મહાભારત · અધ્યાય 9.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.29.1
निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते ।
पाण्डवानां बले सूत किन्नु शेषमभूत्तदा ॥ ९.२९.१ ॥
હે સૂત, મારું સૈન્ય હણાયું અને છાવણી સંપૂર્ણ નાશ પામી ત્યારે પાંડવોના સૈન્યમાં શું બાકી રહ્યું?
9.29.2
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि सञ्जय ।
यच्च दुर्योधनो मानी कृतवांस्तनयो मम।
वलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः ॥ ९.२९.२ ॥
હે સંજય, તું કુશળ છે; હું પૂછું છું તે કહે. અભિમાની મારા પુત્ર દુર્યોધને હાર જોઈને, તે એકલા રાજાએ શું કર્યું?
9.29.3
रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च ।
पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनामयुतानि च ॥ ९.२९.३ ॥
બે હજાર રથ, સાતસો હાથી, પાંચ હજાર ઘોડા અને દસ હજાર પાયદળ બાકી રહ્યા હતા.
9.29.4
एतच्छेषमभूद्राजन्पाण्डवानां मह्रद्बलम् ।
परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः ॥ ९.२९.४ ॥
હે રાજન, પાંડવોનું આ મહાન બળ જ બાકી રહ્યું હતું; તેને લઈને યુદ્ધમાં ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ઊભો હતો.
9.29.5
एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः ।
नापश्यत्समरे कञ्चित्सहायं रथिनां वरः ॥ ९.२९.५ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્યારે રાજા દુર્યોધન એકલો રહી ગયો; રથીઓમાં શ્રેષ્ઠે યુદ્ધમાં કોઈ સહાયક જોયો નહીં.
9.29.6
नर्दमानान्परान्दृष्ट्वा स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ।
दृष्ट्वा भरतशार्दूलः कश्मलेनाभिसंवृतः।
हतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रावद्भयात् ॥ ९.२९.६ ॥
શત્રુઓને ગર્જતા જોઈ અને પોતાના સૈન્યનો સંહાર જોઈ, ભરતસિંહ મોહથી ઘેરાઈ ગયો; મરેલો ઘોડો છોડીને ભયથી પૂર્વ તરફ ભાગ્યો.
9.29.7
एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
गदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम् ॥ ९.२९.७ ॥
અગિયાર અક્ષૌહિણી સેનાના સ્વામી તમારા પુત્ર દુર્યોધન ગદા લઈને, તેજસ્વી થઈને, પગપાળા સરોવર તરફ ચાલ્યા.
9.29.8
नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्यामेव नराधिपः ।
सस्मार वचनं क्षत्रुर्धर्मशीलस्य धीमतः ॥ ९.२९.८ ॥
પછી બહુ દૂર ગયા વિના, પગપાળા જ ચાલતા તે રાજાએ ધર્મશીલ અને બુદ્ધિમાન વિદુરના વચનો યાદ કર્યા.
9.29.9
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्ट्वान्पुरा ।
मह्रद्व्सनमस्माकं क्षत्रियाणां च सर्वशः ॥ ९.२९.९ ॥
ચોક્કસ મહાપ્રાજ્ઞ વિદુરે અગાઉ જ આ જોઈ લીધું હતું — આપણો અને સર્વ ક્ષત્રિયોનો મહાવિનાશ.
9.29.10
एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपः ।
दुःखसन्तप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम् ॥ ९.२९.१० ॥
આ રીતે વિચારતા, દુઃખથી સંતપ્ત હૃદયવાળો તે રાજા — હે રાજન્, સૈન્યનો ક્ષય જોઈને — સરોવરમાં પ્રવેશવા ઇચ્છતો થયો.
9.29.11
दशैकाक्षौहिणीभर्ता तदा दुर्योधनोऽपि सन् ।
प्राप्तवान्व्यसनं तीव्रं दैवं हि बलवत्तरम् ॥ ९.२९.११ ॥
અગિયાર અક્ષૌહિણીનો સ્વામી હોવા છતાં તે સમયે દુર્યોધન પર તીવ્ર આપત્તિ આવી; ખરેખર દૈવ અત્યંત બળવાન છે.
9.29.12
पाण्डवास्तु महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
अभ्यद्रवन्त सङ्क्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति ॥ ९.२९.१२ ॥
પરંતુ, હે મહારાજ, ધૃષ્ટદ્યુમ્નને આગળ રાખીને પાંડવો ક્રોધે ભરાઈને, હે રાજન્, તમારી સેના તરફ દોડી ગયા.
