महाभारत · अध्याय 9.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.26.1
दुर्योधनो महाराज सुदर्शश्चापि ते सुतः ।
हतशेषौ तदा सङ्ख्ये वाजिमध्ये व्यवस्थितौ ॥ ९.२६.१ ॥
हे महाराज, दुर्योधन और आपका पुत्र सुदर्शन, युद्ध में मारे जाने से बचे हुए, तब घोड़ों के बीच खड़े थे।
9.26.2
ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा वाजिमध्ये व्यवस्थितम् ।
उवाच देवकीपुत्रः कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम् ॥ ९.२६.२ ॥
तब दुर्योधन को घोड़ों के बीच खड़ा देखकर देवकी-पुत्र ने कुन्ती-पुत्र धनंजय से कहा।
9.26.3
शत्रवो हतभूयिष्ठा ज्ञातयः परिपालिताः ।
गृहीत्वा सञ्जयं चासौ निवृत्तः शिनिपुङ्गवः ॥ ९.२६.३ ॥
शत्रु अधिकांश मारे गए, अपने स्वजन सुरक्षित रहे; और शिनि-श्रेष्ठ (सात्यकि) सञ्जय को पकड़कर लौट आए।
9.26.4
परिश्रान्तश्च नकुलः सहदेवश्च भारत ।
योधयित्वा रणे पापान्धार्तराष्ट्रान्सहानुगान् ॥ ९.२६.४ ॥
हे भारत, नकुल और सहदेव भी थककर चूर थे; युद्ध में पापी धृतराष्ट्र-पुत्रों को उनके अनुचरों सहित लड़कर।
9.26.5
दुर्योधनमतिक्रम्य त्रय एते व्यवस्थिन्ताः ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महारथः ॥ ९.२६.५ ॥
दुर्योधन को पीछे छोड़कर ये तीनों खड़े हैं — कृप, कृतवर्मा, और द्रोण-पुत्र महारथी।
9.26.6
असौ तिष्ठति पाञ्चाल्यः श्रिया परमया युतः ।
दुर्योधनबलं हत्वा सह सर्वैः प्रभद्रकैः ॥ ९.२६.६ ॥
वह पाञ्चाल-पुत्र परम तेज से युक्त खड़ा है, दुर्योधन की सेना को सभी प्रभद्रकों सहित मारकर।
9.26.7
असौ दुर्योधनः पार्थ वाजिमध्ये व्यवस्थितः ।
छत्रेण ध्रियामणेन प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः ॥ ९.२६.७ ॥
हे पार्थ, वह दुर्योधन घुड़सवारों के बीच खड़ा है, सिर पर थामे हुए छत्र के नीचे बार-बार देखता हुआ।
9.26.8
प्रतिव्यूह्य बलं सर्वं रणमध्ये व्यवस्थितः ।
एनं हत्वा शितैर्बाणैः कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ ९.२६.८ ॥
सारी सेना को व्यूह में सजाकर युद्ध के बीच खड़े रहो; इसे तीखे बाणों से मारकर तुम अपना कर्तव्य पूरा कर लोगे।
9.26.9
गजानीकं हतं दृष्ट्वा त्वां च प्राप्तमरिन्दम ।
यावन्न विद्रवन्त्येते तावज्जहि सुयोधन्सम् ॥ ९.२६.९ ॥
हे शत्रुदमन, हाथियों की सेना को मरा हुआ देखकर और तुम्हें आया हुआ देखकर, जब तक ये भाग न जाएँ, तब तक हे सुयोधन, उसे मार डालो।
9.26.10
यातु कश्चित्तुं पाञ्चाल्यं क्षिप्रमागम्यतामिति ।
