มหาภารตะ · อัธยายะ 9.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.29.1
निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते ।
पाण्डवानां बले सूत किन्नु शेषमभूत्तदा ॥ ९.२९.१ ॥
ฝ่ายข้า เมื่อกองทัพถูกสังหาร และค่ายถูกทำลายจนสิ้นซาก สูตะเอ๋ย ในเวลานั้นกองทัพของปาณฑพยังเหลืออยู่เท่าใดเล่า
9.29.2
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि सञ्जय ।
यच्च दुर्योधनो मानी कृतवांस्तनयो मम।
वलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः ॥ ९.२९.२ ॥
สัญชัย ท่านมีความชำนาญ จงบอกข้าที่ถามท่านอยู่นี้ว่า ทุรโยธน์บุตรผู้ทะนงของข้าได้ทำอะไรเมื่อเห็นความพินาศนั้น ในฐานะผู้ปกครองแผ่นดินเพียงผู้เดียว
9.29.3
रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च ।
पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनामयुतानि च ॥ ९.२९.३ ॥
รถศึกสองพัน ช้างเจ็ดร้อยเชือก ม้าห้าพัน และทหารราบอีกนับหมื่นยังเหลืออยู่
9.29.4
एतच्छेषमभूद्राजन्पाण्डवानां मह्रद्बलम् ।
परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः ॥ ९.२९.४ ॥
ข้าแต่พระราชา กองทัพอันยิ่งใหญ่ของปาณฑพนี้ยังเหลืออยู่ และธฤษฏทยุมนะยืนประจำอยู่ในการรบพร้อมกับกองทัพนั้น
9.29.5
एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः ।
नापश्यत्समरे कञ्चित्सहायं रथिनां वरः ॥ ९.२९.५ ॥
ข้าแต่ยอดแห่งภรตะ ครั้นนั้นพระเจ้าทุรโยธน์ก็ทรงอยู่เพียงลำพัง ผู้เป็นยอดแห่งนักรบรถศึกนั้นไม่เห็นผู้ช่วยเหลือแม้แต่คนเดียวในการรบ
9.29.6
नर्दमानान्परान्दृष्ट्वा स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ।
दृष्ट्वा भरतशार्दूलः कश्मलेनाभिसंवृतः।
हतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रावद्भयात् ॥ ९.२९.६ ॥
เมื่อเห็นข้าศึกคำรามอยู่และเห็นกองทัพของตนถูกทำลาย ราชสีห์แห่งภรตะ ถูกความงุนงงครอบงำ ทิ้งม้าที่ตายแล้วไว้ แล้วหนีไปด้วยความกลัว โดยหันหน้าไปทางทิศตะวันออก
9.29.7
एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
गदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम् ॥ ९.२९.७ ॥
ทุรโยธน์ บุตรของท่าน ผู้เป็นนายกองทัพสิบเอ็ดกอง ผู้มีรัศมี ถือกระบองขึ้นมาแล้วเดินเท้าออกไปยังทะเลสาบ
9.29.8
नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्यामेव नराधिपः ।
सस्मार वचनं क्षत्रुर्धर्मशीलस्य धीमतः ॥ ९.२९.८ ॥
ยังไม่ไปไกลนัก พระราชาผู้เดินเท้าอยู่นั้นก็ระลึกถึงถ้อยคำของวิทุระ ผู้มีธรรมะและปัญญา
9.29.9
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्ट्वान्पुरा ।
मह्रद्व्सनमस्माकं क्षत्रियाणां च सर्वशः ॥ ९.२९.९ ॥
แน่นอน วิทุระผู้มีปัญญายิ่งคงได้เห็นความพินาศครั้งใหญ่นี้ของพวกเราและของนักรบทั้งปวงมาแต่ก่อนแล้ว
9.29.10
एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपः ।
दुःखसन्तप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम् ॥ ९.२९.१० ॥
ขณะทรงคิดเช่นนี้ พระราชาผู้มีพระทัยเร่าร้อนด้วยความทุกข์ ปรารถนาจะเข้าไปในทะเลสาบ ข้าแต่พระราชา เมื่อได้เห็นความพินาศของกองทัพ
9.29.11
दशैकाक्षौहिणीभर्ता तदा दुर्योधनोऽपि सन् ।
प्राप्तवान्व्यसनं तीव्रं दैवं हि बलवत्तरम् ॥ ९.२९.११ ॥
แม้ทุรโยธน์จะเป็นผู้ปกครองกองทัพสิบเอ็ดอักโษหิณี ในเวลานั้นก็ประสบความวิบัติอย่างรุนแรง เพราะชะตากรรมย่อมมีอำนาจยิ่งกว่า
9.29.12
पाण्डवास्तु महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