9.29.13
शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानामभिगर्जताम् ।
सङ्कल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनञ्जयः ॥ ९.२९.१३ ॥
શક્તિ, ઋષ્ટિ અને પ્રાસ હાથમાં લઈ ગર્જતા સૈન્યોનો સંકલ્પ ધનંજયે ગાંડીવ વડે વ્યર્થ કર્યો.
9.29.14
तान्हत्वा निशितैर्वाणैः सामात्यान्सह बन्धुभिः ।
रथे श्वेतहये तिष्ठन्नर्जुनो बह्वशोभत ॥ ९.२९.१४ ॥
તીક્ષ્ણ બાણોથી અમાત્યો અને બંધુઓ સહિત તેમને હણીને, શ્વેત અશ્વોવાળા રથ પર ઊભેલો અર્જુન અતિશય શોભ્યો.
9.29.15
सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे ।
महावनमिव च्छिन्नमभवत्तावकं बलम् ॥ ९.२९.१५ ॥
સુબલનો પુત્ર હણાતાં, અશ્વો, રથો અને હાથીઓ સહિત તમારું સૈન્ય કાપેલા મહાવન જેવું થઈ ગયું.
9.29.16
अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य ह ।
नान्यो महारथो राजञ्जीवमानो व्यदृश्यत ॥ ९.२९.१६ ॥
હે રાજન, દુર્યોધનના અનેક લાખો સૈન્યમાં બીજો કોઈ મહારથી જીવતો દેખાયો નહીં.
9.29.17
द्रोणपुत्रादृते वीरात्तथैव कृतवर्मणः ।
कृपाच्च गौतमाद्राजन्पार्थिवाच्च तवात्मजात् ॥ ९.२९.१७ ॥
હે રાજન, દ્રોણપુત્ર તે વીર સિવાય, તેમજ કૃતવર્મા, ગૌતમ કૃપ અને તમારા પુત્ર રાજા સિવાય.
9.29.18
धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन्सात्यकिमब्रवीत् ।
किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता ॥ ९.२९.१८ ॥
પરંતુ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન મને જોઈને હસતાં સાત્યકીને બોલ્યો, 'આને પકડવાથી શું લાભ? જીવતા એનાથી આપણને કોઈ પ્રયોજન નથી.'
9.29.19
धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता महारथः ।
उद्यम्य निशितं खङ्गं हन्तुं मामुद्यतस्तदा ॥ ९.२९.१९ ॥
ધૃષ્ટદ્યુમ્નનાં વચન સાંભળીને શિનિના પૌત્ર મહારથીએ તીક્ષ્ણ ખડ્ગ ઉગામ્યું અને ત્યારે મને મારવા તૈયાર થયા.
9.29.20
तमागम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
मुच्यतां सञ्जयो जीवन्न हन्तव्यः कथञ्चन ॥ ९.२९.२० ॥
તેની પાસે આવીને મહાપ્રાજ્ઞ કૃષ્ણદ્વૈપાયને કહ્યું, "સંજયને છોડી દો; જીવતા સંજયને કોઈ પણ રીતે મારવો ન જોઈએ."
9.29.21
द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता कृताञ्जलिः ।
ततो मामब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति सञ्जय साधय ॥ ९.२९.२१ ॥
દ્વૈપાયનનાં વચન સાંભળીને શિનિના પૌત્રે હાથ જોડીને મને છોડીને કહ્યું, "સંજય, કલ્યાણ થાઓ; હવે તારું કાર્ય સાધ."
9.29.22
अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधः ।
प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः ॥ ९.२९.२२ ॥
તેની અનુમતિ મળ્યા પછી હું બખ્તર ઉતારીને નિઃશસ્ત્ર થઈને એ નગર તરફ ચાલ્યો; સાંજે લોહીથી ભીંજાયેલો પહોંચ્યો.
9.29.23
क्रोशमात्रमपक्रान्तं गदापाणिमवस्थितम् ।
एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम् ॥ ९.२९.२३ ॥
હે રાજન્, એક ક્રોશ દૂર ગદા હાથમાં લઈને ઊભેલા, અત્યંત ઘાયલ એકલા દુર્યોધનને મેં જોયો.
9.29.24
स तु मामश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ।
उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तथा दीनमवस्थितम् ॥ ९.२९.२४ ॥
આંસુથી ભરેલી આંખે તે મને બરાબર જોઈ શક્યો નહીં; દીનપણે ઊભેલા મને જોઈને તેણે મારી તરફ જોયું.