परिश्रान्तबलस्तात नैष मुच्येत किल्बिषी ॥ ९.२६.१० ॥
कोई व्यक्ति पाञ्चाल्य के पास जाए और कहे कि शीघ्र आओ; हे तात, थकी सेना वाला यह पापी नहीं छूटेगा।
9.26.11
हत्वा तव बलं सर्वं सङ्ग्रमे धृतराष्ट्रजः ।
जितान्पाण्डुसुतान्प्रत्वा रूपं धारयते महत् ॥ ९.२६.११ ॥
युद्ध में तुम्हारी सारी सेना को मारकर, धृतराष्ट्र का पुत्र पाण्डु के पुत्रों को जीता हुआ मानकर, बड़ा रूप धारण कर रहा है।
9.26.12
निहतं स्वबलं दृष्ट्वा पीडितं चापि पाण्डवैः ।
ध्रुवमेष्यति सङ्ग्रमे वधायैवात्मनो नृपः ॥ ९.२६.१२ ॥
अपनी सेना को मरा हुआ और पाण्डवों से पीड़ित देखकर, यह राजा युद्ध में निश्चय ही अपने ही विनाश के लिए आएगा।
9.26.13
एवमुक्तः फल्गुनस्तु कृष्णं वचनमब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रसुताः सर्वे हता भीमेन माधव।
यावेतावास्थितौ कृष्ण तावद्य नभविष्यतः ॥ ९.२६.१३ ॥
ऐसा कहे जाने पर फल्गुन (अर्जुन) ने कृष्ण से यह वचन कहा: हे माधव, धृतराष्ट्र के सभी पुत्र भीम द्वारा मारे गए। हे कृष्ण, जो ये दोनों (शेष) खड़े हैं, वे आज नहीं रहेंगे।
9.26.14
हतो भीष्मो हतो द्रोणः कर्णो वैकर्तनो हतः ।
मद्रराजो हतः शल्यो हतः कृष्ण जयद्रथः ॥ ९.२६.१४ ॥
भीष्म मारे गए, द्रोण मारे गए, कर्ण वैकर्तन मारा गया। मद्रराज शल्य मारा गया, हे कृष्ण, जयद्रथ मारा गया।
9.26.15
हयाः पञ्चशताः शिष्टाः शकुनेः सौबलस्य च ।
रथानां तु शते शिष्टे द्वे एव तु जनार्दन।
दन्तिनां च शतं साग्रं त्रिसाहस्राः पदातयः ॥ ९.२६.१५ ॥
शकुनि और सुबल-पुत्र के पाँच सौ घोड़े शेष हैं। हे जनार्दन, रथों में केवल दो सौ शेष हैं, हाथियों में एक सौ से कुछ अधिक, और तीन हज़ार पैदल सैनिक।
9.26.16
अश्वत्थामा कृपश्चैव त्रिगर्ताधिपतिस्तथा ।
उलूकः शकुनिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ॥ ९.२६.१६ ॥
अश्वत्थामा, कृप, त्रिगर्तों के अधिपति, उसी प्रकार उलूक और शकुनि, तथा सात्वत कृतवर्मा भी (शेष हैं)।
9.26.17
एतद्बलमभूच्छेषं धार्तराष्ट्रस्य माधव ।
मोक्षो न नूनं कालात्तु विद्यते भुवि कस्यचित् ॥ ९.२६.१७ ॥
धृतराष्ट्र-पुत्रों की यह शेष सेना है, हे माधव। काल से तो निश्चय ही पृथ्वी पर किसी का भी छुटकारा नहीं है।
9.26.18
तथा विनिहते सैन्ये पश्य दुर्योधनं स्थितम् ।
अद्याह्ना हि महाराजो हतामित्रो भविष्यति।
न हि मे मोक्ष्यते कश्चित्परेषामिह चिन्तये ॥ ९.२६.१८ ॥
