महाभारत · अध्याय 9.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.29.1
निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते ।
पाण्डवानां बले सूत किन्नु शेषमभूत्तदा ॥ ९.२९.१ ॥
हे सूता, माझे सैन्य मारले गेले आणि छावणी पूर्णपणे नष्ट झाली तेव्हा पांडवांच्या सैन्यात काय शिल्लक राहिले?
9.29.2
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि सञ्जय ।
यच्च दुर्योधनो मानी कृतवांस्तनयो मम।
वलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः ॥ ९.२९.२ ॥
हे संजया, तू कुशल आहेस; मी विचारतो ते सांग. मानी माझा पुत्र दुर्योधन पराभव पाहून त्या एकट्या राजाने काय केले?
9.29.3
रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च ।
पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनामयुतानि च ॥ ९.२९.३ ॥
दोन हजार रथ, सातशे हत्ती, पाच हजार घोडे आणि दहा हजार पायदळ शिल्लक होते.
9.29.4
एतच्छेषमभूद्राजन्पाण्डवानां मह्रद्बलम् ।
परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः ॥ ९.२९.४ ॥
हे राजा, पांडवांचे हेच महान सैन्य शिल्लक होते; ते घेऊन युद्धात धृष्टद्युम्न उभा होता.
9.29.5
एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः ।
नापश्यत्समरे कञ्चित्सहायं रथिनां वरः ॥ ९.२९.५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तेव्हा राजा दुर्योधन एकटा पडला; रथींमधील श्रेष्ठ याने युद्धात एकही सहाय्यक पाहिला नाही.
9.29.6
नर्दमानान्परान्दृष्ट्वा स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ।
दृष्ट्वा भरतशार्दूलः कश्मलेनाभिसंवृतः।
हतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रावद्भयात् ॥ ९.२९.६ ॥
शत्रू गर्जना करत आहेत आणि स्वतःच्या सैन्याचा संहार झालेला पाहून भरतश्रेष्ठ (दुर्योधन) मोहाने वेढला गेला; मेलेला आपला घोडा सोडून भीतीने पूर्वेकडे पळाला.
9.29.7
एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
गदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम् ॥ ९.२९.७ ॥
अकरा अक्षौहिणी सेनेचा स्वामी तुझा पुत्र दुर्योधन गदा घेऊन, तेजस्वी होऊन, पायी चालत सरोवराकडे निघाला.
9.29.8
नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्यामेव नराधिपः ।
सस्मार वचनं क्षत्रुर्धर्मशीलस्य धीमतः ॥ ९.२९.८ ॥
मग फार दूर न जाता, पायीच चालत गेलेल्या त्या राजाने धर्मशील आणि बुद्धिमान विदुराचे शब्द आठवले.
9.29.9
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्ट्वान्पुरा ।
मह्रद्व्सनमस्माकं क्षत्रियाणां च सर्वशः ॥ ९.२९.९ ॥
निश्चितच महाप्राज्ञ विदुराने आधीच हे पाहिले होते — आपला आणि सर्व क्षत्रियांचा महाविनाश.
9.29.10
एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपः ।
दुःखसन्तप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम् ॥ ९.२९.१० ॥
असा विचार करीत, दुःखाने संतप्त हृदयाचा तो राजा — हे राजन्, सैन्याचा क्षय पाहून — सरोवरात प्रवेश करू इच्छिला.
9.29.11
दशैकाक्षौहिणीभर्ता तदा दुर्योधनोऽपि सन् ।
प्राप्तवान्व्यसनं तीव्रं दैवं हि बलवत्तरम् ॥ ९.२९.११ ॥
अकरा अक्षौहिणींचा स्वामी असूनही त्या वेळी दुर्योधनावर तीव्र संकट आले; खरोखर दैव अधिक बलवान आहे.
9.29.12
पाण्डवास्तु महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
अभ्यद्रवन्त सङ्क्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति ॥ ९.२९.१२ ॥
पण, महाराजा, धृष्टद्युम्नाच्या पुढाकाराने पांडव संतप्त होऊन, हे राजन्, तुमच्या सैन्याकडे धावून गेले.