9.29.25
तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवे ।
मुहूर्तं नाशकं वक्तुमतिदुःखपरिप्लुतः ॥ ९.२९.२५ ॥
યુદ્ધમાં એકલો શોક કરતા તેને જોઈને, અતિ દુઃખથી ઘેરાયેલો હું પણ ક્ષણભર બોલી શક્યો નહીં.
9.29.26
यस्य मूर्धाभिषिक्तानां सहस्रमणिमौलिनाम् ।
आहृत्य च करं सर्वं स्वस्य वेश्म समागतम् ॥ ९.२९.२६ ॥
હજારો મણિ-મુકુટ ધારણ કરનારા અભિષિક્ત રાજાઓ જેના માટે કર લાવીને પોતાના ઘરે સર્વ એકઠું કરતા હતા.
9.29.27
चतुःसागरपर्यन्ता पृथिवी रत्नभूषिता ।
कर्णेनैकेन यस्यार्थे करमाहारिता पुरा ॥ ९.२९.२७ ॥
ચાર સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી, રત્નોથી શણગારેલી પૃથ્વીનો કર, પૂર્વે એકલા કર્ણે જેના માટે લાવ્યો હતો.
9.29.28
यस्याज्ञा परराष्ट्रेषु कर्णेनैव प्रसारिता ।
नाभवद्यस्य शस्त्रेषु खेदो राज्ञः प्रशासतः ॥ ९.२९.२८ ॥
જેની આજ્ઞા કર્ણે જ પરરાષ્ટ્રોમાં ફેલાવી હતી; શાસન કરતા તે રાજાને શસ્ત્રોમાં ક્યારેય થાક લાગ્યો ન હતો.
9.29.29
आसीनो हास्तिनपुरे क्षेमं राज्यमकण्टकम् ।
अन्वपालयदैश्वर्यात्कुबेरमपि नास्मरत् ॥ ९.२९.२९ ॥
હસ્તિનાપુરમાં બિરાજીને તેણે નિષ્કંટક અને સુરક્ષિત રાજ્યનું પાલન કર્યું; ઐશ્વર્યને કારણે કુબેરને પણ સ્મરણ કર્યું નહીં.
9.29.30
भवनाद्भवनं राजन्प्रयातुं पृथिवीपते ।
देवालयप्रदेशे च पन्था यस्य हिरण्मयः ॥ ९.२९.३० ॥
હે રાજન્, હે પૃથ્વીપતિ, એક ભવનથી બીજા ભવનમાં જવાનો, અને દેવાલય પ્રદેશમાં જેનો માર્ગ સુવર્ણમય હતો.
9.29.31
पताकावृतसूर्यांशुतोरणोच्छ्रितशोभिताः ।
प्रयाणे पृथिवीभर्तुर्धन्यानामभवन्गृहाः ॥ ९.२९.३१ ॥
રાજાના પ્રયાણ સમયે ધ્વજાઓથી ઢંકાયેલાં, સૂર્યકિરણોથી ઝળહળતાં અને ઊંચાં તોરણોથી શોભતાં ધન્ય પુરુષોનાં ઘર હતાં.
9.29.32
आरुह्यैरावतप्रख्यं नागमिन्द्रसमो बली ।
विभूत्या सुमहत्या यः प्रयाति पृथिवीपते ॥ ९.२९.३२ ॥
ઇન્દ્ર સમાન બળવાન તે ઐરાવત જેવા હાથી પર સવાર થઈ અતિ વૈભવ સાથે પ્રયાણ કરે છે, હે પૃથ્વીપતિ.
9.29.33
तं भृशक्षतसर्वाङ्गं पद्ध्यामेव धरातले ।
तिष्ठन्तमेकं दृष्ट्वा तु ममाभूत्क्लेश उत्तमः ॥ ९.२९.३३ ॥
સર્વ અંગોમાં ભારે ઘાવ સાથે જમીન પર પગપાળા એકલો ઊભેલા તેને જોઈને મને અત્યંત દુઃખ થયું.
9.29.34
तस्य चैवंविधस्याद्य जगन्नाथस्य भूपते ।
आपदप्रतिमैवाभूद्बलीयान्विधिरेव हि ॥ ९.२९.३४ ॥
હે પૃથ્વીપતિ, આજે આવી દશામાં પહોંચેલા એ જગન્નાથ માટે આ અપ્રતિમ આપત્તિ હતી, કારણ કે વિધિ જ સૌથી બળવાન છે.
