्रणे ।
क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि वै
घोरे मनुष्यदेहानामाजौ नरवरक्षये ।
यत्तत्कर्णे हते पार्थः कसिंहनादमथाकरोत् ॥ ९.२.३ ॥

अरेरे! हे मोठेच दुःख आहे की, हे सूता, युद्धात पांडव सुरक्षित व अक्षत आहेत असे मी तुझ्याकडून ऐकत आहे. मानवी देहांच्या भयंकर युद्धात, श्रेष्ठ नरांच्या विनाशात, कर्ण मारला गेला तेव्हा पार्थाने सिंहगर्जना केली.

9.2.4

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा निहतान्पुत्रान्दीर्यते न सहस्रधा
तदा तव सुतान्राजन्प्राविशत्सुमहद्भयम् ॥ ९.२.४ ॥

माझे हृदय निश्चितच वज्रासारखे कठीण व अत्यंत दृढ आहे; मारले गेलेले पुत्र ऐकूनही ते हजार तुकड्यांत फुटत नाही. हे राजा, तेव्हा तुझ्या पुत्रांवर मोठे भय कोसळले.

9.2.5

चिन्तयित्वा वचस्तेषां बालक्रीडां च सञ्जय ।
अद्य चैव हताञ्श्रुत्वा दीर्यते मे भृशं मनः
न सन्धातुमनीकानि न चैवाथ पराक्रमे ।
आसीद्बुद्धिर्हते कर्णे तव योधस्य कस्यचित् ॥ ९.२.५ ॥

त्यांचे शब्द आणि त्यांची बाललीला आठवून, हे सञ्जया, आज ते मारले गेले हे ऐकून माझे मन अत्यंत विदीर्ण होत आहे. कर्ण मारला गेल्यावर तुझ्या योद्ध्यांपैकी कोणालाही सैन्य पुन्हा जुळवण्याची किंवा पराक्रम दाखवण्याची बुद्धी उरली नाही.

9.2.6

अन्धत्वाद्यदि पुत्राणां न मे रूपिनिदर्शनम् ।
पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता
वणिजो नावि भिन्नायामगाधे विप्लुवा इव ।
अपारे पारमिच्छन्तो हते द्वीपे किरीटिना ॥ ९.२.६ ॥

आंधळेपणामुळे माझ्या पुत्रांचे रूप मला दिसले नाही, तरी पुत्रस्नेहातून जन्मलेले प्रेम सदैव त्यांच्यावरच राहिले. तुटक्या नावेत अथांग समुद्रात व्यापारी पलीकडचा किनारा इच्छितात, तसे द्वीप नष्ट झाल्यावर किरीटीने त्यांना मारले.

9.2.7

बालभावमतिक्रम्य यौवनस्थांश्च तानहम् ।
श्रियं प्राप्तांश्च ताञ्श्रुत्वा हृष्ट आसं तदाऽनघ
सूतपुत्रो हते राजन्वित्रस्ताः शरविक्षताः ।
अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव ॥ ९.२.७ ॥

बाळपण ओलांडून तारुण्यात असलेल्यांची आणि ऐश्वर्य मिळवलेल्यांची गोष्ट ऐकून, हे निष्पाप, तेव्हा मी आनंदित झालो होतो. हे राजा, सूतपुत्र मारला गेल्यावर बाणांनी जखमी, भयभीत, रक्षकहीन झालेले ते सिंहांनी पीडलेल्या हरणांप्रमाणे एका रक्षकाची इच्छा करीत होते.

9.2.8

तानद्य निहताञ्श्रुत्वा हतैश्वर्यान्हतौजसः ।
न लभेयं क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुतः
भग्नशृङ्गा इव वृषा शीर्णदंष्ट्रा इवोरगाः ।
प्रत्युपायाम सायाह्ने निर्जिताः सव्यसाचिना ॥ ९.२.८ ॥

आज त्यांना मारले गेल्याचे, ज्यांचे ऐश्वर्य आणि तेज नष्ट झाले आहे असे ऐकून, पुत्रशोकाने वेढलेला मी कधीही शांती मिळवणार नाही. शिंगे तुटलेल्या बैलांप्रमाणे, दात तुटलेल्या सर्पांप्रमाणे, सायंकाळी सव्यसाची (अर्जुन) याच्याकडून पराजित होऊन ते परतले.