अभ्यद्रवन्त सङ्क्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति ॥ ९.२९.१२ ॥
ส่วนปาณฑพ ข้าแต่มหาราช มีธฤษฏทยุมนะนำหน้า ต่างโกรธเกรี้ยวและพุ่งเข้าโจมตีกองทัพของท่าน ข้าแต่พระราชา
9.29.13
शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानामभिगर्जताम् ।
सङ्कल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनञ्जयः ॥ ९.२९.१३ ॥
อรชุนผู้ชนะทรัพย์ได้ทำให้คำปฏิญาณของกองทหารที่คำรามอยู่ โดยมีหอก ทวน และง้าวอยู่ในมือ กลายเป็นสิ่งไร้ผล ด้วยคันธนูคาณฑีวะ
9.29.14
तान्हत्वा निशितैर्वाणैः सामात्यान्सह बन्धुभिः ।
रथे श्वेतहये तिष्ठन्नर्जुनो बह्वशोभत ॥ ९.२९.१४ ॥
อรชุนสังหารพวกเขาทั้งหมด พร้อมทั้งอำมาตย์และญาติ ด้วยลูกศรคมกล้า แล้วยืนอยู่บนรถศึกที่มีม้าขาว ทรงรัศมีงดงามยิ่งนัก
9.29.15
सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे ।
महावनमिव च्छिन्नमभवत्तावकं बलम् ॥ ९.२९.१५ ॥
เมื่อบุตรของสุพละถูกสังหาร พร้อมทั้งม้า รถศึก และช้าง กองทัพของท่านก็เหมือนป่าใหญ่ที่ถูกตัดโค่นลง
9.29.16
अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य ह ।
नान्यो महारथो राजञ्जीवमानो व्यदृश्यत ॥ ९.२९.१६ ॥
ข้าแต่พระราชา ในกองทัพของทุรโยธน์ซึ่งมีนับหลายแสนหลายร้อยแสน ไม่มีมหารถีผู้ยิ่งใหญ่คนอื่นใดที่เห็นว่ายังมีชีวิตอยู่
9.29.17
द्रोणपुत्रादृते वीरात्तथैव कृतवर्मणः ।
कृपाच्च गौतमाद्राजन्पार्थिवाच्च तवात्मजात् ॥ ९.२९.१७ ॥
ข้าแต่พระราชา ยกเว้นวีรบุรุษคือบุตรของโทรณะ และกฤตวรมันเช่นกัน กฤปแห่งสายโคตมะ และพระราชาผู้เป็นบุตรของท่าน
9.29.18
धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन्सात्यकिमब्रवीत् ।
किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता ॥ ९.२९.१८ ॥
ส่วนธฤษฏทยุมนะ เมื่อเห็นข้าก็หัวเราะแล้วกล่าวแก่สาตยกิว่า "จับเขาไว้จะได้อะไร เขายังมีชีวิตอยู่ เราไม่มีประโยชน์อะไรกับเขา"
9.29.19
धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता महारथः ।
उद्यम्य निशितं खङ्गं हन्तुं मामुद्यतस्तदा ॥ ९.२९.१९ ॥
เมื่อได้ยินถ้อยคำของธฤษฏทยุมนะ มหารถีผู้เป็นหลานของศินี ก็ชักดาบคมขึ้นพร้อมจะฟันข้าในทันที
9.29.20
तमागम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
मुच्यतां सञ्जयो जीवन्न हन्तव्यः कथञ्चन ॥ ९.२९.२० ॥
กฤษณไทปายนะผู้มีปัญญายิ่ง เข้าไปใกล้แล้วตรัสว่า "จงปล่อยสัญชัยเสีย ตราบที่เขายังมีชีวิตอยู่ ห้ามฆ่าเขาไม่ว่าด้วยวิธีใดทั้งสิ้น"
9.29.21
द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता कृताञ्जलिः ।
ततो मामब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति सञ्जय साधय ॥ ९.२९.२१ ॥
ได้ฟังถ้อยคำของทไวปายนแล้ว ราชนัดดาแห่งศินิประนมมือ จึงปล่อยข้าพเจ้าและตรัสว่า สัญชัย จงไปโดยสวัสดี จงทำภารกิจให้สำเร็จเถิด
9.29.22
अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधः ।
प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः ॥ ९.२९.२२ ॥
ข้าพเจ้าได้รับอนุญาตจากพระองค์ จึงถอดเกราะออกและไร้อาวุธ ออกเดินทางสู่นคร ไปถึงในยามเย็น โดยมีโลหิตเปื้อนเต็มตัว
9.29.23
क्रोशमात्रमपक्रान्तं गदापाणिमवस्थितम् ।
एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम् ॥ ९.२९.२३ ॥
ข้าแต่พระราชา ห่างออกไปหนึ่งกรอศะ ข้าพเจ้าเห็นทุรโยธน์ยืนอยู่ลำพัง ถือคทาในมือ บาดเจ็บสาหัสยิ่งนัก
9.29.24
स तु मामश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ।
उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तथा दीनमवस्थितम् ॥ ९.२९.२४ ॥
ดวงตาของพระองค์เต็มไปด้วยน้ำตา จึงไม่อาจมองข้าพเจ้าตรงๆ ได้ เมื่อเห็นข้าพเจ้ายืนอยู่อย่างหดหู่เช่นนั้น พระองค์จึงเหลือบมองข้าพเจ้า
9.29.25
तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवे ।
मुहूर्तं नाशकं वक्तुमतिदुःखपरिप्लुतः ॥ ९.२९.२५ ॥
ข้าพเจ้าเห็นพระองค์ทรงโศกเศร้าอยู่ลำพังในสนามรบ แม้ข้าพเจ้าเองก็ถูกความทุกข์ใหญ่ท่วมท้น จึงไม่อาจกล่าววาจาได้อยู่ครู่หนึ่ง
9.29.26
यस्य मूर्धाभिषिक्तानां सहस्रमणिमौलिनाम् ।
आहृत्य च करं सर्वं स्वस्य वेश्म समागतम् ॥ ९.२९.२६ ॥
กษัตริย์ผู้ได้รับการอภิเษกทั้งหลาย สวมมงกุฎประดับอัญมณีนับพัน เคยนำส่วยมาถวายพระองค์ และทั้งหมดนั้นได้มารวมอยู่ในพระราชวังของพระองค์
9.29.27
चतुःसागरपर्यन्ता पृथिवी रत्नभूषिता ।
कर्णेनैकेन यस्यार्थे करमाहारिता पुरा ॥ ९.२९.२७ ॥
แผ่นดินซึ่งมีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นขอบเขต ประดับด้วยอัญมณี ครั้งหนึ่งกรรณะผู้เดียวได้นำส่วยมาให้เพื่อพระองค์
9.29.28
यस्याज्ञा परराष्ट्रेषु कर्णेनैव प्रसारिता ।
नाभवद्यस्य शस्त्रेषु खेदो राज्ञः प्रशासतः ॥ ९.२९.२८ ॥
คำสั่งของพระองค์แผ่ไปถึงแคว้นต่างถิ่น ซึ่งกรรณะผู้เดียวเป็นผู้แผ่ขยายให้ และพระราชาผู้ปกครองนั้นไม่เคยต้องเหนื่อยหน่ายกับอาวุธเลย
9.29.29
आसीनो हास्तिनपुरे क्षेमं राज्यमकण्टकम् ।
अन्वपालयदैश्वर्यात्कुबेरमपि नास्मरत् ॥ ९.२९.२९ ॥
ประทับอยู่ในหัสตินาปุระ พระองค์ปกครองแคว้นที่มั่นคงปลอดภัยไร้หนาม และด้วยอำนาจของพระองค์ พระองค์แม้แต่จะนึกถึงกุเวรก็ไม่
9.29.30
भवनाद्भवनं राजन्प्रयातुं पृथिवीपते ।
देवालयप्रदेशे च पन्था यस्य हिरण्मयः ॥ ९.२९.३० ॥
ข้าแต่พระราชา ข้าแต่เจ้าแห่งแผ่นดิน ทางเดินจากปราสาทหนึ่งไปยังอีกปราสาทหนึ่ง และในบริเวณเทวาลัย ทางของพระองค์เป็นทองคำ
9.29.31
पताकावृतसूर्यांशुतोरणोच्छ्रितशोभिताः ।
प्रयाणे पृथिवीभर्तुर्धन्यानामभवन्गृहाः ॥ ९.२९.३१ ॥
เมื่อพระราชาเสด็จออก บ้านเรือนของผู้มีบุญได้รับการประดับ มีธงคลุมไว้ ส่องแสงด้วยรังสีของดวงอาทิตย์ และตกแต่งด้วยซุ้มประตูสูงใหญ่
9.29.32
आरुह्यैरावतप्रख्यं नागमिन्द्रसमो बली ।
विभूत्या सुमहत्या यः प्रयाति पृथिवीपते ॥ ९.२९.३२ ॥
ข้าแต่เจ้าแห่งแผ่นดิน ผู้ทรงพลังเสมอด้วยพระอินทร์ จะขึ้นทรงช้างเทียบเท่าไอราวตะ และเสด็จออกไปด้วยความรุ่งเรืองอันยิ่งใหญ่
9.29.33
तं भृशक्षतसर्वाङ्गं पद्ध्यामेव धरातले ।
तिष्ठन्तमेकं दृष्ट्वा तु ममाभूत्क्लेश उत्तमः ॥ ९.२९.३३ ॥
เมื่อข้าพเจ้าเห็นพระองค์ยืนอยู่ลำพังบนพื้นดินด้วยพระบาท ร่างกายบาดเจ็บสาหัสทั่วทั้งองค์ ข้าพเจ้าก็เกิดความทุกข์ยิ่งใหญ่ที่สุด
9.29.34
तस्य चैवंविधस्याद्य जगन्नाथस्य भूपते ।
आपदप्रतिमैवाभूद्बलीयान्विधिरेव हि ॥ ९.२९.३४ ॥
ข้าแต่เจ้าแห่งแผ่นดิน สำหรับเจ้าแห่งโลกผู้ตกอยู่ในสภาพเช่นนี้ในวันนี้ ความวิบัติครั้งนี้หาที่เปรียบมิได้ เพราะโชคชะตานั้นเองมีอำนาจยิ่งนัก
9.29.35
ततोऽस्मै तदहं सर्वमुक्तवान्ग्रहणं तदा ।
द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे ॥ ९.२९.३५ ॥
ต่อจากนั้น ข้าพเจ้าได้เล่าเรื่องทั้งหมดให้พระองค์ฟัง ทั้งการจับกุมที่เกิดขึ้นในครานั้น และการปล่อยตัวของพระองค์ขณะยังมีชีวิตอยู่ในสนามรบ ด้วยพระกรุณาของทไวปายนะ
9.29.36
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः ॥ ९.२९.३६ ॥
พระองค์ทรงนิ่งครู่หนึ่งเหมือนครุ่นคิด แล้วเมื่อได้สติคืนมา จึงทรงถามข้าพเจ้าถึงพระอนุชาและกองทัพทั้งหมด