उस प्रकार सेना के मारे जाने पर दुर्योधन को खड़ा देखो। आज ही दिन में महाराज शत्रुरहित हो जाएँगे। यहाँ मेरे शत्रुओं में से कोई भी मुझसे बच नहीं पाएगा, ऐसा मैं सोचता हूँ।
9.26.19
ये त्वद्य समरं कृष्ण न हास्यन्ति मदोत्कटाः ।
तान्वै सर्वान्हनिष्यामि यद्यपि स्युरमानुषाः ॥ ९.२६.१९ ॥
हे कृष्ण, जो मदोन्मत्त आज युद्ध नहीं छोड़ेंगे, उन सबको मैं मार डालूँगा, चाहे वे अमानुष ही क्यों न हों।
9.26.20
अद्य युद्धे समुत्पन्नं दीर्घं राज्ञः प्रजागरम् ।
अपनेष्यामि गान्धारिं घातयित्वा शितैः शरैः ॥ ९.२६.२० ॥
आज युद्ध में राजा की लंबी जागरण की पीड़ा उत्पन्न हुई है। तीखे बाणों से (उनके पुत्रों को) मरवाकर मैं गांधारी को (उसके शोक से) दूर कर दूँगा।
9.26.21
निकृत्या वै दुराचारो यानि रत्नानि सौबलः ।
सभायामहरद्द्यूते पुनस्तान्याहराम्यहम् ॥ ९.२६.२१ ॥
छल से दुराचारी सौबल-पुत्र (शकुनि) ने जो रत्न सभा में द्यूत में हर लिए थे, उन्हें मैं फिर से ले आऊँगा।
9.26.22
अद्य वेत्स्यन्ति मच्छक्तिं सर्वा नागपुरे स्त्रियः ।
श्रुत्वा पतींश्च पुत्रांश्च पाण्डवैर्निहतान्युधि ॥ ९.२६.२२ ॥
आज हस्तिनापुर की सभी स्त्रियाँ मेरी शक्ति जानेंगी, जब वे युद्ध में पाण्डवों द्वारा मारे गए अपने पतियों और पुत्रों के बारे में सुनेंगी।
9.26.23
समाप्तमद्य वै कर्म सर्वं कृष्ण भविष्यति ।
अद्य दुर्योधनो दीप्तां श्रियं प्राणांश्च मोक्ष्यति ॥ ९.२६.२३ ॥
हे कृष्ण, आज ही सारा कार्य समाप्त हो जाएगा। आज दुर्योधन अपनी दीप्त शोभा और प्राणों को त्याग देगा।
9.26.24
नापयाति भयात्कृष्ण सङ्ग्रामाद्यदि चेन्मम ।
निहतं विद्धि वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रं सुबालिशम् ॥ ९.२६.२४ ॥
हे कृष्ण, यदि मेरे सामने से भय के कारण युद्ध से भाग न गया हो, तो जान लो कि अत्यन्त मूर्ख धृतराष्ट्र-पुत्र मारा जा चुका है।
9.26.25
मम ह्येतदपर्याप्तं वाजिबृन्दमरिन्दम ।
सोढुं ज्यातलनिर्घोषं याहि यावन्निहन्म्यहम् ॥ ९.२६.२५ ॥
हे शत्रुदमन, मेरे लिए यह अश्व-समूह धनुष की प्रत्यंचा की टंकार सहन करने में पर्याप्त नहीं है। चलो, जब तक मैं वध करूँ तब तक आगे बढ़ो।
9.26.26
एवमुक्तस्तु दाशार्हः पाण्डवेन यशस्विना ।
अचोदयद्धायन्राजन्दुर्योधनबलं प्रति ॥ ९.२६.२६ ॥
यशस्वी पाण्डव के ऐसा कहने पर दाशार्ह (कृष्ण) ने, हे राजन्, घोड़ों को दुर्योधन की सेना की ओर हाँक दिया।
9.26.27
तदनीकमभिप्रेक्ष्य त्रयः सज्जा महारथाः ।
भीमसेनोऽकर्जुनश्चैव सहदेवश्च मारिष।