9.2.9

एह्येहि वत्स राजेन्द्र ममानाथस्य पुत्रक ।
त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम्
हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ता निशितैः शरैः ।
सूतपुत्रे हते राजन्पुत्रास्ते प्राद्रवंस्ततः ॥ ९.२.९ ॥

ये, ये, वत्सा, हे राजेंद्रा, अनाथ अशा माझ्या पुत्रा! तुझ्याविना, हे महाबाहो, मी कोणत्या गतीला जाऊ? सूतपुत्र मारला गेला तेव्हा, हे राजा, वीर मारले गेले आणि तीक्ष्ण बाणांनी छिन्नविच्छिन्न झालेले तुझे पुत्र तेव्हा पळून गेले.

9.2.10

कथं त्वं पृथिवीपालांस्त्यक्त्वा तात समागतान् ।
शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा
विध्वस्तकवचनाः सर्वे कान्दिशीका विचेतसः ।
अन्योन्यमभिनिघ्नन्तो वीक्षमाणा भयाद्दिशः ॥ ९.२.१० ॥

हे तात, एकत्र आलेल्या पृथ्वीपालकांना सोडून तू कसा मारला जाऊन सामान्य नीच राजाप्रमाणे भूमीवर पडला आहेस? कवच भंगलेले ते सर्व, दिशाहीन, बुद्धिभ्रष्ट, भयाने दिशांकडे पाहत, एकमेकांवर प्रहार करत.

9.2.11

गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा ।
अन्धं वृद्वं च मां वीर विहाय क्व नु यास्यसि
मामेव नूनं बीभत्सुर्मामेव च वृकोदरः ।
अभियातीति मन्वानाः पेतुर्मम्लुश्च भारत ॥ ९.२.११ ॥

हे महाराज, आपण नातेवाईक व मित्रांचा आधार होता. हे वीरा, आंधळ्या व वृद्ध अशा मला सोडून आपण कुठे जाल? 'बीभत्सु (अर्जुन) आणि वृकोदर (भीम) माझ्यावरच चालून येत आहेत' असे समजून ते पडले आणि चिरडले गेले, हे भारता.

9.2.12

सा कृपा सा च ते प्रीतिः सा च राजसु मानिता ।
कथं त्वं निहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः
अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथाः ।
आरुह्य जवसम्पन्नाः पादातान्प्रजहुर्भयात् ॥ ९.२.१२ ॥

ती कृपा, तुझे ते प्रेम, राजांमध्ये तुला मिळालेला तो मान — युद्धांत कधीही पराभूत न झालेला तू पृथेच्या पुत्रांकडून कसा मारला गेलास? काहींनी घोड्यांवर, काहींनी हत्तींवर, काहींनी रथांवर बसून वेगाने भीतीने पायदळांना सोडून पळ काढला.

9.2.13

को नु मामुत्थितः काले ताततातेति वक्ष्यति ।
महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत्
कुञ्जरैः स्यन्दना भग्नाः सादिनश्च महारथैः ।
पदातिसङ्घाश्चाश्वौघैः पलायद्भिर्भृशं हताः ॥ ९.२.१३ ॥

आता मी उठल्यावर 'तात, तात' म्हणून, 'महाराज' म्हणून आणि 'लोकनाथ' म्हणून सततच वारंवार मला कोण हाक मारील? हत्तींमुळे रथ मोडले, स्वार मोडले; महारथींकडून पायदळाचे समूह व घोड्यांचे कळप पळताना अत्यंत मारले गेले.

9.2.14

परिष्वज्य च कं कण्ठे स्नेहेन क्लिन्नलोचनः ।
अनुशास्ताऽस्मि कौरव्य तत्साधु वदमे वचः
व्यालतस्करसङ्कीर्णे सार्थहीना यथा वने ।
तथा त्वदीया निहते सूतपुत्रे पदाऽभवन् ॥ ९.२.१४ ॥

प्रेमाने त्याला आलिंगन देऊन, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी — हे कौरव्या, मी तुला उपदेश करणारा आहे; म्हणून माझे बोल नीट ऐक: साप आणि चोरांनी भरलेल्या अरण्यात नायक नसलेल्या व्यापारी तांड्यांप्रमाणे, सूतपुत्र मारला गेल्यावर तुझे लोक पायी चालणारे झाले.

