Mahābhārata · Adhyāya 9.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.29.1
निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते ।
पाण्डवानां बले सूत किन्नु शेषमभूत्तदा ॥ ९.२९.१ ॥
¡Oh auriga! Cuando mi ejército fue aniquilado y el campamento quedó totalmente destruido, ¿qué quedó entonces de la fuerza de los Pāṇḍavas?
9.29.2
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि सञ्जय ।
यच्च दुर्योधनो मानी कृतवांस्तनयो मम।
वलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः ॥ ९.२९.२ ॥
Sañjaya, eres hábil; respóndeme. ¿Qué hizo mi orgulloso hijo Duryodhana, aquel único señor de la tierra, al ver la derrota?
9.29.3
रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च ।
पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनामयुतानि च ॥ ९.२९.३ ॥
Quedaban dos mil carros, setecientos elefantes, cinco mil caballos y decenas de miles de soldados de a pie.
9.29.4
एतच्छेषमभूद्राजन्पाण्डवानां मह्रद्बलम् ।
परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः ॥ ९.२९.४ ॥
Oh rey, quedó esta gran fuerza de los Pāṇḍavas, con la que Dhṛṣṭadyumna se mantenía firme en la batalla.
9.29.5
एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः ।
नापश्यत्समरे कञ्चित्सहायं रथिनां वरः ॥ ९.२९.५ ॥
Entonces, oh mejor de los Bharatas, el rey Duryodhana quedó solo, y el primero de los aurigas no vio en la batalla a ningún ayudante.
9.29.6
नर्दमानान्परान्दृष्ट्वा स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ।
दृष्ट्वा भरतशार्दूलः कश्मलेनाभिसंवृतः।
हतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रावद्भयात् ॥ ९.२९.६ ॥
Al ver a los enemigos rugir y la destrucción de su propia fuerza, el tigre de los Bharatas, abrumado por el desconcierto, abandonó su caballo muerto y huyó aterrorizado hacia el este.
9.29.7
एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
गदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम् ॥ ९.२९.७ ॥
Duryodhana, tu hijo, señor de las once divisiones, tomó su maza, resplandeciente, y partió a pie hacia el lago.
9.29.8
नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्यामेव नराधिपः ।
सस्मार वचनं क्षत्रुर्धर्मशीलस्य धीमतः ॥ ९.२९.८ ॥
No habiendo ido muy lejos, a pie, el rey recordó entonces las palabras de Vidura, el justo y sabio.
9.29.9
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्ट्वान्पुरा ।
मह्रद्व्सनमस्माकं क्षत्रियाणां च सर्वशः ॥ ९.२९.९ ॥
Sin duda, el muy sabio Vidura lo previó hace tiempo: la gran ruina de los nuestros y de todos los guerreros.
9.29.10
एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपः ।
दुःखसन्तप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम् ॥ ९.२९.१० ॥
Así reflexionando, el rey, con el corazón atormentado por el dolor, deseó entrar en el lago, oh rey, al ver la destrucción del ejército.
9.29.11
दशैकाक्षौहिणीभर्ता तदा दुर्योधनोऽपि सन् ।
प्राप्तवान्व्यसनं तीव्रं दैवं हि बलवत्तरम् ॥ ९.२९.११ ॥
Aunque señor de once akṣauhiṇīs, Duryodhana sufrió entonces una calamidad severa; en verdad el destino es mucho más poderoso.
9.29.12
पाण्डवास्तु महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
अभ्यद्रवन्त सङ्क्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति ॥ ९.२९.१२ ॥
Pero los Pāṇḍavas, encabezados por Dhṛṣṭadyumna, encolerizados, oh gran rey, se lanzaron contra tu ejército, oh rey.
9.29.13
शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानामभिगर्जताम् ।
सङ्कल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनञ्जयः ॥ ९.२९.१३ ॥
Arjuna, conquistador de riquezas, frustró con el Gāṇḍīva el propósito de los ejércitos que rugían con lanzas, jabalinas y venablos en las manos.