9.29.13
शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानामभिगर्जताम् ।
सङ्कल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनञ्जयः ॥ ९.२९.१३ ॥
शक्ती, ऋष्टी व प्रास हाती घेऊन गर्जणाऱ्या सैन्यांचा संकल्प धनंजयाने गांडीवाने व्यर्थ केला.
9.29.14
तान्हत्वा निशितैर्वाणैः सामात्यान्सह बन्धुभिः ।
रथे श्वेतहये तिष्ठन्नर्जुनो बह्वशोभत ॥ ९.२९.१४ ॥
तीक्ष्ण बाणांनी अमात्य व बांधवांसह त्यांना ठार करून, पांढऱ्या घोड्यांच्या रथावर उभा असलेला अर्जुन अतिशय शोभला.
9.29.15
सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे ।
महावनमिव च्छिन्नमभवत्तावकं बलम् ॥ ९.२९.१५ ॥
सुबलाचा पुत्र मारला गेल्यावर, घोडे, रथ आणि हत्तींसह तुमचे सैन्य तोडलेल्या महावनासारखे झाले.
9.29.16
अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य ह ।
नान्यो महारथो राजञ्जीवमानो व्यदृश्यत ॥ ९.२९.१६ ॥
हे राजा, दुर्योधनाच्या अनेक शतसहस्र सैन्यात दुसरा कोणी महारथी जिवंत दिसला नाही.
9.29.17
द्रोणपुत्रादृते वीरात्तथैव कृतवर्मणः ।
कृपाच्च गौतमाद्राजन्पार्थिवाच्च तवात्मजात् ॥ ९.२९.१७ ॥
हे राजा, द्रोणपुत्र त्या वीराखेरीज, तसेच कृतवर्मा, गौतम कृप आणि तुमचा पुत्र राजा यांच्याखेरीज.
9.29.18
धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन्सात्यकिमब्रवीत् ।
किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता ॥ ९.२९.१८ ॥
परंतु धृष्टद्युम्न मला पाहून हसत सात्यकीला म्हणाला, 'याला पकडून काय उपयोग? जिवंत असताना याचा आपल्याला काही उपयोग नाही.'
9.29.19
धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता महारथः ।
उद्यम्य निशितं खङ्गं हन्तुं मामुद्यतस्तदा ॥ ९.२९.१९ ॥
धृष्टद्युम्नाचे बोलणे ऐकून शिनीचा नातू महारथी तीक्ष्ण खड्ग उगारून तेव्हा मला मारण्यास सिद्ध झाला.
9.29.20
तमागम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
मुच्यतां सञ्जयो जीवन्न हन्तव्यः कथञ्चन ॥ ९.२९.२० ॥
त्याच्याजवळ येऊन महाप्राज्ञ कृष्णद्वैपायन म्हणाले, "संजयाला सोडून द्या; जिवंत संजयाला कोणत्याही प्रकारे मारू नये."
9.29.21
द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता कृताञ्जलिः ।
ततो मामब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति सञ्जय साधय ॥ ९.२९.२१ ॥
द्वैपायनाचे वचन ऐकून शिनीचा नातू हात जोडून मला सोडून म्हणाला, "संजया, कल्याण असो; आता आपले कार्य साधा."
9.29.22
अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधः ।
प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः ॥ ९.२९.२२ ॥
त्याची अनुज्ञा मिळाल्यावर मी कवच उतरवून निःशस्त्र होऊन त्या नगराकडे निघालो; संध्याकाळी रक्ताने माखलेला पोहोचलो.
9.29.23
क्रोशमात्रमपक्रान्तं गदापाणिमवस्थितम् ।
एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम् ॥ ९.२९.२३ ॥
हे राजा, एक क्रोश दूर गदा हातात घेऊन उभ्या असलेल्या, अतिशय जखमी झालेल्या दुर्योधनाला मी एकटाच पाहिला.
9.29.24
स तु मामश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ।
उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तथा दीनमवस्थितम् ॥ ९.२९.२४ ॥
अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी तो मला नीट पाहू शकला नाही; दीनपणे उभ्या असलेल्या मला पाहून त्याने माझ्याकडे पाहिले.