9.2.15

ननु नामाहमश्रौषं वचनं तव पुत्रक ।
भूयसी मम पृथ्वीयं तात पार्थस्य नो तथा
हतारोहास्तथा नागाश्छिन्नहस्तास्तथाऽपरे ।
सर्वं पार्थमयं लोकमपश्यन्वै भयार्दिताः ॥ ९.२.१५ ॥

निश्चितच मी तुझे बोल ऐकले होते, पुत्रा — ही पृथ्वी माझी आहे; पण हे तात, पार्थाची नाही; स्वार मारले गेलेले हत्ती, सोंड तुटलेले हत्ती आणि इतर भयाने पीडित होऊन सर्व जग पार्थमय पाहते झाले.

9.2.16

भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः ।
भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च बाह्लिकः
तान्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान्भीमसेनभयार्दितान् ।
दुर्योधनोऽथ स्वं सूतं हाहाकृत्वैवमब्रवीत् ॥ ९.२.१६ ॥

भगदत्त, कृप, शल्य, अवंतीचा राजा, जयद्रथ, भूरिश्रवा, सोमदत्त, महाराज आणि बाह्लिक — भीमसेनाच्या भयाने पीडित होऊन पळणाऱ्या त्या सर्वांना पाहून दुर्योधन 'हाहाकार!' करून आपल्या सारथ्याला असे म्हणाला.

9.2.17

अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः ।
बृहद्बलश्च क्राथश्च शकुनिश्चापि सौबलः
नातिक्रमिष्यते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम् ।
जघने युध्यमानं मां तूर्णमश्वान्प्रचोदय ॥ ९.२.१७ ॥

अश्वत्थामा, भोज, महाबली मागध, बृहद्बल, क्राथ आणि सौबल शकुनीसुद्धा — धनुष्य हाती घेऊन उभा असलेला पार्थ मागून युद्ध करणाऱ्या मला ओलांडणार नाही. लवकर घोड्यांना हाकार.

9.2.18

म्लेच्छाश्च शतसाहस्राः शकाश्च यवनैः सह ।
सुदक्षिणश्च काम्भोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा
समरे युध्यमानं हि कौन्तेयो मां धनञ्जयः ।
नोत्सहेताप्यतिक्रान्तुं वेलामिव महार्णवः ॥ ९.२.१८ ॥

म्लेच्छ, लाखो शक, यवनांसह, सुदक्षिण, कांबोज आणि त्रिगर्तांचा अधिपती — युद्धात लढणाऱ्या मला कौंतेय धनंजय ओलांडण्याचे धाडस करणार नाही, जसा महासागर किनारा ओलांडत नाही.

9.2.19

भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः ।
श्रुतायुश्चाश्रुतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान्
अद्यार्जुनं सगोविन्दं मानिनं च वृकोदरम् ।
निहत्य शिष्टाञ्शत्रूंश्च कर्णस्यानृण्यमाप्नुयाम् ॥ ९.२.१९ ॥

पितामह भीष्म, भारद्वाज द्रोण, गौतम कृप, श्रुतायु, अश्रुतायु आणि पराक्रमी शतायु — आज गोविंदासह अर्जुनाला आणि गर्विष्ठ वृकोदराला मारून, उरलेल्या शत्रूंनाही मारून मी कर्णाच्या ऋणातून मुक्त होईन.

9.2.20

जलसन्धोऽथार्ष्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
अलम्बुसो वीरबाहुः सुबाहुश्च महारथः
तच्छ्रुत्वा कुरुराजस्य शूरार्यसदृशं वचः ।
सूतो हेमपरिच्छन्नाञ्शनैरश्वानचोदयत् ॥ ९.२.२० ॥

जलसंध, आर्ष्यशृंगी, राक्षस अलायुध, अलंबुस, वीरबाहू, सुबाहू आणि महारथ — कुरुराजाचे शूरांस व आर्यांस साजेसे ते वचन ऐकून सारथ्याने सोन्याने मढवलेल्या घोड्यांना हळूहळू हाकले.