9.29.37
तस्मै तदहमाचक्षे सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
भ्रातॄश्च निहतान्सर्वान्सैन्यं च विनिपातितम् ॥ ९.२९.३७ ॥
ข้าพเจ้าได้เล่าให้พระองค์ฟังทุกอย่างที่ข้าพเจ้าเห็นกับตา คือพระอนุชาถูกสังหาร และกองทัพถูกฟันจนล้มตาย
9.29.38
त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिप ।
इति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ९.२९.३८ ॥
ข้าแต่เจ้าแห่งมนุษย์ ได้ยินว่าเหลือรถศึกเพียงสามคันในฝ่ายของพระองค์ กฤษณทไวปายนะตรัสกับข้าพเจ้าเช่นนี้ในเวลาที่ข้าพเจ้าจะจากมา
9.29.39
स दीर्घमिव निःश्वस्य प्रत्यवेक्ष्य पुनः पुनः ।
असौ मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत ॥ ९.२९.३९ ॥
พระองค์ถอนพระทัยยาวดังจะขาดใจ และทอดพระเนตรข้าพเจ้าซ้ำแล้วซ้ำเล่า แล้วทรงแตะข้าพเจ้าด้วยพระหัตถ์ บุตรของท่านจึงตรัสขึ้น
9.29.40
त्वदन्यो नेह सङ्ग्रामे कश्चिज्जीवति सञ्जय ।
द्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्डवाः ॥ ९.२९.४० ॥
สัญชัย นอกจากท่านแล้ว ไม่มีผู้ใดในสงครามนี้ยังมีชีวิตอยู่ ข้าพเจ้าไม่เห็นปาณฑพผู้อื่นอีก พร้อมทั้งผู้ช่วยเหลือของพวกเขาที่ยังอยู่ที่นี่
9.29.41
ब्रूयाः सञ्जय राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदमित्युत ॥ ९.२९.४१ ॥
สญชัย จงบอกพระราชาผู้มีปัญญาดุจมีจักษุ ผู้เป็นเจ้า ว่าทุรโยธน์โอรสของท่านได้เข้าไปในทะเลสาบแล้ว
9.29.42
सुहृद्भिस्तादृशैर्हीनः पुत्रैर्भ्रातृभिरेव च ।
पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः ॥ ९.२९.४२ ॥
ข้าพเจ้าที่ปราศจากสุหฤทเช่นนั้น ปราศจากบุตรและพี่น้อง และเมื่อราชอาณาจักรถูกพวกปาณฑพแย่งชิงไปแล้ว ผู้ใดเล่าเหมือนข้าพเจ้าจะยังปรารถนาจะมีชีวิตอยู่
9.29.43
आचक्षीथाः सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहवात् ।
आस्मिंस्तोयह्रदे गुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम् ॥ ९.२९.४३ ॥
จงเล่าเรื่องทั้งหมดนี้ให้พวกเขาฟัง และบอกว่าข้าพเจ้ารอดพ้นจากการรบใหญ่ บัดนี้ซ่อนตัวอยู่ในแอ่งน้ำนี้ ยังมีชีวิตอยู่แต่บาดเจ็บสาหัส
9.29.44
एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्तं महाह्रदम् ।
अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः ॥ ९.२९.४४ ॥
มหาราช เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว พระองค์ผู้เป็นจอมคนก็เสด็จเข้าไปในทะเลสาบใหญ่นั้น และด้วยมายาทำให้น้ำนิ่งสงบ
9.29.45
तस्मिन्ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन्रथाञ्श्रान्तवाहनान् ।
अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुषः ॥ ९.२९.४५ ॥
เมื่อพระองค์เสด็จเข้าไปในทะเลสาบนั้นแล้ว ข้าพเจ้าเห็นรถศึกสามคันที่ม้าเหนื่อยล้า รวมกันอยู่ ณ ที่แห่งหนึ่ง
9.29.46
कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम् ।
भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ्शरविक्षतान् ॥ ९.२९.४६ ॥
กฤปะ วีรบุรุษบุตรของศารทวัต บุตรของโทรณะ ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่นักรบรถศึก และโภชกฤตวรมันผู้เป็นโภชะ ทุกคนถูกลูกศรบาดเจ็บ อยู่ด้วยกัน
9.29.47
ते सर्वं मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमश्वाननोदयन् ।
उपयाय तु मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि सञ्जय ॥ ९.२९.४७ ॥
เมื่อเห็นข้าพเจ้า พวกเขาทั้งหมดรีบให้ม้าเร่งฝีเท้า เข้ามาหาข้าพเจ้าและกล่าวว่า สญชัย โชคดีที่ท่านยังมีชีวิตอยู่