प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनजिघांसया ॥ ९.२६.२७ ॥
उस सेना को देखकर तीन सज्जित महारथी—भीमसेन, अर्जुन और सहदेव—हे मारिष, दुर्योधन को मारने की इच्छा से सिंहनाद करते हुए आगे बढ़े।
9.26.28
तान्प्रेक्ष्य सहितान्सर्वाञ्जवेनोद्यतकार्मुकान् ।
सौबलोऽभ्यद्रवद्युद्धे पाण्डवानाततायिनः ॥ ९.२६.२८ ॥
उन सबको एकत्र और धनुष उठाए तीव्र गति से आते देखकर सौबल (शकुनि) युद्ध में उन आततायी पाण्डवों पर टूट पड़ा।
9.26.29
सुदर्शनस्त्व मतो भीमसेनं समभ्ययात् ।
सुशर्मा शकुनिश्चैव युयुधाते किरीटिना ॥ ९.२६.२९ ॥
फिर सुदर्शन ने भीमसेन पर आक्रमण किया, और सुशर्मा तथा शकुनि ने किरीटी (अर्जुन) से युद्ध किया।
9.26.30
सहदेवं तव सुतो हयपृष्ठगतोऽभ्ययात् ॥ ९.२६.३० ॥
आपका पुत्र घोड़े की पीठ पर सवार होकर सहदेव की ओर बढ़ा।
9.26.31
ततो हि यत्नतः क्षिप्रं तवं पुत्रो जनाधिप ।
प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद्भृशम् ॥ ९.२६.३१ ॥
तब, हे जनाधिप, आपके पुत्र ने शीघ्रता और प्रयत्नपूर्वक सहदेव के सिर पर भाले से बड़े वेग से प्रहार किया।
9.26.32
सोपाविशद्रथोपस्थे तव सुत्रेण ताडितः ।
रुधिराप्लुतसर्वाङ्ग आशीविष इव श्वसन् ॥ ९.२६.३२ ॥
आपके पुत्र से प्रहार पाकर वह रथ के आसन पर बैठ गया; उसका सारा शरीर रक्त से लथपथ था और वह विषधर सर्प की भाँति फुफकार रहा था।
9.26.33
प्रतिलभ्य ततः सञ्ज्ञां सहदेवो विशाम्पते ।
दुर्योधनं शरैस्तीक्ष्णैः सङ्क्रुद्धः समवाकिरत् ॥ ९.२६.३३ ॥
हे प्रजापति, चेतना पुनः प्राप्त करके सहदेव ने क्रोधित होकर दुर्योधन पर तीखे बाणों की वर्षा कर दी।
9.26.34
पार्थोऽपि युधि विक्रम्य कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
शूराणामश्वपृष्ठेभ्यः शिरांसि निचकर्त ह ॥ ९.२६.३४ ॥
पृथा-पुत्र अर्जुन ने भी युद्ध में पराक्रम दिखाते हुए कुन्ती-पुत्र धनञ्जय ने वीरों के सिर घोड़ों की पीठ से काट गिराए।
9.26.35
तदनीकं तदा पार्थो व्यधमद्बहुभिः शरैः ।
पातयित्वा हयान्सर्वांस्त्रिगर्तानां रथान्ययौ ॥ ९.२६.३५ ॥
तब पार्थ ने बहुत से बाणों से उस सेना को तितर-बितर कर दिया; त्रिगर्तों के सभी घोड़ों को गिराकर वह रथों की ओर बढ़ गया।
9.26.36
ततस्ते सहिता भूत्वा त्रिगर्तानां महारथाः ।
अर्जुनं वासुदेवं च शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ९.२६.३६ ॥
तब त्रिगर्तों के उन महारथियों ने एकजुट होकर अर्जुन और वासुदेव को बाणों की वर्षा से ढक दिया।
9.26.37
सत्यकर्माणमाक्षिप्य क्षुरप्रेण महायशाः ।