9.2.21

एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम ।
मदर्थं प्रहरिष्यन्ति प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च
गजाश्वरथहीनास्तु पादाताश्चैव मारिष ।
पञ्चविंशतिसाहस्राः प्राद्रवञ्शनकैरिव ॥ ९.२.२१ ॥

हे आणि इतर अनेक राजे, हे राजश्रेष्ठा, माझ्यासाठी प्राणांचा आणि धनाचा त्याग करून प्रहार करतील. हे मान्यवरा, हत्ती, घोडे, रथ नसलेले पायदळ पंचवीस हजार सैनिक हळूहळू धावत पुढे गेले.

9.2.22

तेषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः ।
योधयिष्याम्यहं पार्थान्पाञ्चालांश्चैव सर्वशः
तान्भीमसेनः सङ्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
बलेन चतुरङ्गेण परिक्षिप्याहनच्छरैः ॥ ९.२.२२ ॥

त्यांच्या मध्ये उभा राहून, बंधूंनी वेढलेला मी युद्धात पार्थ आणि पांचाल यांच्याशी सर्व बाजूंनी लढेन. कुद्ध भीमसेन आणि पृषताचा पुत्र धृष्टद्युम्न यांनी चतुरंगिणी सेनेने त्यांना वेढून बाणांनी प्रहार केला.

9.2.23

चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे ।
सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम्
प्रत्ययुध्यंस्तु ते सर्वे भीमसेनं सपार्षतम् ।
पार्थपार्षतयोश्चान्ये जगृहुस्तत्र नामनी ॥ ९.२.२३ ॥

हे नृपशार्दूला, युद्धात ते सर्व चेदींशी, द्रौपदीच्या पुत्रांशी, सात्यकी, कुन्तिभोज आणि राक्षस घटोत्कचाशी लढले; भीमसेन व पार्षताशीही लढले. तेथे इतरांनी पार्थ व पार्षत यांची नावे घेतली.

9.2.24

एकोऽप्येषां महाराज समर्थः सन्निवारणे ।
समरे पाण्डवेयानां सङ्क्रुद्धो ह्यभिधावताम्
अक्रुध्यत रणे भीमस्तैर्मृधे प्रत्यवस्थितैः ।
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं गदापाणिरयुध्यत ॥ ९.२.२४ ॥

हे महाराज, त्यांपैकी एकटाही पांडवांना अडवण्यास समर्थ आहे. युद्धात आक्रमण करणाऱ्या पांडवांवर भीम क्रुद्ध झाला; रणभूमीत त्यांच्यासमोर उभा राहून तो त्वरेने रथातून उतरला आणि हातात गदा घेऊन लढला.

9.2.25

किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः ।
अथवा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः
न तान्रथस्थो भूमिष्ठान्धर्मापेक्षी वृकोदरः ।
योधयामास कौन्तेयो भुजवीर्यमुपाश्रितः ॥ ९.२.२५ ॥

तर्हि, वीर एकत्र येऊन पांडवांशी वैर धरून होते किंवा हे सर्व पांडुपुत्राच्या अनुयायांसह होते, तेव्हाही धर्माचा विचार करणारा वृकोदर रथात उभा राहून भूमीवर उभ्या असलेल्यांशी लढला नाही; कुंतीपुत्राने आपल्या बाहुबलाचा आधार घेऊन त्यांच्याशी युद्ध केले.

9.2.26

योत्स्यन्ते सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्मृधे ।
कर्ण एको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान्
जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
न्यवधीत्तावकान्सर्वान्दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ९.२.२६ ॥

हे राजेंद्रा, ते युद्धात त्यांच्याशी लढतील आणि रणांगणात त्यांना ठार मारतील. माझ्यासह एकटा कर्णच पांडवांचा संहार करील. सोन्याने मढवलेली मोठी गदा हाती घेऊन दंडधारी यमासारखा त्याने तुमच्या सर्वांना ठार केले.

9.2.27

ते वै नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने ।
पदातयो हि संरब्धास्त्यक्तजीवितबान्धवाः।
भीममभ्यद्रवन्सङ्ख्ये पतङ्गा इव पावकम् ॥ ९.२.२७ ॥

ते वीर राजे माझ्या आज्ञेत उभे राहतील. क्रोधाने भरलेले पायदळ, प्राण आणि बांधवांचा त्याग करून, युद्धात भीमावर अग्नीकडे पतंग धावावेत तसे धावून गेले.