9.29.48
अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम् ।
कच्चिद्दुर्योधनो राजा स नो जीवति सञ्जय ॥ ९.२९.४८ ॥
และพวกเขาทั้งหมดถามข้าพเจ้าถึงโอรสของท่าน ผู้เป็นเจ้าแห่งประชาชน ว่า สญชัย พระราชาทุรโยธน์ยังมีชีวิตอยู่ในหมู่พวกเราหรือไม่
9.29.49
आख्यातवानहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम् ।
तच्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ९.२९.४९ ॥
ข้าพเจ้าจึงบอกพวกเขาถึงความเป็นสุขของพระราชา และเล่าทุกสิ่งที่ทุรโยธน์กล่าวแก่ข้าพเจ้า
9.29.50
ह्रदं चैवाहमाचक्षं यं प्रविष्टो नराधिपः ।
अश्वत्थामा तु तद्राजन्निशम्य वचनं मम ॥ ९.२९.५० ॥
ข้าพเจ้ายังชี้ให้เห็นทะเลสาบที่พระราชาเสด็จเข้าไป พระราชา เมื่ออัศวัตถามาได้ฟังคำของข้าพเจ้า
9.29.51
तं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत् ।
अहो धिक्स न जानाति जीवतोऽस्मान्नराधिप।
पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान् ॥ ९.२९.५१ ॥
เห็นทะเลสาบอันกว้างใหญ่นั้น ก็คร่ำครวญด้วยความสงสารว่า "อนิจจา น่าอับอาย พระองค์ผู้ยังมีชีวิตอยู่ของพวกเรามิได้ทรงรู้จัก ข้าแต่พระราชา เมื่อมีพระองค์ พวกเราก็เพียงพอที่จะรบกับศัตรูได้"
9.29.52
ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः ।
प्राद्रवन्रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान्रणे ॥ ९.२९.५२ ॥
มหารถทั้งหลายนั้นคร่ำครวญอยู่ที่นั่นเป็นเวลานาน แล้วเมื่อเห็นบุตรของปาณฑุในสนามรบ นักรบรถศึกผู้ประเสริฐเหล่านั้นก็หนีไป
9.29.53
ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम् ।
सेनानिवेशमाजग्मुर्हतशेषास्त्रयो रथाः ॥ ९.२९.५३ ॥
รถศึกที่เหลือรอดสามคันนั้น จึงให้ข้าพเจ้าขึ้นรถของกฤปะที่ประดับอย่างงดงาม แล้วไปยังค่ายทหาร
9.29.54
तत्र गुल्माः परिक्षिप्ताः सूर्ये चास्तमिते सति ।
सर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम् ॥ ९.२९.५४ ॥
ที่นั่น มีด่านรักษาการล้อมรอบ เมื่อดวงอาทิตย์ตกดินแล้ว ทุกคนก็คร่ำครวญ เมื่อได้ยินว่าบุตรของท่านพินาศ
9.29.55
ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षिणो नराः ।
राजदारानुपादाय पययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.५५ ॥
มหาราช จากนั้นชายชราผู้รักษาสตรีทั้งหลายก็พาพระชายาของพระราชาไปมุ่งหน้าสู่นคร
9.29.56
तत्र विक्रोशमानानां रुदतीनां च सर्वशः ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः श्रुत्वा तद्बलसङ्क्षयम् ॥ ९.२९.५६ ॥
ที่นั่น เสียงร้องโหยหวนและเสียงสะอื้นของสตรีทั้งหลายดังขึ้นทั่วทุกทิศ เมื่อได้ยินว่ากองทัพนั้นพินาศ
9.29.57
ततस्ता योषितो राजन्रुदन्त्यो वै मुहुर्मुहुः ।
कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम् ॥ ९.२९.५७ ॥
ข้าแต่พระราชา สตรีเหล่านั้นร่ำไห้ซ้ำแล้วซ้ำอีก ทำให้พื้นแผ่นดินก้องด้วยเสียงร้องดุจนกกุรรีตัวเมีย
9.29.58
आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत ।
लुलुचुश्च तदा केशान्क्रोशन्त्यस्तत्रतत्र ह ॥ ९.२९.५८ ॥
พวกนางตีศีรษะของตนด้วยเล็บและมือ และร้องไห้ที่นั่นที่นี่ พลางดึงผมของตน
9.29.59
हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च ।
शोचन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशाम्पते ॥ ९.२९.५९ ॥
ร้องว่า "อนิจจา อนิจจา" ทุบอกและโศกเศร้า ข้าแต่เจ้าแห่งประชาชน พวกนางร่ำไห้คร่ำครวญดังลั่นอยู่ที่นั่น