ततोऽस्य स्यन्दनस्येषां चिच्छिदे पाण्डुनन्दनः ॥ ९.२६.३७ ॥
महायशस्वी पाण्डुपुत्र ने सत्यकर्मा पर आक्रमण कर क्षुरप्र बाण से उसके रथ का ईषादण्ड काट डाला।
9.26.38
शिलाशितेन च विभो क्षुरप्रेण महायशाः ।
शिरश्चिच्छेद सहसा तप्तकुण्डलभूषणम् ॥ ९.२६.३८ ॥
हे विभो, शिला पर तेज किए गए क्षुरप्र बाण से उस महायशस्वी ने तुरंत तपे सोने के कुण्डलों से सुशोभित सिर काट डाला।
9.26.39
सत्येषुमथ चादत्त योधानां मिषतां ततः ।
यथा सिंहो वने राजन्मृगं परि बुभुक्षितः ॥ ९.२६.३९ ॥
तब योद्धाओं के देखते-देखते उसने एक सच्चा बाण उठाया, जैसे हे राजन्, वन में भूखा सिंह मृग की ओर झपटता है।
9.26.40
तं निहत्य ततः पार्थः सुशर्माणं त्रिभिः शरैः ।
विद्ध्वा तानहनत्सर्वान्रथान्रुक्मविभूओषितान् ॥ ९.२६.४० ॥
उसे मारने के बाद पृथापुत्र ने सुशर्मा को तीन बाणों से बींधा, और फिर स्वर्ण से सजे उन सभी रथों को नष्ट कर दिया।
9.26.41
ततः प्रायात्त्वरन्पार्थो दीर्घकालं सुसंवृतम् ।
मुञ्जन्क्रोधविषं तीक्ष्णं प्रस्थलाधिपतिं प्रति ॥ ९.२६.४१ ॥
तब पृथापुत्र शीघ्रता से आगे बढ़ा, दीर्घकाल से सुरक्षित प्रस्थल-अधिपति की ओर, तीखे क्रोधविष को छोड़ता हुआ।
9.26.42
तमर्जुनः पृषत्कानां शतेन भरतर्षभ ।
पूरयित्वा ततो वाहान्प्राहरत्तस्य धन्विनः ॥ ९.२६.४२ ॥
हे भरतर्षभ, तब अर्जुन ने सौ बाणों से उसे आच्छादित कर दिया, और फिर उस धनुर्धर के घोड़ों पर प्रहार किया।
9.26.43
ततः शरं समादाय यमदण्डोपमं तदा ।
सुशर्माणं समुद्दिश्य चिक्षेपाशु हसन्निव ॥ ९.२६.४३ ॥
तब यमदण्ड के समान एक बाण लेकर, सुशर्मन को लक्ष्य करके, मानो हँसते हुए उसने शीघ्र ही उसे छोड़ दिया।
9.26.44
स शरः प्रेषितस्तेन क्रोधदीप्तेन धन्विना ।
सुशर्माणं समासाद्य बिभेद हृदयं रणे ॥ ९.२६.४४ ॥
क्रोध से दीप्त उस धनुर्धर द्वारा छोड़ा गया वह बाण सुशर्मन तक पहुँचा और युद्ध में उसका हृदय बेध दिया।
9.26.45
स गतासुर्महाराज पपात धरणीतले ।
नन्दयन्पाण्डवान्सर्वान्व्यथयंश्चापि तावकान् ॥ ९.२६.४५ ॥
हे महाराज, वह प्राणहीन होकर धरती पर गिर पड़ा, सभी पाण्डवों को आनन्दित करते और आपके लोगों को भी व्यथित करते हुए।
9.26.46
सुशर्माणं रणे हत्वा पुत्रानस्य महारथान् ।
सप्त चाष्टौ च त्रिंशच्च सायकैरनयत्क्षयम् ॥ ९.२६.४६ ॥
युद्ध में सुशर्मन को मारकर, उसके सात, आठ और तीस महारथी पुत्रों को बाणों से नष्ट कर दिया।
9.26.47
ततोऽस्य निशितैर्बाणैः सर्वान्हत्वा पदानुगान् ।