9.2.28

यश्च तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलः ।
न स सन्नह्यते राजन्निति मामब्रवीद्वचः
आसाद्य भीमसेनं ते संरब्धा युद्धदुर्मदाः ।
विनेदुः सहसा दृष्ट्वा भूतग्रामा इवान्तकम् ॥ ९.२.२८ ॥

त्यांचा नेता महाबली वासुदेव कवच धारण करत नाही, हे राजा, असे त्याने मला सांगितले होते. भीमसेनाजवळ पोहोचून, क्रोध आणि युद्धमदाने भरलेले ते अचानक गर्जले, यमाला पाहून प्राणिसमूह ओरडावेत तसे.

9.2.29

एवं च वदतः सूत बहुशो मम सन्निधौ ।
युक्तितो ह्यनुपश्यामि निहतान्पाण्डवान्रणे
श्येनवद्व्यचरद्भीमः खङ्गेन गदया तथा ।
पञ्चविंशतिसाहस्रांस्तावकानां व्यपोथयत् ॥ ९.२.२९ ॥

सूता, असे माझ्यासमोर तू वारंवार सांगत असताना, तर्काने मी पाहतो: रणात पांडव मारले गेले. ससाण्याप्रमाणे भीम खड्ग आणि गदेने फिरला आणि तुझ्या पंचवीस हजार सैनिकांना चिरडले.

9.2.30

तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः ।
व्यायच्छमानाः समरे किमन्यद्भागधेयतः
हत्वा तत्पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः ।
धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य पुनस्तस्थौ महाबलः ॥ ९.२.३० ॥

त्यांच्या मध्ये उभे राहून, युद्धात झुंजणारे माझे पुत्र मारले जात आहेत; नशिबाशिवाय दुसरे काय कारण? त्या पुरुष-सेनेला मारून सत्यपराक्रमी महाबली भीम धृष्टद्युम्नाला पुढे करून पुन्हा उभा राहिला.

9.2.31

भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान् ।
शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम्
धनञ्जयो रथानीकमन्वपद्यत वीर्यवान् ॥ ९.२.३१ ॥

लोकनाथ प्रतापी भीष्म जिथे मारले गेले, तिथे शिखंडीजवळ जाऊन, सिंह कोल्ह्यावर झेपावतो तसा, वीर्यवान धनंजयाने रथसेनेवर आक्रमण केले.

9.2.32

द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः ।
निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये किमन्यद्भागधेयतः
माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महाबलः ।
जवेनाभ्यपतन्हृष्टा घ्नन्तो दौर्योधनं बलम् ॥ ९.२.३२ ॥

सर्व शस्त्रास्त्रांत पारंगत असलेले ब्राह्मण द्रोण युद्धात पांडवांकडून मारले गेले—भाग्याशिवाय दुसरे काय कारण असेल? माद्रीचे दोन पुत्र आणि महाबली सात्यकी आनंदाने वेगाने शकुनीवर चालून गेले आणि दुर्योधनाच्या सैन्याला मारत राहिले.

9.2.33

कर्णश्च निहतः सङ्ख्ये दिव्यास्त्रज्ञो महाबलः ।
भूरिश्रवा हतो पत्र सोमदत्तश्च संयुगे।
बाह्लिकश्च महाराज किमन्यद्भागधेयतः ।
तस्याश्ववाहान्सुबहूंस्ते निहत्य शितैः शरैः।
तमन्वधावंस्त्वरितास्तत्र युद्धमवर्तत ॥ ९.२.३३ ॥

युद्धात दिव्यास्त्रांचा जाणकार महाबली कर्ण मारला गेला; भूरिश्रवा आणि सोमदत्तही युद्धात मारले गेले. महाराजा, बाह्लीकही—भाग्याशिवाय दुसरे काय? त्याचे अनेक अश्वारोही तीक्ष्ण बाणांनी मारून ते त्वरेने त्याच्या मागे धावले; तेथे युद्ध झाले.

9.2.34

भगदत्तो हतो यत्र गजयुद्धविशारदः ।
जयद्रथश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः
ततो धनञ्जयो राजन्रथानीकमगाहत ।
विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं व्याक्षिपन्धनुः ॥ ९.२.३४ ॥

गजयुद्धात निपुण भगदत्त मारला गेला, जयद्रथही मारला गेला—भाग्याशिवाय दुसरे काय? मग, हे राजा, धनंजय रथसेनेत घुसला, त्रिलोकात प्रसिद्ध गांडीव धनुष्य फिरवत.