9.29.25
तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवे ।
मुहूर्तं नाशकं वक्तुमतिदुःखपरिप्लुतः ॥ ९.२९.२५ ॥
युद्धात एकाकी शोक करणाऱ्या त्याला पाहून, अत्यंत दुःखाने व्याप्त झालेला मीही क्षणभर बोलू शकलो नाही.
9.29.26
यस्य मूर्धाभिषिक्तानां सहस्रमणिमौलिनाम् ।
आहृत्य च करं सर्वं स्वस्य वेश्म समागतम् ॥ ९.२९.२६ ॥
हजारो मणि-मुकुट धारण केलेले अभिषिक्त राजे ज्याच्यासाठी खंडणी आणून आपल्या घरी सर्व गोळा करीत.
9.29.27
चतुःसागरपर्यन्ता पृथिवी रत्नभूषिता ।
कर्णेनैकेन यस्यार्थे करमाहारिता पुरा ॥ ९.२९.२७ ॥
चार समुद्रांनी वेढलेली, रत्नांनी अलंकृत पृथ्वीची खंडणी, पूर्वी एकट्या कर्णाने ज्याच्यासाठी आणली होती.
9.29.28
यस्याज्ञा परराष्ट्रेषु कर्णेनैव प्रसारिता ।
नाभवद्यस्य शस्त्रेषु खेदो राज्ञः प्रशासतः ॥ ९.२९.२८ ॥
ज्याची आज्ञा कर्णाने स्वतः परराष्ट्रांत पसरवली होती; राज्य करणाऱ्या त्या राजाला शस्त्रांमध्ये कधी थकवा आला नाही.
9.29.29
आसीनो हास्तिनपुरे क्षेमं राज्यमकण्टकम् ।
अन्वपालयदैश्वर्यात्कुबेरमपि नास्मरत् ॥ ९.२९.२९ ॥
हस्तिनापुरात विराजमान होऊन त्याने निष्कंटक आणि सुरक्षित राज्याचे पालन केले; ऐश्वर्यामुळे कुबेराचेही स्मरण केले नाही.
9.29.30
भवनाद्भवनं राजन्प्रयातुं पृथिवीपते ।
देवालयप्रदेशे च पन्था यस्य हिरण्मयः ॥ ९.२९.३० ॥
हे राजा, हे पृथ्वीपते, एका भवनातून दुसऱ्या भवनात जाण्याचा आणि देवालयांच्या प्रदेशात ज्याचा मार्ग सुवर्णमय होता.
9.29.31
पताकावृतसूर्यांशुतोरणोच्छ्रितशोभिताः ।
प्रयाणे पृथिवीभर्तुर्धन्यानामभवन्गृहाः ॥ ९.२९.३१ ॥
राजाच्या प्रयाणाच्या वेळी पताकांनी आच्छादलेली, सूर्यकिरणांनी उजळलेली आणि उंच तोरणांनी शोभलेली धन्य लोकांची घरे होती.
9.29.32
आरुह्यैरावतप्रख्यं नागमिन्द्रसमो बली ।
विभूत्या सुमहत्या यः प्रयाति पृथिवीपते ॥ ९.२९.३२ ॥
इंद्रासमान बलवान तो ऐरावतासारख्या हत्तीवर आरूढ होऊन अत्यंत वैभवाने प्रयाण करतो, हे पृथ्वीपते.
9.29.33
तं भृशक्षतसर्वाङ्गं पद्ध्यामेव धरातले ।
तिष्ठन्तमेकं दृष्ट्वा तु ममाभूत्क्लेश उत्तमः ॥ ९.२९.३३ ॥
सर्वांगाला भीषण जखमा झालेला, जमिनीवर पायी एकटाच उभा असलेला तो पाहून मला अत्यंत तीव्र दुःख झाले.
9.29.34
तस्य चैवंविधस्याद्य जगन्नाथस्य भूपते ।
आपदप्रतिमैवाभूद्बलीयान्विधिरेव हि ॥ ९.२९.३४ ॥
हे पृथ्वीपते, आज अशा अवस्थेत असलेल्या त्या जगन्नाथावर ही अतुलनीय आपत्ती आली; कारण दैवच सर्वात बलवान आहे.