9.29.14
तान्हत्वा निशितैर्वाणैः सामात्यान्सह बन्धुभिः ।
रथे श्वेतहये तिष्ठन्नर्जुनो बह्वशोभत ॥ ९.२९.१४ ॥
Tras abatirlos, junto con sus ministros y parientes, con flechas afiladas, Arjuna, de pie en el carro de caballos blancos, resplandeció en gran manera.
9.29.15
सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे ।
महावनमिव च्छिन्नमभवत्तावकं बलम् ॥ ९.२९.१५ ॥
Cuando murió el hijo de Subala, vuestro ejército, con caballos, carros y elefantes, quedó como un gran bosque talado.
9.29.16
अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य ह ।
नान्यो महारथो राजञ्जीवमानो व्यदृश्यत ॥ ९.२९.१६ ॥
Oh rey, en el ejército de Duryodhana, de cientos de miles, no se vio vivo a ningún otro gran guerrero.
9.29.17
द्रोणपुत्रादृते वीरात्तथैव कृतवर्मणः ।
कृपाच्च गौतमाद्राजन्पार्थिवाच्च तवात्मजात् ॥ ९.२९.१७ ॥
Oh rey, salvo aquel héroe, el hijo de Droṇa, y asimismo Kṛtavarman, Kṛpa del linaje de Gotama, y el rey, vuestro hijo.
9.29.18
धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन्सात्यकिमब्रवीत् ।
किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता ॥ ९.२९.१८ ॥
Pero Dhṛṣṭadyumna, al verme, rió y dijo a Sātyaki: '¿De qué sirve capturar a este? Mientras viva, no tenemos ningún propósito con él.'
9.29.19
धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता महारथः ।
उद्यम्य निशितं खङ्गं हन्तुं मामुद्यतस्तदा ॥ ९.२९.१९ ॥
Al oír las palabras de Dhṛṣṭadyumna, el gran auriga, nieto de Śini, alzó una espada afilada y se dispuso a matarme.
9.29.20
तमागम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
मुच्यतां सञ्जयो जीवन्न हन्तव्यः कथञ्चन ॥ ९.२९.२० ॥
Acercándose a él, el muy sabio Kṛṣṇa Dvaipāyana dijo: "Suelta a Sañjaya. Mientras viva, Sañjaya no debe ser muerto de ninguna manera."
9.29.21
द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता कृताञ्जलिः ।
ततो मामब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति सञ्जय साधय ॥ ९.२९.२१ ॥
Al oír las palabras de Dvaipāyana, el nieto de Śini, con las palmas juntas, me soltó y dijo: "Adiós, Sañjaya; ve y cumple tu tarea."
9.29.22
अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधः ।
प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः ॥ ९.२९.२२ ॥
Con su permiso, dejé mi armadura y partí desarmado hacia la ciudad, llegando al atardecer cubierto de sangre.
9.29.23
क्रोशमात्रमपक्रान्तं गदापाणिमवस्थितम् ।
एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम् ॥ ९.२९.२३ ॥
Oh rey, a un krośa de distancia vi a Duryodhana solo, de pie con la maza en la mano y gravemente herido.
9.29.24
स तु मामश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ।
उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तथा दीनमवस्थितम् ॥ ९.२९.२४ ॥
Con los ojos llenos de lágrimas, no pudo mirarme de frente; al verme de pie, así abatido, me miró.
9.29.25
तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवे ।
मुहूर्तं नाशकं वक्तुमतिदुःखपरिप्लुतः ॥ ९.२९.२५ ॥
Al verlo lamentarse solo en la batalla, yo también, abrumado por gran dolor, no pude hablar por un momento.
9.29.26
यस्य मूर्धाभिषिक्तानां सहस्रमणिमौलिनाम् ।
आहृत्य च करं सर्वं स्वस्य वेश्म समागतम् ॥ ९.२९.२६ ॥
Para quien los reyes ungidos, que llevaban miles de coronas de gemas, trajeron tributo y reunieron todo en sus propias casas.
9.29.27
चतुःसागरपर्यन्ता पृथिवी रत्नभूषिता ।
कर्णेनैकेन यस्यार्थे करमाहारिता पुरा ॥ ९.२९.२७ ॥
La tierra, limitada por los cuatro océanos y adornada de joyas, cuyo tributo en otro tiempo trajo Karṇa él solo.