9.29.35
ततोऽस्मै तदहं सर्वमुक्तवान्ग्रहणं तदा ।
द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे ॥ ९.२९.३५ ॥
ત્યારે મેં તેને તે બધું કહ્યું — તે સમયે પકડાવાની વાત અને દ્વૈપાયનની કૃપાથી યુદ્ધમાં જીવતા મુક્ત થવાની વાત પણ.
9.29.36
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः ॥ ९.२९.३६ ॥
તે ક્ષણભર વિચારમાં હોય તેમ રહ્યો, પછી ચેતના પાછી મેળવીને તેણે મને ભાઈઓ અને સર્વ સૈન્યો વિશે પૂછ્યું.
9.29.37
तस्मै तदहमाचक्षे सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
भ्रातॄश्च निहतान्सर्वान्सैन्यं च विनिपातितम् ॥ ९.२९.३७ ॥
મેં પ્રત્યક્ષ જોયેલું બધું તેને કહ્યું — માર્યા ગયેલા ભાઈઓ અને પાડી નખાયેલી સેના.
9.29.38
त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिप ।
इति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ९.२९.३८ ॥
હે નરાધિપ, તમારા પક્ષે માત્ર ત્રણ રથ બાકી રહ્યા છે — પ્રસ્થાનના સમયે કૃષ્ણદ્વૈપાયને મને આમ કહ્યું હતું.
9.29.39
स दीर्घमिव निःश्वस्य प्रत्यवेक्ष्य पुनः पुनः ।
असौ मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत ॥ ९.२९.३९ ॥
તે જાણે લાંબો નિસાસો નાખીને વારંવાર મારી સામે જોતો રહ્યો, પછી હાથથી મને સ્પર્શીને તમારો પુત્ર બોલ્યો.
9.29.40
त्वदन्यो नेह सङ्ग्रामे कश्चिज्जीवति सञ्जय ।
द्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्डवाः ॥ ९.२९.४० ॥
હે સંજય, યુદ્ધમાં તારા સિવાય અહીં કોઈ જીવતું નથી; સહાયકો સાથેના પાંડવોમાં પણ બીજો કોઈ મને અહીં દેખાતો નથી.
9.29.41
ब्रूयाः सञ्जय राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदमित्युत ॥ ९.२९.४१ ॥
હે સંજય, પ્રજ્ઞાચક્ષુ એવા તે રાજાને તું કહેજે — 'તમારો પુત્ર દુર્યોધન સરોવરમાં પ્રવેશ્યો છે' એમ.
9.29.42
सुहृद्भिस्तादृशैर्हीनः पुत्रैर्भ्रातृभिरेव च ।
पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः ॥ ९.२९.४२ ॥
આવા મિત્રો, પુત્રો અને ભાઈઓથી વિહોણો, અને પાંડવો દ્વારા રાજ્ય છીનવાયા પછી, મારા જેવો કોણ જીવી શકે?
9.29.43
आचक्षीथाः सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहवात् ।
आस्मिंस्तोयह्रदे गुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम् ॥ ९.२९.४३ ॥
તું આ બધું કહેજે — હું મહાયુદ્ધમાંથી બચીને આ જળાશયમાં છુપાયો છું, જીવતો છું પણ ગંભીર રીતે ઘાયલ છું.
9.29.44
एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्तं महाह्रदम् ।
अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः ॥ ९.२९.४४ ॥
હે મહારાજ, આમ કહીને તે મનુષ્યોના અધિપતિએ તે મહા સરોવરમાં પ્રવેશ કર્યો અને માયાથી પાણીને સ્થિર કરી દીધું.
9.29.45
तस्मिन्ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन्रथाञ्श्रान्तवाहनान् ।
अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुषः ॥ ९.२९.४५ ॥
તે તળાવમાં પ્રવેશ્યા પછી, થાકેલા ઘોડાવાળા ત્રણ રથ મેં જોયા; તેઓ બધા એક જ સ્થળે આવીને ભેગા થયા હતા.
9.29.46
कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम् ।
भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ्शरविक्षतान् ॥ ९.२९.४६ ॥
શારદ્વતનો વીર કૃપ, દ્રોણનો પુત્ર, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, અને ભોજ કૃતવર્મા — આ બધા બાણોથી ઘાયલ થઈને સાથે હતા.
9.29.47
ते सर्वं मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमश्वाननोदयन् ।
उपयाय तु मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि सञ्जय ॥ ९.२९.४७ ॥
તેમણે મને જોઈને ઝડપથી ઘોડા હાંક્યા, મારી પાસે આવીને કહ્યું — 'સંજય, નસીબથી તું જીવતો છે!'