9.29.60
ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः ।
राजदारानुपामन्त्र्य प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६० ॥
จากนั้น อมาตย์ของทุรโยธน์ มีลำคอสะอื้นด้วยน้ำตาและทุกข์ทรมานอย่างยิ่ง ลาพระชายาของพระราชาแล้วเดินทางไปยังนคร
9.29.61
वेत्रव्यासक्तहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशाम्पते ।
शयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च।
समादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः ॥ ९.२९.६१ ॥
ข้าแต่พระราชา ทวารบาลผู้ถือไม้เท้าในมือ และผู้คุ้มกันบรรดาสตรีในวัง รับเอาตั่งนอนสีขาวงดงามและผ้าปูที่ประณีตมีค่า รีบมุ่งหน้าสู่นครโดยเร็ว
9.29.62
आस्थायाश्वतरीयुक्तान्स्यन्दनानपरे पुनः ।
स्वान्स्वान्दारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६२ ॥
อีกพวกหนึ่งขึ้นรถที่เทียมด้วยล่อ แล้วพาภรรยาของตนไปด้วย มุ่งหน้าสู่นคร
9.29.63
अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु ।
ददृशुस्ता महाराज जना याताः पुरं प्रति ॥ ९.२९.६३ ॥
ข้าแต่พระมหาราชา บรรดาสตรีที่แม้แต่พระอาทิตย์ก็ไม่เคยเห็นในเรือนของตนมาก่อน ผู้คนได้เห็นพวกนางขณะที่เดินทางมุ่งสู่นคร
9.29.64
ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताः ।
प्रययुर्नगरं तूर्णं हतस्वपतिबान्धवाः ॥ ९.२९.६४ ॥
ข้าแต่บุตรผู้ประเสริฐแห่งภรตวงศ์ บรรดาสตรีเหล่านั้นผู้อ่อนโยนและบอบบาง สามีและญาติพี่น้องถูกสังหารแล้ว รีบมุ่งหน้าสู่นครโดยเร็ว
9.29.65
आगोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रति ।
ययुर्मनुष्याः सम्भ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः ॥ ९.२९.६५ ॥
ตั้งแต่คนเลี้ยงวัวจนถึงคนเลี้ยงแกะ ผู้คนต่างตกใจสับสน วิ่งหนีด้วยความหวาดกลัวภีมเสน มุ่งหน้าสู่นคร
9.29.66
अपिचैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्योऽभूत्सुदारुणम् ।
प्रेक्षमाणास्तदाऽन्योन्यमाधावन्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६६ ॥
ยิ่งกว่านั้น ความหวาดกลัวอันรุนแรงและน่าสะพรึงกลัวยิ่งได้เกิดขึ้นในพวกเขาเพราะเหล่าปาณฑพ แล้วพวกเขาก็มองดูกันและกัน วิ่งมุ่งหน้าสู่นครนั้น
9.29.67
तस्मिंस्तथा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे ।
युयुत्सुः शोकसम्मूढः प्राप्तकालमचिन्तयत् ॥ ९.२९.६७ ॥
ขณะที่การแตกทัพอันน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่งกำลังดำเนินอยู่เช่นนั้น ยุยุตสุผู้ถูกความโศกเศร้าทำให้หลงใหล จึงคิดว่าเวลาอันเหมาะสมได้มาถึงแล้ว
9.29.68
जितो दुर्योधनः सङ्ख्ये पाण्डवैर्भीमविक्रमैः ।
एकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताः ॥ ९.२९.६८ ॥
ในการรบ ทุรโยธน์ผู้เป็นจอมทัพแห่งกองทัพสิบเอ็ดกองพ่ายแพ้ต่อเหล่าปาณฑพผู้มีความกล้าหาญดุจภีมะ และพี่น้องของเขาถูกสังหารแล้ว
9.29.69
हताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरः सराः ।
अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद्यदृच्छया ॥ ९.२९.६९ ॥
ชาวกุรุทั้งหมด มีภีษมะและโทรณะเป็นผู้นำ ต่างถูกสังหารแล้ว ข้าพเจ้าเพียงผู้เดียวได้รับการปลดปล่อยมา ด้วยโชคชะตา โดยความบังเอิญ
9.29.70
विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराद्वै समन्ततः ।
इतस्ततः पलायन्ते हतनाथा हतौजसः ॥ ९.२९.७० ॥
จากค่ายพัก ทุกคนได้หนีไปทุกทิศทาง ไร้ผู้นำและหมดกำลัง พวกเขาวิ่งหนีไปมาอย่างไร้จุดหมาย
9.29.71