9.2.35

सुदक्षिणो हतो यत्र जलसन्धश्च पौरवः ।
श्रुतायुश्चाश्रुतायुश्च किमन्यद्भागधेयतः
कृष्णसारथिमायान्तं दृष्ट्वा श्वेतहयं रथम् ।
अर्जुनं चापि योद्वारं त्वदीयाः प्राद्रावन्भयात् ॥ ९.२.३५ ॥

जेथे सुदक्षिण, पौरव जलसंध, श्रुतायु आणि अश्रुतायु मारले गेले; भाग्यावाचून दुसरे काय? कृष्ण सारथी असलेला श्वेताश्व रथ येताना आणि योद्धा अर्जुनाला पाहून तुमचे सैनिक भयाने पळाले.

9.2.36

महाबलस्तथा पाण्ड्यः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये किमन्यद्भागधेयतः
विप्रहीनरथाश्वाश्च शरैश्च परिवारिताः ।
पञ्चविंशतिसाहस्राः पार्थमार्च्छन्पदातयः ॥ ९.२.३६ ॥

सर्व शस्त्रधाऱ्यांत श्रेष्ठ असलेला महाबली पांड्यही युद्धात पांडवांकडून मारला गेला; भाग्यावाचून दुसरे काय? सारथीविना रथ व घोडे घेऊन, बाणांनी वेढलेले पंचवीस हजार पायदळ पार्थाकडे धावले.

9.2.37

बृहद्बलो हतो यत्र मागधश्च महाबलः ।
उग्रायुधश्च विक्रान्तः प्रतिमानं धनुष्मताम्
हत्वा तत्पुरुषानीकं पाञ्चालानां महारथः ।
भीमसेनं पुरस्कृत्य न चिरात्प्रत्यदृश्यत ॥ ९.२.३७ ॥

जेथे बृहद्बल, मगधाचा महाबली राजा आणि धनुर्धरांमध्ये अतुलनीय वीर उग्रायुध मारले गेले; पांचालांचे ते पुरुषसैन्य संहारून, भीमसेनाला पुढे ठेवून तो महारथी लवकरच पुन्हा दिसला.

9.2.38

आवन्त्यो निहतो यत्र त्रैगर्तश्च जनाधिपः ।
संशप्तकाश्च निहताः किमन्यद्भागधेयतः
महाधनुर्धरः श्रीमानमित्रगणमर्दनः ।
पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महायशाः ॥ ९.२.३८ ॥

तेथे अवन्तीचा राजा मारला गेला, त्रिगर्तांचा राजा जनाधिप मारला गेला, संशप्तक मारले गेले — नशिबाशिवाय दुसरे काय कारण असू शकते? महाधनुर्धर, श्रीमान, शत्रुसमूहांचे मर्दन करणारा, पांचाल राजाचा पुत्र महायशस्वी धृष्टद्युम्न.

9.2.39

अलम्बुसस्तथा राजन्राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
आर्ष्यशृङ्गिश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः
पारावतसवर्णाश्वं कोविदारवरध्वजम् ।
धृष्टद्युम्नं रणे दृष्ट्वा त्वदीयाः प्राद्रवन्भयात् ॥ ९.२.३९ ॥

हे राजा, अलंबुष, राक्षस अलायुध आणि आर्ष्यशृंगी हेही मारले गेले — नशिबाशिवाय दुसरे काय कारण? कबुतरी रंगाचे घोडे आणि उत्तम कोविदार ध्वज असलेल्या धृष्टद्युम्नाला रणात पाहून तुमचे सैनिक भीतीने पळाले.

9.2.40

नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाः ।
म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः किमन्यद्भागधेयतः
गान्धारराजं श्रीघ्रास्त्रमनुसृत्य यशस्विनौ ।
अचिरात्प्रत्यदृश्येतां माद्रीपुत्रौ ससात्यकी ॥ ९.२.४० ॥

तेथे नारायण, युद्धात उन्मत्त गोपाल आणि हजारो म्लेच्छ मारले गेले — नशिबाशिवाय दुसरे काय कारण? गांधारराजाचा पाठलाग करणारे, शीघ्रास्त्र, यशस्वी माद्रीपुत्र सात्यकीसह लवकरच पुन्हा दिसले.