9.29.28
यस्याज्ञा परराष्ट्रेषु कर्णेनैव प्रसारिता ।
नाभवद्यस्य शस्त्रेषु खेदो राज्ञः प्रशासतः ॥ ९.२९.२८ ॥
Cuyo mandato fue extendido por Karṇa solo entre reinos extranjeros, y el rey que gobernaba nunca sintió fatiga en las armas.
9.29.29
आसीनो हास्तिनपुरे क्षेमं राज्यमकण्टकम् ।
अन्वपालयदैश्वर्यात्कुबेरमपि नास्मरत् ॥ ९.२९.२९ ॥
Sentado en Hāstinapura, gobernó un reino seguro y sin espinas, y por su poder ni siquiera recordó a Kubera.
9.29.30
भवनाद्भवनं राजन्प्रयातुं पृथिवीपते ।
देवालयप्रदेशे च पन्था यस्य हिरण्मयः ॥ ९.२९.३० ॥
Oh rey, oh señor de la tierra, cuyo camino de un palacio a otro, y en la región de los templos, era de oro.
9.29.31
पताकावृतसूर्यांशुतोरणोच्छ्रितशोभिताः ।
प्रयाणे पृथिवीभर्तुर्धन्यानामभवन्गृहाः ॥ ९.२९.३१ ॥
Durante la partida del rey, las casas de los afortunados estaban adornadas, cubiertas de banderas, resplandecientes con los rayos del sol y engalanadas con altos arcos.
9.29.32
आरुह्यैरावतप्रख्यं नागमिन्द्रसमो बली ।
विभूत्या सुमहत्या यः प्रयाति पृथिवीपते ॥ ९.२९.३२ ॥
Poderoso como Indra, montaba un elefante semejante a Airāvata y partía con gran esplendor, oh señor de la tierra.
9.29.33
तं भृशक्षतसर्वाङ्गं पद्ध्यामेव धरातले ।
तिष्ठन्तमेकं दृष्ट्वा तु ममाभूत्क्लेश उत्तमः ॥ ९.२९.३३ ॥
Al verlo de pie solo en el suelo, a pie, con todo el cuerpo gravemente herido, sentí la mayor aflicción.
9.29.34
तस्य चैवंविधस्याद्य जगन्नाथस्य भूपते ।
आपदप्रतिमैवाभूद्बलीयान्विधिरेव हि ॥ ९.२९.३४ ॥
Para aquel señor del mundo, reducido hoy a tal estado, oh señor de la tierra, aquella calamidad fue incomparable, pues el destino es en verdad el más poderoso.
9.29.35
ततोऽस्मै तदहं सर्वमुक्तवान्ग्रहणं तदा ।
द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे ॥ ९.२९.३५ ॥
Entonces le conté todo aquello: la captura que había ocurrido entonces, y su liberación en la batalla, con vida, por la gracia de Dvaipāyana.
9.29.36
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः ॥ ९.२९.३६ ॥
Permaneció un momento como absorto en sus pensamientos; luego, recobrando el sentido, me preguntó por sus hermanos y por todos los ejércitos.
9.29.37
तस्मै तदहमाचक्षे सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
भ्रातॄश्च निहतान्सर्वान्सैन्यं च विनिपातितम् ॥ ९.२९.३७ ॥
Le conté todo lo que había visto con mis propios ojos: sus hermanos muertos y el ejército derribado.
9.29.38
त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिप ।
इति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ९.२९.३८ ॥
Solo quedan tres carros de tu lado, oh señor de los hombres — así me dijo Kṛṣṇa Dvaipāyana al momento de mi partida.
9.29.39
स दीर्घमिव निःश्वस्य प्रत्यवेक्ष्य पुनः पुनः ।
असौ मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत ॥ ९.२९.३९ ॥
Dando un largo suspiro y mirándome una y otra vez, me tocó con la mano y tu hijo habló.