9.29.48
अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम् ।
कच्चिद्दुर्योधनो राजा स नो जीवति सञ्जय ॥ ९.२९.४८ ॥
બધાએ મને તમારા પુત્ર, જનાધિપતિ વિશે પૂછ્યું — 'સંજય, શું રાજા દુર્યોધન હજી પણ આપણી વચ્ચે જીવે છે?'
9.29.49
आख्यातवानहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम् ।
तच्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ९.२९.४९ ॥
ત્યારે મેં તેમને રાજાના કુશળ સમાચાર આપ્યા, અને દુર્યોધને મને જે કહ્યું હતું તે બધું કહ્યું.
9.29.50
ह्रदं चैवाहमाचक्षं यं प्रविष्टो नराधिपः ।
अश्वत्थामा तु तद्राजन्निशम्य वचनं मम ॥ ९.२९.५० ॥
રાજા જે સરોવરમાં પ્રવેશ્યા હતા તે પણ મેં બતાવ્યું. હે રાજન્, અશ્વત્થામાએ મારી આ વાત સાંભળીને.
9.29.51
तं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत् ।
अहो धिक्स न जानाति जीवतोऽस्मान्नराधिप।
पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान् ॥ ९.२९.५१ ॥
તે વિશાળ સરોવર જોઈને તે કરુણાથી વિલાપ કરવા લાગ્યો: "અરેરે, ધિક્કાર! તે રાજા જીવતા એવા આપણને જાણતો નથી. તેની સાથે આપણે શત્રુઓ સાથે લડવા પૂરતા હતા."
9.29.52
ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः ।
प्राद्रवन्रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान्रणे ॥ ९.२९.५२ ॥
તે મહારથીઓ ત્યાં ઘણા સમય સુધી વિલાપ કરીને, યુદ્ધભૂમિમાં પાંડુપુત્રોને જોઈને, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેઓ ભાગી ગયા.
9.29.53
ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम् ।
सेनानिवेशमाजग्मुर्हतशेषास्त्रयो रथाः ॥ ९.२९.५३ ॥
તે ત્રણ બચેલા રથો મને કૃપના સારી રીતે સુશોભિત રથમાં બેસાડીને સૈન્યની છાવણીમાં આવ્યા.
9.29.54
तत्र गुल्माः परिक्षिप्ताः सूर्ये चास्तमिते सति ।
सर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम् ॥ ९.२९.५४ ॥
ત્યાં ચોકી પહેરો ચારે તરફ ગોઠવાયેલો હતો. સૂર્ય આથમ્યો ત્યારે, તમારા પુત્રોના સંહારની વાત સાંભળીને બધા વિલાપ કરવા લાગ્યા.
9.29.55
ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षिणो नराः ।
राजदारानुपादाय पययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.५५ ॥
ત્યારે હે મહારાજ, સ્ત્રીઓના વૃદ્ધ રક્ષક પુરુષો રાજપત્નીઓને લઈને નગર તરફ ચાલ્યા.
9.29.56
तत्र विक्रोशमानानां रुदतीनां च सर्वशः ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः श्रुत्वा तद्बलसङ्क्षयम् ॥ ९.२९.५६ ॥
ત્યાં ચોતરફ વિલાપ કરતી અને રડતી સ્ત્રીઓનો મહાન અવાજ ઊઠ્યો, તે સેનાનો સંહાર સાંભળીને.
9.29.57
ततस्ता योषितो राजन्रुदन्त्यो वै मुहुर्मुहुः ।
कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम् ॥ ९.२९.५७ ॥
ત્યારે હે રાજન, તે સ્ત્રીઓ વારંવાર રડતી, કુરરી પક્ષીઓની જેમ અવાજ કરીને પૃથ્વીને ગજવતી રહી.
9.29.58
आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत ।
लुलुचुश्च तदा केशान्क्रोशन्त्यस्तत्रतत्र ह ॥ ९.२९.५८ ॥
તેમણે નખ વડે અને હાથ વડે પોતાનાં માથાં કૂટ્યાં; ત્યાં ત્યાં ચીસો પાડતાં વાળ ખેંચ્યા.
9.29.59
हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च ।
शोचन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशाम्पते ॥ ९.२९.५९ ॥
"હાય હાય" એમ કકળતાં, છાતી કૂટતાં, શોક કરતાં તેઓ ત્યાં રડ્યાં; હે પ્રજાપતિ, કલ્પાંત કરતાં.