9.29.35
ततोऽस्मै तदहं सर्वमुक्तवान्ग्रहणं तदा ।
द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे ॥ ९.२९.३५ ॥
मग मी त्याला ते सर्व सांगितले — त्या वेळी पकडले जाण्याचे आणि द्वैपायनांच्या कृपेने युद्धात जिवंत असताना सुटकेचे वृत्तही.
9.29.36
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः ॥ ९.२९.३६ ॥
तो क्षणभर विचार करत असल्यासारखा राहिला, मग शुद्धी परत मिळवून त्याने मला भाऊ आणि सर्व सैन्यांविषयी विचारले.
9.29.37
तस्मै तदहमाचक्षे सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
भ्रातॄश्च निहतान्सर्वान्सैन्यं च विनिपातितम् ॥ ९.२९.३७ ॥
मी प्रत्यक्ष पाहिलेले सर्व त्याला सांगितले — मारले गेलेले बंधू आणि पाडलेले सैन्य.
9.29.38
त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिप ।
इति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ९.२९.३८ ॥
हे नरेश्वरा, तुमच्या बाजूचे केवळ तीन रथ उरले आहेत — निघण्याच्या वेळी कृष्णद्वैपायनांनी मला असे सांगितले.
9.29.39
स दीर्घमिव निःश्वस्य प्रत्यवेक्ष्य पुनः पुनः ।
असौ मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत ॥ ९.२९.३९ ॥
तो जणू दीर्घ उसासा टाकून वारंवार माझ्याकडे पाहत राहिला, मग हाताने मला स्पर्श करून तुमचा पुत्र म्हणाला.
9.29.40
त्वदन्यो नेह सङ्ग्रामे कश्चिज्जीवति सञ्जय ।
द्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्डवाः ॥ ९.२९.४० ॥
हे सञ्जया, युद्धात तुझ्याशिवाय येथे कोणीही जिवंत नाही; सहाय्यकांसह पांडवांपैकी दुसरा कोणीही येथे मला दिसत नाही.
9.29.41
ब्रूयाः सञ्जय राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदमित्युत ॥ ९.२९.४१ ॥
हे सञ्जया, प्रज्ञाचक्षू त्या राजाला तू सांग — 'तुमचा पुत्र दुर्योधन सरोवरात प्रवेश करून राहिला आहे' असे.
9.29.42
सुहृद्भिस्तादृशैर्हीनः पुत्रैर्भ्रातृभिरेव च ।
पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः ॥ ९.२९.४२ ॥
असे सुहृद, पुत्र आणि बंधू गमावून, पांडवांनी राज्य हिरावल्यानंतर, माझ्यासारखा कोण जगू शकेल?
9.29.43
आचक्षीथाः सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहवात् ।
आस्मिंस्तोयह्रदे गुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम् ॥ ९.२९.४३ ॥
तू हे सर्व सांग — मी महायुद्धातून सुटून या जलाशयात लपलो आहे, जिवंत आहे पण गंभीररीत्या जखमी झालो आहे.
9.29.44
एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्तं महाह्रदम् ।
अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः ॥ ९.२९.४४ ॥
महाराज, असे बोलून त्या मनुजाधिपतीने त्या महान सरोवरात प्रवेश केला आणि मायेने पाणी स्तंभित केले.
9.29.45
तस्मिन्ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन्रथाञ्श्रान्तवाहनान् ।
अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुषः ॥ ९.२९.४५ ॥
तो त्या सरोवरात शिरल्यावर थकलेल्या घोड्यांचे तीन रथ मी पाहिले; ते सर्व एकाच ठिकाणी येऊन मिळाले होते.
9.29.46
कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम् ।
भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ्शरविक्षतान् ॥ ९.२९.४६ ॥
शारद्वताचा वीर कृप, द्रोणाचा पुत्र, रथिकांमध्ये श्रेष्ठ असा द्रौणि, आणि भोज कृतवर्मा — हे सर्व बाणांनी घायाळ होऊन एकत्र होते.