9.29.40
त्वदन्यो नेह सङ्ग्रामे कश्चिज्जीवति सञ्जय ।
द्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्डवाः ॥ ९.२९.४० ॥
Oh Sañjaya, aparte de ti, nadie aquí sigue vivo de la batalla; ni veo a otro de los Pāṇḍavas, con sus aliados, aún aquí.
9.29.41
ब्रूयाः सञ्जय राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदमित्युत ॥ ९.२९.४१ ॥
Oh Sañjaya, debes decirle al rey, el de visión de sabiduría, el señor: «Tu hijo Duryodhana ha entrado en el lago».
9.29.42
सुहृद्भिस्तादृशैर्हीनः पुत्रैर्भ्रातृभिरेव च ।
पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः ॥ ९.२९.४२ ॥
Privado de tales amigos, hijos y hermanos, y con el reino arrebatado por los Pāṇḍavas, ¿quién, como yo, querría seguir viviendo?
9.29.43
आचक्षीथाः सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहवात् ।
आस्मिंस्तोयह्रदे गुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम् ॥ ९.२९.४३ ॥
Cuéntales todo esto, y que he escapado de la gran batalla, que estoy oculto en este estanque, vivo pero gravemente herido.
9.29.44
एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्तं महाह्रदम् ।
अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः ॥ ९.२९.४४ ॥
Dicho esto, gran rey, el señor de los hombres entró en aquel gran lago y con su maya inmovilizó el agua.
9.29.45
तस्मिन्ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन्रथाञ्श्रान्तवाहनान् ।
अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुषः ॥ ९.२९.४५ ॥
Cuando él entró en aquel lago, vi tres carros con caballos cansados, todos reunidos en un mismo lugar.
9.29.46
कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम् ।
भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ्शरविक्षतान् ॥ ९.२९.४६ ॥
Kṛpa, el héroe hijo de Śāradvat, el hijo de Droṇa, el mejor de los guerreros en carro, y Bhoja Kṛtavarman — todos ellos, heridos por flechas, estaban juntos.
9.29.47
ते सर्वं मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमश्वाननोदयन् ।
उपयाय तु मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि सञ्जय ॥ ९.२९.४७ ॥
Al verme, apremiaron rápidamente a sus caballos, se acercaron a mí y dijeron: '¡Sañjaya, por fortuna estás vivo!'
9.29.48
अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम् ।
कच्चिद्दुर्योधनो राजा स नो जीवति सञ्जय ॥ ९.२९.४८ ॥
Y todos me preguntaron por tu hijo, el señor del pueblo: '¿Sañjaya, está aún vivo entre nosotros el rey Duryodhana?'
9.29.49
आख्यातवानहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम् ।
तच्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ९.२९.४९ ॥
Entonces les conté el bienestar del rey y les relaté todo lo que Duryodhana me había dicho.
9.29.50
ह्रदं चैवाहमाचक्षं यं प्रविष्टो नराधिपः ।
अश्वत्थामा तु तद्राजन्निशम्य वचनं मम ॥ ९.२९.५० ॥
También señalé el lago en el que había entrado el rey. Oh rey, cuando Aśvatthāman escuchó mis palabras,
9.29.51
तं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत् ।
अहो धिक्स न जानाति जीवतोऽस्मान्नराधिप।
पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान् ॥ ९.२९.५१ ॥
Al ver aquel vasto lago, se lamentó con angustia: "¡Ay, qué vergüenza! Ese rey no nos reconoce, a nosotros que estamos vivos. Con él bastábamos para luchar contra los enemigos."
9.29.52
ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः ।
प्राद्रवन्रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान्रणे ॥ ९.२९.५२ ॥
Aquellos grandes guerreros de carro se lamentaron allí durante largo tiempo; luego, al ver en la batalla a los hijos de Pāṇḍu, los mejores de los aurigas huyeron.
9.29.53
ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम् ।
सेनानिवेशमाजग्मुर्हतशेषास्त्रयो रथाः ॥ ९.२९.५३ ॥
Aquellos tres carros supervivientes me subieron al carro bien adornado de Kṛpa y llegaron al campamento del ejército.