9.29.60
ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः ।
राजदारानुपामन्त्र्य प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६० ॥
ત્યારે દુર્યોધનના અમાત્યો, આંસુથી ગળું રૂંધાયેલા અને અતિ વ્યાકુળ થઈને, રાજપત્નીઓની વિદાય લઈ નગર તરફ ચાલ્યા.
9.29.61
वेत्रव्यासक्तहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशाम्पते ।
शयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च।
समादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः ॥ ९.२९.६१ ॥
હે પ્રજાપતિ, હાથમાં દંડ ધરનારા દ્વારપાલો અને સફેદ શય્યાઓ તથા સુંદર બિછાનાં લઈને સ્ત્રીઓના રક્ષકો ઝડપથી નગર તરફ ગયા.
9.29.62
आस्थायाश्वतरीयुक्तान्स्यन्दनानपरे पुनः ।
स्वान्स्वान्दारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६२ ॥
બીજા લોકો ખચ્ચરો જોડેલા રથ પર સવાર થઈ, પોતપોતાની પત્નીઓને લઈને ફરી નગર તરફ ગયા.
9.29.63
अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु ।
ददृशुस्ता महाराज जना याताः पुरं प्रति ॥ ९.२९.६३ ॥
હે મહારાજ, ઘરોમાં સૂર્યે પણ ક્યારેય ન જોયેલી સ્ત્રીઓને લોકોએ જોઈ; તેઓ નગર તરફ જઈ રહી હતી.
9.29.64
ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताः ।
प्रययुर्नगरं तूर्णं हतस्वपतिबान्धवाः ॥ ९.२९.६४ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સુકુમારતાથી યુક્ત એ સ્ત્રીઓ, જેમના પતિ અને સ્વજનો હણાયા હતા, તેઓ ઝડપથી નગર તરફ ગઈ.
9.29.65
आगोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रति ।
ययुर्मनुष्याः सम्भ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः ॥ ९.२९.६५ ॥
ગોપાળોથી ઘેટાં પાળનારાઓ સુધીના લોકો, ભીમસેનના ભયથી પીડાયેલા અને ગભરાયેલા, દોડતા નગર તરફ ગયા.
9.29.66
अपिचैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्योऽभूत्सुदारुणम् ।
प्रेक्षमाणास्तदाऽन्योन्यमाधावन्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६६ ॥
અને તેમને પાર્થો તરફથી તીવ્ર અને અતિ ભયંકર ભય ઉત્પન્ન થયો; ત્યારે તેઓ એકબીજા તરફ જોતા નગર તરફ દોડ્યા.
9.29.67
तस्मिंस्तथा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे ।
युयुत्सुः शोकसम्मूढः प्राप्तकालमचिन्तयत् ॥ ९.२९.६७ ॥
એ ભયંકર ભાગદોડ ચાલુ હતી ત્યારે શોકથી મૂઢ થયેલા યુયુત્સુએ યોગ્ય સમય આવ્યો એમ વિચાર્યું.
9.29.68
जितो दुर्योधनः सङ्ख्ये पाण्डवैर्भीमविक्रमैः ।
एकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताः ॥ ९.२९.६८ ॥
યુદ્ધમાં ભીમ જેવા પરાક્રમી પાંડવોએ અગિયાર અક્ષૌહિણી સેનાના સ્વામી દુર્યોધનને હરાવ્યો; તેના ભાઈઓ પણ માર્યા ગયા.
9.29.69
हताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरः सराः ।
अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद्यदृच्छया ॥ ९.२९.६९ ॥
ભીષ્મ અને દ્રોણની આગેવાનીમાં બધા કૌરવો માર્યા ગયા; ફક્ત હું ભાગ્યયોગે, અકસ્માતે બચ્યો છું.
9.29.70
विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराद्वै समन्ततः ।
इतस्ततः पलायन्ते हतनाथा हतौजसः ॥ ९.२९.७० ॥
છાવણીમાંથી ચારે બાજુથી બધા વિખરાઈને ભાગી રહ્યા છે; નેતાઓ ગુમાવીને, તેજ ગુમાવીને તેઓ આમતેમ ભાગે છે.
9.29.71
अदृष्टपूर्वा दुःखार्ता भयव्याकुललोचनाः ।
हरिणा इव वित्रस्ता वीक्षमाणा दिशो दश ॥ ९.२९.७१ ॥
પહેલાં ક્યારેય ન જોયેલા, દુઃખથી પીડિત, ભયથી વ્યાકુળ નેત્રોવાળા તેઓ, ડરેલા હરણોની જેમ દસ દિશાઓ તરફ જુએ છે.