अदृष्टपूर्वा दुःखार्ता भयव्याकुललोचनाः ।
हरिणा इव वित्रस्ता वीक्षमाणा दिशो दश ॥ ९.२९.७१ ॥
ไม่เคยเห็นมาก่อน ถูกความทุกข์โศกทรมาน ดวงตาสับสนด้วยความหวาดกลัว พวกเขามองไปทั้งสิบทิศ เหมือนกวางที่หวาดกลัวตัวสั่น
9.29.72
दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेषिताः ।
राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति।
प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सह प्रभो ॥ ९.२९.७२ ॥
บรรดาที่ปรึกษาของทุรโยธน์ที่ยังเหลืออยู่บางคน พาเอาพระชายาของพระราชาไปด้วย มุ่งหน้าสู่นคร ข้าแต่องค์ผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้าคิดว่าเวลาอันเหมาะสมมาถึงแล้วสำหรับข้าพเจ้าที่จะเข้าสู่นครพร้อมกับพวกเขา
9.29.73
युधिष्ठिरमनुज्ञाय वासूदेवं तथैव च ।
एतमर्थं महाबाहुरुभयोः सन्न्यवेदयत् ॥ ९.२९.७३ ॥
ผู้มีแขนทรงพลังได้ขอลาจากยุธิษฐิระ และจากพระวาสุเทพเช่นเดียวกัน แล้วรายงานเรื่องนี้ให้ทั้งสองพระองค์ทราบอย่างครบถ้วน
9.29.74
तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं करुणवेदिता ।
परिष्वज्य महाबाहुर्वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत् ॥ ९.२९.७४ ॥
พระราชาทรงพอพระทัยในตัวเขาเสมอ เพราะทรงรู้จักความกรุณา ผู้มีแขนทรงพลังโอบกอดบุตรแห่งไวศยะ แล้วส่งเขาไป
9.29.75
ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत् ।
संवाहयितवांश्चापि राजदारान्पुरं प्रति ॥ ९.२९.७५ ॥
จากนั้นเขาขึ้นรถศึก เร่งม้าให้วิ่งเร็ว และยังขับพาพระชายาของพระราชามุ่งหน้าสู่นครด้วย
9.29.76
तैश्चैव सहितः क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करे ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः ॥ ९.२९.७६ ॥
พร้อมกับพวกนาง เขาไปถึงนครโดยเร็วขณะที่พระอาทิตย์กำลังตกดิน ด้วยลำคอที่สำลักน้ำตาและดวงตาที่เต็มไปด้วยน้ำตา เขาเข้าสู่หัสตินาปุระ
9.29.77
अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम् ।
राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम् ॥ ९.२९.७७ ॥
เขาเห็นวิทุระผู้มีปัญญาอันยิ่งใหญ่ ดวงตาเต็มไปด้วยน้ำตา กำลังเดินออกมาจากที่เฝ้าของพระราชา จิตใจบอบช้ำด้วยความโศกเศร้า
9.29.78
तमब्रवीत्सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम् ॥ ९.२९.७८ ॥
สัตยธฤติกล่าวกับเขา ผู้ที่ยืนก้มศีรษะอยู่เบื้องหน้า
9.29.79
दिष्ट्या कुरुक्षये वृत्ते अस्मिंस्त्वं पुत्र जीवसि ।
विना राज्ञः पर्वेशार्द्वै किमसि त्वमिहागतः।
एतद्वै कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय ॥ ९.२९.७९ ॥
โชคดีแล้วที่เจ้ายังมีชีวิตอยู่ ลูกเอ๋ย หลังจากการทำลายล้างชาวกุรุครั้งนี้ เหตุใดเจ้าจึงมาที่นี่โดยปราศจากพระราชา จงอธิบายเหตุผลทั้งหมดให้ละเอียด
9.29.80
युयुत्सुरुवाच ।
निहते शकुनौ तत्र सज्ञातिसुतबान्धवे।
हतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततः ।
स्वकं स हयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात् ॥ ९.२९.८० ॥
ยุยุตสุกล่าวว่า เมื่อศกุนิถูกสังหารที่นั่น พร้อมกับญาติพี่น้อง บุตร และวงศ์ตระกูล และบริวารที่เหลือก็ถูกสังหารด้วย พระราชาทุรโยธน์จึงทิ้งม้าของตนไว้ แล้วหนีด้วยความหวาดกลัว โดยหันหน้าไปทางทิศตะวันออก
9.29.81
अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात् ।
भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रावन्नगरं प्रति ॥ ९.२९.८१ ॥
เมื่อพระราชาเสด็จออกจากค่ายพัก ทุกคนต่างตื่นตระหนกด้วยความกลัว วิ่งหนีกลับไปยังเมือง