9.29.54
तत्र गुल्माः परिक्षिप्ताः सूर्ये चास्तमिते सति ।
सर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम् ॥ ९.२९.५४ ॥
Allí se habían apostado guardias por todas partes. Cuando el sol se puso, todos se lamentaron al oír de la destrucción de tus hijos.
9.29.55
ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षिणो नराः ।
राजदारानुपादाय पययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.५५ ॥
Entonces, oh gran rey, los ancianos guardianes de las mujeres tomaron a las esposas reales y se pusieron en marcha hacia la ciudad.
9.29.56
तत्र विक्रोशमानानां रुदतीनां च सर्वशः ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः श्रुत्वा तद्बलसङ्क्षयम् ॥ ९.२९.५६ ॥
Allí, por todas partes, se alzó un gran clamor de las mujeres que gemían y lloraban, al oír la destrucción de aquel ejército.
9.29.57
ततस्ता योषितो राजन्रुदन्त्यो वै मुहुर्मुहुः ।
कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम् ॥ ९.२९.५७ ॥
Entonces, oh rey, aquellas mujeres, llorando una y otra vez, llenaron la tierra con sus gritos como águilas pescadoras.
9.29.58
आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत ।
लुलुचुश्च तदा केशान्क्रोशन्त्यस्तत्रतत्र ह ॥ ९.२९.५८ ॥
Golpearon sus cabezas con las uñas y con las manos, y gritando aquí y allá se arrancaron el cabello.
9.29.59
हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च ।
शोचन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशाम्पते ॥ ९.२९.५९ ॥
Gritando "¡ay, ay!", golpeándose el pecho y lamentándose, lloraron allí, oh señor del pueblo, clamando en voz alta.
9.29.60
ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः ।
राजदारानुपामन्त्र्य प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६० ॥
Entonces los ministros de Duryodhana, con la garganta anudada por las lágrimas y profundamente afligidos, se despidieron de las esposas reales y se pusieron en marcha hacia la ciudad.
9.29.61
वेत्रव्यासक्तहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशाम्पते ।
शयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च।
समादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः ॥ ९.२९.६१ ॥
Oh señor de los pueblos, los porteros con bastones en sus manos y los guardianes de las mujeres, llevando lechos blancos y ricas cubiertas, partieron rápidamente hacia la ciudad.
9.29.62
आस्थायाश्वतरीयुक्तान्स्यन्दनानपरे पुनः ।
स्वान्स्वान्दारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६२ ॥
Otros, montando carros uncidos a mulas, y llevando de nuevo a sus propias esposas, partieron hacia la ciudad.
9.29.63
अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु ।
ददृशुस्ता महाराज जना याताः पुरं प्रति ॥ ९.२९.६३ ॥
Oh gran rey, a aquellas mujeres que ni el sol había visto antes en sus casas, las gentes las vieron, yendo hacia la ciudad.
9.29.64
ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताः ।
प्रययुर्नगरं तूर्णं हतस्वपतिबान्धवाः ॥ ९.२९.६४ ॥
Oh mejor de los Bharatas, aquellas mujeres, tiernas y delicadas, cuyos esposos y parientes habían sido muertos, partieron rápidamente hacia la ciudad.
9.29.65
आगोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रति ।
ययुर्मनुष्याः सम्भ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः ॥ ९.२९.६५ ॥
Desde los pastores de vacas hasta los pastores de ovejas, la gente, atormentada por el temor a Bhīmasena, confundida y corriendo, marchó hacia la ciudad.
9.29.66
अपिचैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्योऽभूत्सुदारुणम् ।
प्रेक्षमाणास्तदाऽन्योन्यमाधावन्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६६ ॥
Además, un temor intenso y muy terrible surgió en ellos ante los Pāṇḍavas; entonces, mirándose unos a otros, corrieron hacia la ciudad.
9.29.67
तस्मिंस्तथा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे ।
युयुत्सुः शोकसम्मूढः प्राप्तकालमचिन्तयत् ॥ ९.२९.६७ ॥
Mientras aquella terrible huida seguía en curso, Yuyutsu, aturdido por el dolor, pensó que había llegado el momento oportuno.
