മഹാഭാരതം · അധ്യായം 9.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.29.1
निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते ।
पाण्डवानां बले सूत किन्नु शेषमभूत्तदा ॥ ९.२९.१ ॥
സൂതാ, എന്റെ സൈന്യം വധിക്കപ്പെട്ടു ക്യാമ്പ് പൂർണമായി നശിച്ചപ്പോൾ പാണ്ഡവസേനയിൽ അപ്പോൾ എന്ത് ശേഷിച്ചിരുന്നു?
9.29.2
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि सञ्जय ।
यच्च दुर्योधनो मानी कृतवांस्तनयो मम।
वलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः ॥ ९.२९.२ ॥
സഞ്ജയാ, നീ സമർത്ഥനാണ്; ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു, പറയൂ. അഭിമാനിയായ എന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ തോൽവി കണ്ടപ്പോൾ ആ ഏകാകിയായ ഭൂപതി എന്തു ചെയ്തു?
9.29.3
रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च ।
पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनामयुतानि च ॥ ९.२९.३ ॥
രണ്ടായിരം രഥങ്ങളും എഴുനൂറ് ആനകളും അയ്യായിരം കുതിരകളും പതിനായിരം കാലാൾപ്പടയും ശേഷിച്ചു.
9.29.4
एतच्छेषमभूद्राजन्पाण्डवानां मह्रद्बलम् ।
परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः ॥ ९.२९.४ ॥
രാജാവേ, പാണ്ഡവരുടെ ഈ മഹാബലമാണ് ശേഷിച്ചത്; അത് ഒരുമിച്ചുകൂട്ടി യുദ്ധത്തിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ നിലകൊണ്ടു.
9.29.5
एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः ।
नापश्यत्समरे कञ्चित्सहायं रथिनां वरः ॥ ९.२९.५ ॥
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, അപ്പോൾ രാജാവായ ദുര്യോധനൻ ഏകനായി; രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ യുദ്ധത്തിൽ ഒരു സഹായിയെയും കണ്ടില്ല.
9.29.6
नर्दमानान्परान्दृष्ट्वा स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ।
दृष्ट्वा भरतशार्दूलः कश्मलेनाभिसंवृतः।
हतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रावद्भयात् ॥ ९.२९.६ ॥
ശത്രുക്കൾ ഗർജ്ജിക്കുന്നതും സ്വന്തം സേനയുടെ നാശവും കണ്ട് ഭരതശാർദൂലൻ മോഹത്താൽ മൂടപ്പെട്ട്, ചത്ത തന്റെ കുതിരയെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭയത്താൽ കിഴക്കോട്ട് ഓടി.
9.29.7
एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
गदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम् ॥ ९.२९.७ ॥
പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണി സേനയുടെ നായകനായ നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ ഗദയുമേന്തി, തേജസ്വിയായി, കാൽനടയായി തടാകത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
9.29.8
नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्यामेव नराधिपः ।
सस्मार वचनं क्षत्रुर्धर्मशीलस्य धीमतः ॥ ९.२९.८ ॥
പിന്നീട് വളരെ ദൂരം പോകാതെ, കാൽനടയായി തന്നെ, ആ രാജാവ് ധർമ്മശീലനും ബുദ്ധിമാനുമായ വിദുരന്റെ വാക്കുകൾ ഓർത്തു.
9.29.9
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्ट्वान्पुरा ।
मह्रद्व्सनमस्माकं क्षत्रियाणां च सर्वशः ॥ ९.२९.९ ॥
തീർച്ചയായും മഹാപ്രാജ്ഞനായ വിദുരൻ മുൻപേ ഇത് കണ്ടിരുന്നു — നമ്മുടെയും സകല ക്ഷത്രിയരുടെയും മഹാനാശം.