9.29.47
ते सर्वं मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमश्वाननोदयन् ।
उपयाय तु मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि सञ्जय ॥ ९.२९.४७ ॥
त्यांनी मला पाहताच घोडे वेगाने हाकले, माझ्याजवळ येऊन म्हणाले — 'सञ्जया, भाग्याने तू जिवंत आहेस!'
9.29.48
अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम् ।
कच्चिद्दुर्योधनो राजा स नो जीवति सञ्जय ॥ ९.२९.४८ ॥
सर्वांनी मला तुमच्या पुत्राविषयी, जनाधिपतीविषयी विचारले — 'सञ्जया, राजा दुर्योधन अजूनही आमच्यात जिवंत आहे का?'
9.29.49
आख्यातवानहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम् ।
तच्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ९.२९.४९ ॥
तेव्हा मी त्यांना राजाचे कुशल सांगितले, आणि दुर्योधनाने मला जे सांगितले होते ते सर्व सांगितले.
9.29.50
ह्रदं चैवाहमाचक्षं यं प्रविष्टो नराधिपः ।
अश्वत्थामा तु तद्राजन्निशम्य वचनं मम ॥ ९.२९.५० ॥
राजा ज्या सरोवरात शिरले होते तेही मी दाखवले. हे राजन्, अश्वत्थाम्याने माझे हे बोलणे ऐकून.
9.29.51
तं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत् ।
अहो धिक्स न जानाति जीवतोऽस्मान्नराधिप।
पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान् ॥ ९.२९.५१ ॥
त्या विशाल सरोवराकडे पाहून त्याने करुणेने विलाप केला: "अरेरे, धिक्कार असो! तो राजा जिवंत असलेल्या आम्हाला ओळखत नाही. त्याच्यासह शत्रूंशी लढण्यास आम्ही समर्थ होतो."
9.29.52
ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः ।
प्राद्रवन्रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान्रणे ॥ ९.२९.५२ ॥
ते महारथी तेथे बराच वेळ विलाप करून, रणांगणात पांडुपुत्रांना पाहून, रथिकांमध्ये श्रेष्ठ असलेले ते पळून गेले.
9.29.53
ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम् ।
सेनानिवेशमाजग्मुर्हतशेषास्त्रयो रथाः ॥ ९.२९.५३ ॥
ते तीन उरलेले रथ मला कृपाच्या सुशोभित रथावर चढवून सैन्याच्या छावणीत आले.
9.29.54
तत्र गुल्माः परिक्षिप्ताः सूर्ये चास्तमिते सति ।
सर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम् ॥ ९.२९.५४ ॥
तेथे पहारेकरी सर्वत्र नेमलेले होते. सूर्य मावळल्यावर, तुमच्या पुत्रांच्या संहाराची बातमी ऐकून सर्वजण आक्रोश करू लागले.
9.29.55
ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षिणो नराः ।
राजदारानुपादाय पययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.५५ ॥
नंतर हे महाराज, स्त्रियांचे वृद्ध रक्षक पुरुष राजपत्न्यांना घेऊन नगराकडे निघाले.
9.29.56
तत्र विक्रोशमानानां रुदतीनां च सर्वशः ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः श्रुत्वा तद्बलसङ्क्षयम् ॥ ९.२९.५६ ॥
तेथे सर्वत्र आक्रोश करणाऱ्या आणि रडणाऱ्या स्त्रियांचा मोठा आवाज उठला, त्या सैन्याचा संहार ऐकून.
9.29.57
ततस्ता योषितो राजन्रुदन्त्यो वै मुहुर्मुहुः ।
कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम् ॥ ९.२९.५७ ॥
नंतर हे राजा, त्या स्त्रिया वारंवार रडत, कुररी पक्ष्यांसारख्या आवाजाने पृथ्वी दुमदुमवीत होत्या.
9.29.58
आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत ।
लुलुचुश्च तदा केशान्क्रोशन्त्यस्तत्रतत्र ह ॥ ९.२९.५८ ॥
त्यांनी नखांनी आणि हातांनी स्वतःच्या डोक्यांवर मारले; तिथे तिथे आक्रोश करत केस उपटले.