9.2.41

शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलः ।
निहतः सबलो वीरः किमन्यद्भागधेयतः
चेकितानः शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च मारिष ।
हत्वा त्वदीयं सुमहत्सैन्यं शङ्खानथाधमन् ॥ ९.२.४१ ॥

शकुनि, सुबलपुत्र, कपटी आणि महाबली वीर आपल्या सैन्यासह मारला गेला — हे नियतीशिवाय दुसरे काय? चेकितान, शिखंडी आणि द्रौपदीचे पुत्र आपले मोठे सैन्य संहारून, हे मारिष, शंख फुंकते झाले.

9.2.42

एते चान्ये च बहवः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः।
निहता बहवो यत्र किमन्यद्भागधेयतः ।
ते सर्वे तावकान्प्रेक्ष्य द्रवतो वै पराङ्मुखान्।
अभ्यधावन्त निघ्नन्तो वृषाञ्चित्वा वृषा इव ॥ ९.२.४२ ॥

हे आणि इतर बरेच, शस्त्रविद्येत कुशल, युद्धमदाने मत्त झालेले, परिघासारखे बाहू असलेले शूर राजे व राजपुत्र — जेथे अनेक मारले गेले; हे नियतीशिवाय दुसरे काय? आपल्या माणसांना पाठ फिरवून पळताना पाहून, वृषभांप्रमाणे इतर वृषभांना चिन्हांकित करून, प्रहार करीत ते त्यांच्यावर धावले.

9.2.43

यत्र शूरा महेष्वासाः कृतास्त्रा युद्वदुर्मदाः ।
बहवो निहताः सूत महेन्द्रसमविक्रमाः
सेनावशेषं तं दृष्ट्वा तव पुत्रस्य पाण्डवः ।
अवस्थितं सव्यसाची चुक्रोध बलवन्नृप ॥ ९.२.४३ ॥

महान धनुर्धर, शस्त्रविद्येत कुशल, युद्धमदाने मत्त झालेले, इंद्रासारखा पराक्रम असलेले अनेक शूर मारले गेले, हे सूता — आपल्या पुत्राचे उर्वरित सैन्य तेथे स्थिरपणे उभे असलेले पाहून, हे नृपा, पांडुपुत्र सव्यसाची अत्यंत क्रोधित झाला.

9.2.44

नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र सञ्जय ।
निहताः समरे सर्वे किमन्यद्भागधेयतः
तत एनं शरै राजन्सहसा समवाकिरत् ।
रजसा चोद्गतेनाथ न स्म किञ्चन दृश्यते ॥ ९.२.४४ ॥

संजया, नाना देशांतून आलेले सर्व क्षत्रिय युद्धात मारले गेले; दैवाशिवाय दुसरे काय? तेव्हा, राजा, त्यांनी अचानक बाणांनी त्याला झाकून टाकले; उठलेल्या धुळीमुळे काहीही दिसेना.

9.2.45

पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाः ।
वयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यद्भागधेयतः
अन्धकारीकृते लोके शरीभूते महीतले ।
दिशः सर्वा महाराज तावकाः प्राद्रवन्भयात् ॥ ९.२.४५ ॥

माझे पुत्र मारले गेले, महाबली नातूही; सवंगडी आणि बंधूही—दैवाशिवाय दुसरे काय? महाराजा, जग अंधारले आणि पृथ्वीवर प्रेतांचे ढीग पडले, तेव्हा तुमचे सर्व सैन्य भयाने सर्व दिशांना पळाले.

9.2.46

भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरः ।
यस्तु भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः
भज्यमानेषु सर्वेषु कुरुराजो विशाम्पते ।
परेषामात्मनश्चैव सैन्ये ते समुपाद्रवत् ॥ ९.२.४६ ॥

दैवाने युक्त होऊन मनुष्य निश्चितच जन्मतो; जो भाग्यवान आहे, तो मनुष्य शुभ मिळवतो. हे प्रजापते, सर्व भंग पावत असताना, कुरुराजा तुमच्या सैन्यात, शत्रूंच्या व स्वतःच्याही सैन्यात पळून गेला.