9.29.72
दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेषिताः ।
राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति।
प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सह प्रभो ॥ ९.२९.७२ ॥
દુર્યોધનના જે થોડા મંત્રીઓ બચ્યા હતા, તેઓ રાજસ્ત્રીઓને લઈને નગર તરફ ચાલ્યા. હે પ્રભુ, મને લાગે છે કે હવે તેમની સાથે નગરપ્રવેશનો સમય આવી ગયો છે.
9.29.73
युधिष्ठिरमनुज्ञाय वासूदेवं तथैव च ।
एतमर्थं महाबाहुरुभयोः सन्न्यवेदयत् ॥ ९.२९.७३ ॥
યુધિષ્ઠિર અને વાસુદેવની રજા લઈને તે મહાબાહુએ આ વાત બંનેને સંપૂર્ણપણે જણાવી.
9.29.74
तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं करुणवेदिता ।
परिष्वज्य महाबाहुर्वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत् ॥ ९.२९.७४ ॥
રાજા તેના પર સદા પ્રસન્ન રહેતા, કારણ કે તે કરુણા જાણનારો હતો. તે મહાબાહુએ વૈશ્યપુત્રને આલિંગન આપીને વિદાય કર્યો.
9.29.75
ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत् ।
संवाहयितवांश्चापि राजदारान्पुरं प्रति ॥ ९.२९.७५ ॥
પછી તે રથ પર ચઢીને ઘોડાઓને ઝડપથી હાંકવા લાગ્યો, અને રાજાની સ્ત્રીઓને પણ નગર તરફ લઈ ગયો.
9.29.76
तैश्चैव सहितः क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करे ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः ॥ ९.२९.७६ ॥
તેમની સાથે સૂર્ય અસ્ત થતો હતો ત્યારે તે ઝડપથી પહોંચ્યો; ગળું રૂંધાયેલું અને આંખો આંસુથી ભરેલી લઈને તે હસ્તિનાપુરમાં પ્રવેશ્યો.
9.29.77
अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम् ।
राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम् ॥ ९.२९.७७ ॥
તેણે આંસુભરી આંખોવાળા મહાપ્રાજ્ઞ વિદુરને જોયા; તેઓ રાજા પાસેથી બહાર નીકળ્યા હતા, શોકથી તેમનું ચિત્ત આહત હતું.
9.29.78
तमब्रवीत्सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम् ॥ ९.२९.७८ ॥
સત્યધૃતિએ આગળ નમીને ઊભેલા તેને કહ્યું.
9.29.79
दिष्ट्या कुरुक्षये वृत्ते अस्मिंस्त्वं पुत्र जीवसि ।
विना राज्ञः पर्वेशार्द्वै किमसि त्वमिहागतः।
एतद्वै कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय ॥ ९.२९.७९ ॥
કુરુક્ષય થયા પછી પણ સદ્ભાગ્યે તું, પુત્ર, જીવિત છે. રાજા વિના તું અહીં કેમ આવ્યો? આ બધું કારણ વિગતે કહે.
9.29.80
युयुत्सुरुवाच ।
निहते शकुनौ तत्र सज्ञातिसुतबान्धवे।
हतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततः ।
स्वकं स हयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात् ॥ ९.२९.८० ॥
યુયુત્સુ બોલ્યો: ત્યાં શકુનિ માર્યો ગયા પછી, સગાં, પુત્રો અને બાંધવો સાથે, અને બાકી રહેલો પરિવાર પણ માર્યો ગયા પછી, રાજા દુર્યોધન પોતાનો ઘોડો છોડીને ભયથી પૂર્વ તરફ મોં રાખીને ભાગ્યો.
9.29.81
अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात् ।
भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रावन्नगरं प्रति ॥ ९.२९.८१ ॥
રાજા છાવણીમાંથી ચાલ્યા ગયા ત્યારે ભયથી વ્યાકુળ બનેલા બધા નગર તરફ ભાગ્યા.
9.29.82
ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वतः ।
वाहनेषु समारोप्य अध्यक्षाः प्राद्रावन्भयात् ॥ ९.२९.८२ ॥
પછી રાજાની પત્નીઓ અને તેના ભાઈઓની પત્નીઓને ચારેબાજુથી વાહનોમાં બેસાડીને અધ્યક્ષો ભયથી ભાગ્યા.