9.29.59
हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च ।
शोचन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशाम्पते ॥ ९.२९.५९ ॥
"हाय हाय" असा आक्रोश करत, छाती बडवत, शोक करत त्या तिथे रडल्या; हे प्रजापते, आक्रोश करत.
9.29.60
ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः ।
राजदारानुपामन्त्र्य प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६० ॥
नंतर दुर्योधनाचे अमात्य, अश्रूंनी गळा दाटलेले आणि अत्यंत व्याकूळ होऊन, राजपत्न्यांचा निरोप घेऊन नगराकडे निघाले.
9.29.61
वेत्रव्यासक्तहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशाम्पते ।
शयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च।
समादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः ॥ ९.२९.६१ ॥
हे प्रजापती, हातात काठ्या धरलेले द्वारपाल आणि पांढऱ्या शय्या व सुंदर अंथरूणे घेऊन स्त्रीरक्षक लवकर नगराकडे निघाले.
9.29.62
आस्थायाश्वतरीयुक्तान्स्यन्दनानपरे पुनः ।
स्वान्स्वान्दारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६२ ॥
इतर लोक खेचरांनी जुंपलेल्या रथांत बसून आपापल्या पत्नींना घेऊन पुन्हा नगराकडे निघाले.
9.29.63
अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु ।
ददृशुस्ता महाराज जना याताः पुरं प्रति ॥ ९.२९.६३ ॥
हे महाराजा, घरांमध्ये सूर्यानेही कधी न पाहिलेल्या स्त्रिया लोकांनी पाहिल्या; त्या नगराकडे जात होत्या.
9.29.64
ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताः ।
प्रययुर्नगरं तूर्णं हतस्वपतिबान्धवाः ॥ ९.२९.६४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, सुकुमार असलेल्या त्या स्त्रिया, ज्यांचे पती आणि बांधव मारले गेले होते, त्या लवकर नगराकडे निघाल्या.
9.29.65
आगोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रति ।
ययुर्मनुष्याः सम्भ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः ॥ ९.२९.६५ ॥
गोपालांपासून मेंढपाळांपर्यंत, भीमसेनाच्या भयाने पीडित आणि गोंधळलेले लोक धावत नगराकडे गेले.
9.29.66
अपिचैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्योऽभूत्सुदारुणम् ।
प्रेक्षमाणास्तदाऽन्योन्यमाधावन्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६६ ॥
आणि त्यांना पार्थांपासून अत्यंत तीव्र आणि भयंकर भय वाटले; तेव्हा ते एकमेकांकडे पाहत नगराकडे धावले.
9.29.67
तस्मिंस्तथा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे ।
युयुत्सुः शोकसम्मूढः प्राप्तकालमचिन्तयत् ॥ ९.२९.६७ ॥
तो भयंकर पळापळ चालू असताना शोकाने मोहित झालेला युयुत्सु योग्य वेळ आली असे मानून विचार करू लागला.
9.29.68
जितो दुर्योधनः सङ्ख्ये पाण्डवैर्भीमविक्रमैः ।
एकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताः ॥ ९.२९.६८ ॥
युद्धात भीमासारख्या पराक्रमी पांडवांनी अकरा अक्षौहिणी सेनेचा स्वामी दुर्योधन जिंकला; त्याचे बंधूही मारले गेले.
9.29.69
हताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरः सराः ।
अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद्यदृच्छया ॥ ९.२९.६९ ॥
भीष्म आणि द्रोण यांच्या नेतृत्वाखालील सर्व कौरव मारले गेले; केवळ मी दैवयोगाने, योगायोगाने वाचलो आहे.
9.29.70
विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराद्वै समन्ततः ।
इतस्ततः पलायन्ते हतनाथा हतौजसः ॥ ९.२९.७० ॥
छावणीतून चारही बाजूंनी सर्वजण विखुरून पळत आहेत; नेते गमावलेले, तेज गेलेले ते इकडे तिकडे पळत आहेत.
9.29.71
अदृष्टपूर्वा दुःखार्ता भयव्याकुललोचनाः ।
हरिणा इव वित्रस्ता वीक्षमाणा दिशो दश ॥ ९.२९.७१ ॥
पूर्वी कधी न पाहिलेले, दुःखाने पीडित, भयाने व्याकूळ नेत्रांचे ते, घाबरलेल्या हरणांप्रमाणे दहा दिशांकडे पाहत आहेत.