9.2.47

अहं वियुक्तस्तैर्भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह सञ्जय ।
कथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः
ततो दुर्योधनः सर्वानाजुहावाथ पाण्डवान् ।
युद्धाय भरतश्रेष्ठ देवानिव पुरा बलिः ॥ ९.२.४७ ॥

संजया, मी माझ्या पुत्रांपासून आणि भाग्यापासून वियुक्त झालो आहे, वृद्ध झालो असून शत्रूच्या वशात आहे; आता मी कसा राहीन? तेव्हा दुर्योधनाने सर्व पांडवांना युद्धासाठी बोलावले, जसे पूर्वी बलीने देवांना बोलावले होते, हे भरतश्रेष्ठा.

9.2.48

नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादृते प्रभो ।
सोऽहं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर्ज्ञातिसंक्षये
त एनमभिगर्जन्तं सहिताः समुपाद्रवन् ।
नानाशस्त्रसृजः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहुः ॥ ९.२.४८ ॥

प्रभो, वनवासाशिवाय येथे दुसरे श्रेष्ठ मला वाटत नाही. ज्ञातींचा क्षय झाल्यावर बांधवहीन होऊन मी वनात जाईन. तेव्हा ते सर्व एकत्र गर्जणाऱ्या त्याच्यावर रागाने तुटून पडले, विविध शस्त्रे सोडत आणि वारंवार त्याची निंदा करत.

9.2.49

न हि मेऽन्यद्भवेच्छ्रेयो वनाभ्युपगमादृते ।
इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य सञ्जय
दुर्योधनोऽप्यसम्भ्रान्तस्तानरीन्व्यधमच्छरैः ॥ ९.२.४९ ॥

संजया, या अवस्थेला पोहोचलेल्या, पंख छाटलेल्या माझ्यासाठी वनात जाण्याशिवाय दुसरे काही श्रेयस्कर होणार नाही. तेव्हा दुर्योधनानेही निर्भयपणे त्या शत्रूंना बाणांनी मारून खाली पाडले.

9.2.50

दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधि ।
दुःशासनो विविंशश्च विकर्णश्च महाबलः
तत्राद्भुतमपरश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् ।
यदेनं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरतिवर्तितुम् ॥ ९.२.५० ॥

जिथे दुर्योधन मारला गेला, आणि युद्धात शल्यही मारला गेला; दुःशासन, विविंशति आणि महाबली विकर्णही. तिथे आम्ही तुझ्या पुत्राचे अद्भुत पौरुष पाहिले, ज्याला सर्व पांडव ओलांडू शकले नाहीत.

9.2.51

कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्येऽहं शब्दमुत्तमम् ।
एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम
नातिदूरापयातं च कृतबुद्धि पलायने ।
दुर्योधनः स्वकं सैन्यमपश्यकद्भृशविक्षतम् ॥ ९.२.५१ ॥

युद्धात एकट्याने माझ्या शंभर पुत्रांना मारणाऱ्या भीमसेनाचे ते उत्तम वृत्त मी कसे ऐकू? पळून जाण्याचा निश्चय केलेला, फार दूर न गेलेला दुर्योधन आपले सैन्य अत्यंत जखमी झालेले पाहत होता.

9.2.52

असकृद्वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च ।
दुःखशोकाभिसन्तप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः
ततोऽवस्थाप्य राजेन्द्र कृतबुद्धिस्तवात्मजः ।
हर्षयन्निव तान्योधांस्ततो वचनमब्रवीत् ॥ ९.२.५२ ॥

तो वारंवार दुर्योधनाच्या वधाविषयी बोलत असल्यामुळे, दुःख-शोकाने पोळलेला मी कठोर शब्द ऐकणार नाही. तेव्हा, हे राजेंद्रा, निश्चयी तुझा पुत्र (पळणे) थांबवून त्या योद्ध्यांना जणू आनंदित करत असे म्हणाला.

9.2.53

एवं स शोकसन्तप्तः पार्थिवो हतबान्धवः ।
मुहुर्मुहुर्मुह्यमानः पुत्राधिभिरभिप्लुतः
न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु च ।
यत्र यातान्न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः ॥ ९.२.५३ ॥

अशा प्रकारे शोकाने संतप्त झालेला, बांधव मारले गेलेला तो राजा, वारंवार मोहात पडत, पुत्रांच्या चिंतेने वेढलेला असा बोलला: पृथ्वीवर आणि पर्वतांवरही असे कोणतेही स्थान मला दिसत नाही जिथे गेल्यावर पांडव तुम्हाला मारणार नाहीत. पळून जाण्याने तुम्हाला काय फायदा?