9.29.82
ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वतः ।
वाहनेषु समारोप्य अध्यक्षाः प्राद्रावन्भयात् ॥ ९.२९.८२ ॥
ลำดับนั้น นายกองทั้งหลายจัดให้พระมเหสีของพระราชาและบรรดาพระมเหสีของพระอนุชาขึ้นยานพาหนะทั้งสี่ทิศ แล้วหนีไปด้วยความกลัว
9.29.83
ततोऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम् ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षन्लोकस्य वाच्यताम् ॥ ९.२९.८३ ॥
ลำดับนั้น ข้าพเจ้าได้กราบทูลลาพระราชาพร้อมกับพระเกศวะ แล้วเข้าสู่หัสตินาปุระ เพื่อรักษาตนให้พ้นจากคำติเตียนของประชาชน
9.29.84
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम् ।
प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित्।
अपूजयदमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९.२९.८४ ॥
วิทุระผู้รอบรู้ในธรรมทั้งปวงและมีจิตใจไร้ขอบเขต ได้ฟังถ้อยคำที่บุตรของนางวรรณะแพศย์กล่าวนั้น และรู้ว่าเป็นเวลาอันควร จึงให้เกียรติยุยุตสุ และกล่าวถ้อยคำนี้
9.29.85
प्राप्तकालमिदं सर्वं ब्रुवता भरतक्षये ।
रक्षितः कुलधर्मश्च सानुक्रोशतया त्वया ॥ ९.२९.८५ ॥
ท่านได้กล่าวทั้งหมดนี้ตามกาลเวลาในยามที่ราชวงศ์ภรตะจะพินาศ และด้วยความเมตตา ท่านได้รักษาธรรมของวงศ์ตระกูลไว้
9.29.86
दिष्ठ्या त्वामिह सङ्ग्राम दस्माद्वीरक्षयात्पुरम् ।
समागतमपश्याम ह्यंशुमन्तमिव प्रजाः ॥ ९.२९.८६ ॥
โชคดีแล้วที่เราได้เห็นท่านกลับมายังเมืองนี้จากการสงครามที่ทำให้บรรดานักรบล้มตาย ดังประชาชนเห็นพระอาทิตย์
9.29.87
अन्धस्यं नृपतेर्यष्टिर्लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः ।
बहुशो याच्यमानस्य दैवोपहतचेतसः।
त्वमेको व्यसनार्तस्य ध्रियसे पुत्र सर्वथा ॥ ९.२९.८७ ॥
ลูกเอ๋ย เจ้าเพียงผู้เดียวเป็นไม้เท้าของพระราชาผู้ตาบอด ผู้โลภและมองการณ์ไกลไม่ได้ ซึ่งจิตใจถูกโชคชะตาทำให้หลงผิด เจ้าเพียงผู้เดียวที่ค้ำจุนพระองค์ผู้ทุกข์ทรมานด้วยความวิบัติ ในทุกทาง
9.29.88
अद्य त्वमिह विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरम् ।
एतावदुक्त्वा वचनं विदुरः साश्रुलोचनः।
युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम् ॥ ९.२९.८८ ॥
วันนี้เจ้าจงพักผ่อนอยู่ที่นี่ พรุ่งนี้เจ้าจะไปหาพระยุธิษฐิระ วิทุระกล่าวถ้อยคำเพียงเท่านี้ด้วยดวงตาที่เต็มไปด้วยน้ำตา แล้วกราบลายุยุตสุ และเข้าสู่นครแห่งความพินาศของกษัตริย์
9.29.89
पौरजानपदैर्दुःखाद्धाहेति भृशनादितम् ।
निरानन्दं गतश्रीकं हृताराममिवाशयम्।
शून्यरूपमपध्वस्तं दुःखाद्दुःखतरोऽभवत् ॥ ९.२९.८९ ॥
ชาวเมืองและชาวชนบทร้องไห้คร่ำครวญด้วยความทุกข์ เปล่งเสียงว่า "โอ้! โอ้!" เมืองนั้นไร้ความยินดีและปราศจากสิริ ดุจสวนที่ถูกปล้นสะดม ว่างเปล่าในรูปลักษณ์และพังทลาย ยิ่งเศร้าโศกด้วยความทุกข์ยิ่งกว่าเดิม
9.29.90
विदुरः सर्वधर्मज्ञो विक्लवेनान्तरात्मना ।
विवेश नगरे राजन्निशश्वास शनैः शनैः ॥ ९.२९.९० ॥
วิทุระผู้รู้ธรรมทั้งปวง เข้าสู่เมืองด้วยจิตใจที่ระทมทุกข์ โอ้มหาราช ท่านถอนหายใจอย่างช้าๆ ทีละน้อย
9.29.91
युयुत्सुरपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत्तदा ।
वन्द्यमानः स्वकैश्चापि नाभ्यनन्दत्सुदुःखितः।
चिन्तयानः क्षयं तीव्रं भरतानां परस्परम् ॥ ९.२९.९१ ॥
แม้ยุยุตสุก็พักอยู่ในบ้านของตนในคืนนั้น แม้ญาติของตนจะกราบไหว้ แต่เขาก็เศร้าโศกอย่างยิ่งและไม่มีความยินดี ครุ่นคิดถึงความพินาศอันรุนแรงของราชวงศ์ภรตะที่เกิดขึ้นระหว่างกันเอง