9.29.72
दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेषिताः ।
राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति।
प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सह प्रभो ॥ ९.२९.७२ ॥
दुर्योधनाचे जे काही मंत्री उरले होते, ते राजस्त्रियांना घेऊन नगराकडे निघाले. हे प्रभो, माझ्या मते आता त्यांच्यासह नगरात प्रवेशाची वेळ आली आहे.
9.29.73
युधिष्ठिरमनुज्ञाय वासूदेवं तथैव च ।
एतमर्थं महाबाहुरुभयोः सन्न्यवेदयत् ॥ ९.२९.७३ ॥
युधिष्ठिर आणि वासुदेव यांची अनुमती घेऊन त्या महाबाहूने ही गोष्ट दोघांनाही पूर्णपणे कळवली.
9.29.74
तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं करुणवेदिता ।
परिष्वज्य महाबाहुर्वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत् ॥ ९.२९.७४ ॥
राजा त्याच्यावर नेहमी प्रसन्न होता, कारण तो करुणा जाणणारा होता. त्या महाबाहूने वैश्यपुत्राला आलिंगन देऊन निरोप दिला.
9.29.75
ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत् ।
संवाहयितवांश्चापि राजदारान्पुरं प्रति ॥ ९.२९.७५ ॥
मग तो रथावर आरूढ होऊन घोड्यांना वेगाने हाकू लागला आणि राजाच्या स्त्रियांनाही नगराकडे नेले.
9.29.76
तैश्चैव सहितः क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करे ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः ॥ ९.२९.७६ ॥
त्यांच्यासह सूर्य मावळतीला जात असताना तो लवकर पोहोचला; गहिवरलेल्या कंठाने आणि अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी तो हस्तिनापुरात प्रविष्ट झाला.
9.29.77
अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम् ।
राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम् ॥ ९.२९.७७ ॥
अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांचा महाप्राज्ञ विदुर त्याला दिसला; तो राजाजवळून बाहेर पडला होता, त्याचे मन शोकाने व्याकूळ झाले होते.
9.29.78
तमब्रवीत्सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम् ॥ ९.२९.७८ ॥
सत्यधृती समोर नमस्कार करून उभ्या असलेल्या त्याला म्हणाला.
9.29.79
दिष्ट्या कुरुक्षये वृत्ते अस्मिंस्त्वं पुत्र जीवसि ।
विना राज्ञः पर्वेशार्द्वै किमसि त्वमिहागतः।
एतद्वै कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय ॥ ९.२९.७९ ॥
कुरुक्षय घडून गेल्यानंतरही भाग्याने तू, पुत्रा, जिवंत आहेस. राजाशिवाय तू येथे का आलास? हे सर्व कारण सविस्तर सांग.
9.29.80
युयुत्सुरुवाच ।
निहते शकुनौ तत्र सज्ञातिसुतबान्धवे।
हतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततः ।
स्वकं स हयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात् ॥ ९.२९.८० ॥
युयुत्सु म्हणाला: तेथे शकुनी मारला गेल्यानंतर, नातेवाईक, पुत्र आणि बांधवांसह, उरलेला परिवारही मारला गेल्यानंतर, राजा दुर्योधन आपला घोडा सोडून भीतीने पूर्वाभिमुख होऊन पळाला.
9.29.81
अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात् ।
भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रावन्नगरं प्रति ॥ ९.२९.८१ ॥
राजा छावणीतून निघून गेल्यावर भीतीने व्याकुळ झालेले सर्वजण नगराच्या दिशेने पळाले.
9.29.82
ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वतः ।
वाहनेषु समारोप्य अध्यक्षाः प्राद्रावन्भयात् ॥ ९.२९.८२ ॥
नंतर राजाच्या पत्नी आणि त्याच्या भावांच्या पत्नी यांना सर्व बाजूंनी वाहनांत बसवून अध्यक्ष भीतीने पळाले.