9.29.68
जितो दुर्योधनः सङ्ख्ये पाण्डवैर्भीमविक्रमैः ।
एकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताः ॥ ९.२९.६८ ॥
En la batalla Duryodhana, señor de once divisiones, fue vencido por los Pāṇḍavas, de valor terrible como Bhīma, y sus hermanos fueron muertos.
9.29.69
हताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरः सराः ।
अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद्यदृच्छया ॥ ९.२९.६९ ॥
Todos los Kuru, encabezados por Bhīṣma y Droṇa, han sido muertos; solo yo he quedado libre por el juego del destino, por azar.
9.29.70
विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराद्वै समन्ततः ।
इतस्ततः पलायन्ते हतनाथा हतौजसः ॥ ९.२९.७० ॥
Desde el campamento, todos han huido en todas direcciones; habiendo perdido a sus señores y privados de vigor, corren de un lado a otro.
9.29.71
अदृष्टपूर्वा दुःखार्ता भयव्याकुललोचनाः ।
हरिणा इव वित्रस्ता वीक्षमाणा दिशो दश ॥ ९.२९.७१ ॥
Nunca vistos antes, atormentados por el dolor, con los ojos confundidos por el miedo, miran las diez direcciones como ciervos aterrorizados.
9.29.72
दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेषिताः ।
राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति।
प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सह प्रभो ॥ ९.२९.७२ ॥
Los consejeros de Duryodhana que quedaron tomaron a las esposas reales y se dirigieron hacia la ciudad. Oh señor, creo que ha llegado el momento de que yo entre en la ciudad con ellos.
9.29.73
युधिष्ठिरमनुज्ञाय वासूदेवं तथैव च ।
एतमर्थं महाबाहुरुभयोः सन्न्यवेदयत् ॥ ९.२९.७३ ॥
Tras despedirse de Yudhiṣṭhira y asimismo de Vāsudeva, el de brazos poderosos informó plenamente de este asunto a ambos.
9.29.74
तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं करुणवेदिता ।
परिष्वज्य महाबाहुर्वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत् ॥ ९.२९.७४ ॥
El rey siempre estaba complacido con él, pues conocía la compasión. El de brazos poderosos abrazó al hijo de un Vaiśya y lo despidió.
9.29.75
ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत् ।
संवाहयितवांश्चापि राजदारान्पुरं प्रति ॥ ९.२९.७५ ॥
Entonces subió al carro y azuzó rápidamente a los caballos, y condujo también a las esposas del rey hacia la ciudad.
9.29.76
तैश्चैव सहितः क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करे ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः ॥ ९.२९.७६ ॥
Acompañado por ellas, llegó rápidamente cuando el sol se ponía; con la garganta quebrada y los ojos llenos de lágrimas entró en Hāstinapura.
9.29.77
अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम् ।
राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम् ॥ ९.२९.७७ ॥
Vio al gran sabio Vidura, con los ojos llenos de lágrimas, saliendo de la presencia del rey, con la mente herida por el dolor.
9.29.78
तमब्रवीत्सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम् ॥ ९.२९.७८ ॥
Satyadhṛti le habló a él, que estaba de pie inclinado ante él.
9.29.79
दिष्ट्या कुरुक्षये वृत्ते अस्मिंस्त्वं पुत्र जीवसि ।
विना राज्ञः पर्वेशार्द्वै किमसि त्वमिहागतः।
एतद्वै कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय ॥ ९.२९.७९ ॥
Por fortuna, hijo, sigues vivo tras esta destrucción de los Kurus. ¿Por qué has venido aquí sin el rey? Explica detalladamente la causa de todo.
9.29.80
युयुत्सुरुवाच ।
निहते शकुनौ तत्र सज्ञातिसुतबान्धवे।
हतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततः ।
स्वकं स हयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात् ॥ ९.२९.८० ॥
Yuyutsu dijo: Cuando Śakuni fue muerto allí, con sus parientes, hijos y allegados, y también fue muerta la comitiva superviviente, el rey Duryodhana abandonó su caballo y huyó aterrorizado, con el rostro hacia el este.