अभ्यगाद्भारतीं सेनां हतशेषां महारथः ॥ ९.२६.४७ ॥
फिर उस महारथी ने अपने तीखे बाणों से उसके सभी अनुचरों को मार डाला, और बची हुई भारतीय सेना की ओर बढ़ा।
9.26.48
भीमस्तु समरे क्रुद्धः पुत्रं तव जनाधिप ।
सुदर्शनमदृश्यन्तं शरैश्चक्रे हसन्निव ॥ ९.२६.४८ ॥
भीम ने युद्ध में क्रुद्ध होकर, हे जनाधिप, आपके पुत्र सुदर्शन को, जो अदृश्य था, बाणों से मानो हँसते हुए ढक दिया।
9.26.49
ततोऽस्य प्रहसन्क्रुद्धः शिरः कायादपाहरत् ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतः प्रापतद्भुवि ॥ ९.२६.४९ ॥
फिर क्रोध से हँसते हुए उसने एक अति तीखे क्षुरप्र बाण से उसका सिर धड़ से काट डाला, और वह मारा गया और धरती पर गिर पड़ा।
9.26.50
तस्मिंस्तु निहते वीरे ततस्तस्य पदानुगाः ।
परिवव्रू रमे भीमं किरन्तो विविधाञ्शरान् ॥ ९.२६.५० ॥
उस वीर के मारे जाने पर उसके अनुचरों ने भीम को घेर लिया और नाना प्रकार के बाण बरसाने लगे।
9.26.51
ततस्तु निशितैर्बाणैस्तवानीकं वृकोदरः ।
इन्द्राशनिसमस्पर्शैः समन्तात्पर्यवाकिरत् ॥ ९.२६.५१ ॥
फिर वृकोदर भीम ने इन्द्र के वज्र के समान स्पर्श वाले तीखे बाणों से आपकी सेना को चारों ओर से बिखेर दिया।
9.26.52
ततः क्षणेन तद्भीमो न्यहनद्भरतर्षभ ॥ ९.२६.५२ ॥
फिर क्षण भर में भीम ने उस (सेना) को मार गिराया, हे भरतर्षभ।
9.26.53
तेषु तूत्साद्यमानेषु सेनाध्यक्षा महारथाः ।
भीमसेनं समासाद्य ततोऽयुध्यन्त भारत ॥ ९.२६.५३ ॥
जब वे (सैनिक) नष्ट हो रहे थे, तब सेनापति महारथी भीमसेन के समीप पहुँचकर उनसे युद्ध करने लगे, हे भारत।
9.26.54
स तान्सर्वाञ्शरैर्घोरैरवाकिरत पाण्डवः ।
तथैव तावका राजन्पाण्डवेयान्महारथान्।
शरवर्षेण महता समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ९.२६.५४ ॥
उस पाण्डुपुत्र ने उन सबको भयानक बाणों से ढक दिया। हे राजन्, वैसे ही आपके योद्धाओं ने भी पाण्डवों के महारथियों को चारों ओर से बाणों की महावर्षा से घेर लिया।
9.26.55
व्याकुलं तदभूत्सर्वं पाण्डवानां परैः सह ।
तावकानां च समरे पाण्डवेंयैर्युयुत्सताम् ॥ ९.२६.५५ ॥
पाण्डवों की और आपके योद्धाओं की, जो पाण्डवपुत्रों से युद्ध करना चाहते थे, पूरी सेना शत्रुओं के साथ मिलकर व्याकुल हो उठी।
9.26.56
तत्र योधास्तदा पेतुः परस्परसमाहताः ।
उभयोः सेनयो राजन्संशोचन्तः स्म बान्धवान् ॥ ९.२६.५६ ॥
हे राजन्, तब वहाँ दोनों सेनाओं के योद्धा एक-दूसरे से आहत होकर गिर पड़े, और अपने बन्धुओं के लिए शोक करने लगे।