9.29.83
ततोऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम् ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षन्लोकस्य वाच्यताम् ॥ ९.२९.८३ ॥
नंतर मी राजा आणि केशवाची अनुमती घेऊन लोकांच्या निंदेपासून स्वतःचे रक्षण करत हस्तिनापुरात प्रवेश केला.
9.29.84
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम् ।
प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित्।
अपूजयदमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९.२९.८४ ॥
वैश्यापुत्राने (विदुराने) सांगितलेले हे वचन ऐकून, ते योग्य काळचे आहे हे जाणून, सर्वधर्मज्ञ अमेयात्मा विदुराने युयुत्सूचा सन्मान केला आणि हे वाक्य सांगितले.
9.29.85
प्राप्तकालमिदं सर्वं ब्रुवता भरतक्षये ।
रक्षितः कुलधर्मश्च सानुक्रोशतया त्वया ॥ ९.२९.८५ ॥
भरतकुळाच्या विनाशकाळी तू हे सर्व योग्य वेळी बोललास; करुणेने कुलधर्माचे रक्षण केलेस.
9.29.86
दिष्ठ्या त्वामिह सङ्ग्राम दस्माद्वीरक्षयात्पुरम् ।
समागतमपश्याम ह्यंशुमन्तमिव प्रजाः ॥ ९.२९.८६ ॥
सुदैवाने वीरांचा नाश करणाऱ्या या युद्धातून तू येथे नगरात परत आलेला पाहिला; जसे प्रजा सूर्याकडे पाहते.
9.29.87
अन्धस्यं नृपतेर्यष्टिर्लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः ।
बहुशो याच्यमानस्य दैवोपहतचेतसः।
त्वमेको व्यसनार्तस्य ध्रियसे पुत्र सर्वथा ॥ ९.२९.८७ ॥
पुत्रा, आंधळ्या, लोभी आणि दूरदृष्टी नसलेल्या राजाची तूच एकमेव काठी आहेस; दैवाने चित्त हरलेल्या, संकटाने पीडित त्या राजाला तूच सर्वथा सांभाळतोस.
9.29.88
अद्य त्वमिह विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरम् ।
एतावदुक्त्वा वचनं विदुरः साश्रुलोचनः।
युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम् ॥ ९.२९.८८ ॥
आज तू येथे विश्रांती घे; उद्या युधिष्ठिराकडे जा. एवढे बोलून, अश्रूंनी डबडबलेल्या डोळ्यांनी विदुराने युयुत्सूचा निरोप घेतला आणि राजांच्या विनाशाच्या नगरात प्रवेश केला.
9.29.89
पौरजानपदैर्दुःखाद्धाहेति भृशनादितम् ।
निरानन्दं गतश्रीकं हृताराममिवाशयम्।
शून्यरूपमपध्वस्तं दुःखाद्दुःखतरोऽभवत् ॥ ९.२९.८९ ॥
नगरवासी आणि ग्रामवासी दुःखाने "हाय हाय" असे म्हणत मोठ्याने आक्रोश करत होते. ते नगर आनंदहीन, श्रीहीन, लुटलेल्या बागेसारखे ओसाड आणि उद्ध्वस्त होऊन दुःखाने अधिकच दुःखी झाले.
9.29.90
विदुरः सर्वधर्मज्ञो विक्लवेनान्तरात्मना ।
विवेश नगरे राजन्निशश्वास शनैः शनैः ॥ ९.२९.९० ॥
सर्व धर्म जाणणारा विदुर व्याकुळ अंतःकरणाने नगरात शिरला. हे राजा, तो हळूहळू उसासे टाकू लागला.
9.29.91
युयुत्सुरपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत्तदा ।
वन्द्यमानः स्वकैश्चापि नाभ्यनन्दत्सुदुःखितः।
चिन्तयानः क्षयं तीव्रं भरतानां परस्परम् ॥ ९.२९.९१ ॥
युयुत्सुही त्या रात्री आपल्या घरात राहिला. आपल्या माणसांकडून वंदिला जाऊनही तो अत्यंत दुःखी होऊन आनंदला नाही; भरतवंशीयांमधील भयंकर परस्पर विनाशाचा विचार करत राहिला.