9.29.81
अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात् ।
भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रावन्नगरं प्रति ॥ ९.२९.८१ ॥
Cuando el rey se había marchado del campamento, todos, aturdidos por el miedo, huyeron hacia la ciudad.
9.29.82
ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वतः ।
वाहनेषु समारोप्य अध्यक्षाः प्राद्रावन्भयात् ॥ ९.२९.८२ ॥
Entonces los administradores, habiendo colocado a las esposas del rey y a las esposas de sus hermanos en vehículos por todos lados, huyeron por miedo.
9.29.83
ततोऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम् ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षन्लोकस्य वाच्यताम् ॥ ९.२९.८३ ॥
Entonces, habiéndome despedido del rey y de Keśava, entré en Hāstinapura, protegiéndome del reproche de la gente.
9.29.84
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम् ।
प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित्।
अपूजयदमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९.२९.८४ ॥
Habiendo oído estas palabras pronunciadas por el hijo de la vaiśyā, y sabiendo que eran oportunas, Vidura, conocedor de todo dharma y de alma inmensurable, honró a Yuyutsu y dijo estas palabras.
9.29.85
प्राप्तकालमिदं सर्वं ब्रुवता भरतक्षये ।
रक्षितः कुलधर्मश्च सानुक्रोशतया त्वया ॥ ९.२९.८५ ॥
En la destrucción de los Bharatas dijiste todo esto a tiempo, y por compasión protegiste el dharma de la familia.
9.29.86
दिष्ठ्या त्वामिह सङ्ग्राम दस्माद्वीरक्षयात्पुरम् ।
समागतमपश्याम ह्यंशुमन्तमिव प्रजाः ॥ ९.२९.८६ ॥
Por fortuna te vemos aquí de vuelta en la ciudad desde esta batalla que destruyó a los héroes, como el pueblo ve al sol.
9.29.87
अन्धस्यं नृपतेर्यष्टिर्लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः ।
बहुशो याच्यमानस्य दैवोपहतचेतसः।
त्वमेको व्यसनार्तस्य ध्रियसे पुत्र सर्वथा ॥ ९.२९.८७ ॥
Hijo, tú solo eres el bastón del rey ciego, codicioso y de corta vista, cuya mente ha sido herida por el destino; tú solo, de todas formas, sostienes al afligido por la desgracia.
9.29.88
अद्य त्वमिह विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरम् ।
एतावदुक्त्वा वचनं विदुरः साश्रुलोचनः।
युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम् ॥ ९.२९.८८ ॥
Descansa aquí hoy; mañana irás a Yudhiṣṭhira. Habiendo dicho tanto, Vidura, con los ojos llenos de lágrimas, se despidió de Yuyutsu y entró en la ciudad de la ruina de los reyes.
9.29.89
पौरजानपदैर्दुःखाद्धाहेति भृशनादितम् ।
निरानन्दं गतश्रीकं हृताराममिवाशयम्।
शून्यरूपमपध्वस्तं दुःखाद्दुःखतरोऽभवत् ॥ ९.२९.८९ ॥
Los habitantes de la ciudad y del campo gritaban con dolor, exclamando «¡ay!». La ciudad, sin alegría y privada de esplendor, empobrecida como un jardín saqueado, vacía en apariencia y arruinada, se hundió aún más en el dolor.
9.29.90
विदुरः सर्वधर्मज्ञो विक्लवेनान्तरात्मना ।
विवेश नगरे राजन्निशश्वास शनैः शनैः ॥ ९.२९.९० ॥
Vidura, conocedor de todo dharma, entró en la ciudad con el corazón afligido. Oh rey, suspiró lentamente, poco a poco.
9.29.91
युयुत्सुरपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत्तदा ।
वन्द्यमानः स्वकैश्चापि नाभ्यनन्दत्सुदुःखितः।
चिन्तयानः क्षयं तीव्रं भरतानां परस्परम् ॥ ९.२९.९१ ॥
Yuyutsu también pasó aquella noche en su propia casa. Aunque sus allegados lo honraban, estaba profundamente afligido y no se alegraba, meditando en la feroz destrucción mutua de los Bharatas.