9.29.83
ततोऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम् ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षन्लोकस्य वाच्यताम् ॥ ९.२९.८३ ॥
પછી મેં રાજા અને કેશવની અનુમતિ લઈને લોકોની નિંદાથી પોતાનું રક્ષણ કરતાં હસ્તિનાપુરમાં પ્રવેશ કર્યો.
9.29.84
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम् ।
प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित्।
अपूजयदमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९.२९.८४ ॥
વૈશ્યાપુત્ર (વિદુર)એ કહેલું આ વચન સાંભળીને, તે સમયોચિત છે એમ જાણીને, સર્વધર્મજ્ઞ અમેયાત્મા વિદુરે યુયુત્સુનું સન્માન કર્યું અને આ વાક્ય કહ્યું.
9.29.85
प्राप्तकालमिदं सर्वं ब्रुवता भरतक्षये ।
रक्षितः कुलधर्मश्च सानुक्रोशतया त्वया ॥ ९.२९.८५ ॥
ભરતવંશના વિનાશ સમયે તેં આ સર્વ સમયોચિત કહ્યું; કરુણાથી કુલધર્મનું રક્ષણ કર્યું.
9.29.86
दिष्ठ्या त्वामिह सङ्ग्राम दस्माद्वीरक्षयात्पुरम् ।
समागतमपश्याम ह्यंशुमन्तमिव प्रजाः ॥ ९.२९.८६ ॥
સદભાગ્યે વીરોના ક્ષયકારક આ યુદ્ધમાંથી તું અહીં નગરમાં પાછો આવેલો જોયો; જેમ પ્રજા સૂર્યને જુએ.
9.29.87
अन्धस्यं नृपतेर्यष्टिर्लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः ।
बहुशो याच्यमानस्य दैवोपहतचेतसः।
त्वमेको व्यसनार्तस्य ध्रियसे पुत्र सर्वथा ॥ ९.२९.८७ ॥
પુત્ર, અંધ, લોભી અને દૂરદર્શિતા વિનાના રાજાની તું એકમાત્ર લાકડી છે; દૈવથી મન હણાયેલા, સંકટથી પીડાતા તેને તું જ સર્વથા ટેકો આપે છે.
9.29.88
अद्य त्वमिह विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरम् ।
एतावदुक्त्वा वचनं विदुरः साश्रुलोचनः।
युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम् ॥ ९.२९.८८ ॥
આજે તું અહીં વિશ્રામ કર; કાલે યુધિષ્ઠિર પાસે જજે. આટલું કહીને, આંસુભરી આંખોએ વિદુરે યુયુત્સુની વિદાય લીધી અને રાજાઓના વિનાશના નગરમાં પ્રવેશ કર્યો.
9.29.89
पौरजानपदैर्दुःखाद्धाहेति भृशनादितम् ।
निरानन्दं गतश्रीकं हृताराममिवाशयम्।
शून्यरूपमपध्वस्तं दुःखाद्दुःखतरोऽभवत् ॥ ९.२९.८९ ॥
નગરજનો અને ગ્રામજનો દુઃખથી "અરેરે" કહીને અત્યંત કલ્પાંત કરતા હતા. તે નગર આનંદવિહીન, શ્રીહીન, લૂંટાયેલા બગીચા જેવું સૂનું અને વિનાશ પામેલું થઈ ગયું, અને દુઃખથી વધુ દુઃખી થયું.
9.29.90
विदुरः सर्वधर्मज्ञो विक्लवेनान्तरात्मना ।
विवेश नगरे राजन्निशश्वास शनैः शनैः ॥ ९.२९.९० ॥
સર્વ ધર્મ જાણનાર વિદુર વ્યાકુળ અંતઃકરણથી નગરમાં પ્રવેશ્યા. હે રાજન્, તેઓ ધીમે ધીમે નિસાસા નાખવા લાગ્યા.
9.29.91
युयुत्सुरपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत्तदा ।
वन्द्यमानः स्वकैश्चापि नाभ्यनन्दत्सुदुःखितः।
चिन्तयानः क्षयं तीव्रं भरतानां परस्परम् ॥ ९.२९.९१ ॥
યુયુત્સુ પણ તે રાત્રે પોતાના ઘરમાં રહ્યા. પોતાના લોકો દ્વારા વંદાયેલા હોવા છતાં તેઓ અત્યંત દુઃખી થઈને આનંદ પામ્યા નહીં; ભરતવંશીઓના પરસ્પરના ભયંકર વિનાશનો વિચાર કરતા રહ્યા.