9.29.10
एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपः ।
दुःखसन्तप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम् ॥ ९.२९.१० ॥
ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, ദുഃഖത്താൽ തപിച്ച ഹൃദയത്തോടെ ആ രാജാവ് — ഓ രാജാവേ, സേനയുടെ നാശം കണ്ട് — തടാകത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
9.29.11
दशैकाक्षौहिणीभर्ता तदा दुर्योधनोऽपि सन् ।
प्राप्तवान्व्यसनं तीव्रं दैवं हि बलवत्तरम् ॥ ९.२९.११ ॥
പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണികളുടെ നാഥനായിരുന്നിട്ടും അന്ന് ദുര്യോധനൻ കഠിനമായ ദുരന്തത്തിലെത്തി; തീർച്ചയായും വിധി അത്യന്തം ബലവത്താണ്.
9.29.12
पाण्डवास्तु महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
अभ्यद्रवन्त सङ्क्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति ॥ ९.२९.१२ ॥
എന്നാൽ, മഹാരാജാവേ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ മുൻനിർത്തിയ പാണ്ഡവർ കോപത്തോടെ, ഓ രാജാവേ, നിന്റെ സേനയ്ക്കുനേരെ ഓടിയടുത്തു.
9.29.13
शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानामभिगर्जताम् ।
सङ्कल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनञ्जयः ॥ ९.२९.१३ ॥
ശക്തി, ഋഷ്ടി, പ്രാസം എന്നീ ആയുധങ്ങൾ കയ്യിലേന്തി ഗർജിക്കുന്ന സേനകളുടെ സങ്കല്പത്തെ ധനഞ്ജയൻ ഗാണ്ഡീവം കൊണ്ട് നിഷ്ഫലമാക്കി.
9.29.14
तान्हत्वा निशितैर्वाणैः सामात्यान्सह बन्धुभिः ।
रथे श्वेतहये तिष्ठन्नर्जुनो बह्वशोभत ॥ ९.२९.१४ ॥
മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ അമാത്യരോടും ബന്ധുക്കളോടും കൂടി അവരെ വധിച്ച്, വെള്ളക്കുതിരകളുള്ള രഥത്തിൽ നിന്ന അർജുനൻ അതിശയമായി ശോഭിച്ചു.
9.29.15
सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे ।
महावनमिव च्छिन्नमभवत्तावकं बलम् ॥ ९.२९.१५ ॥
സുബലന്റെ പുത്രൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളുമുള്ള നിങ്ങളുടെ സേന വെട്ടിമുറിച്ച മഹാവനം പോലെയായി.
9.29.16
अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य ह ।
नान्यो महारथो राजञ्जीवमानो व्यदृश्यत ॥ ९.२९.१६ ॥
രാജാവേ, ദുര്യോധനന്റെ അനേകലക്ഷം സേനയിൽ മറ്റൊരു മഹാരഥനും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതായി കാണപ്പെട്ടില്ല.
9.29.17
द्रोणपुत्रादृते वीरात्तथैव कृतवर्मणः ।
कृपाच्च गौतमाद्राजन्पार्थिवाच्च तवात्मजात् ॥ ९.२९.१७ ॥
രാജാവേ, ദ്രോണപുത്രനായ ആ വീരനെയും, കൃതവർമ്മാവിനെയും, ഗൗതമനായ കൃപനെയും, നിങ്ങളുടെ പുത്രനായ രാജാവിനെയും ഒഴികെ.
9.29.18
धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन्सात्यकिमब्रवीत् ।
किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता ॥ ९.२९.१८ ॥
എന്നാൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ എന്നെ കണ്ട് ചിരിച്ചുകൊണ്ട് സാത്യകിയോട് പറഞ്ഞു: 'ഇവനെ പിടിച്ചതുകൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം? ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനെക്കൊണ്ട് നമുക്ക് ഒരു കാര്യവുമില്ല.'
9.29.19
धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता महारथः ।
उद्यम्य निशितं खङ्गं हन्तुं मामुद्यतस्तदा ॥ ९.२९.१९ ॥
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ശിനിയുടെ പൗത്രനായ മഹാരഥൻ മൂർച്ചയുള്ള വാൾ ഉയർത്തി അപ്പോൾ എന്നെ വധിക്കാൻ ഒരുങ്ങി.
9.29.20
तमागम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
मुच्यतां सञ्जयो जीवन्न हन्तव्यः कथञ्चन ॥ ९.२९.२० ॥
അവന്റെ അടുത്തെത്തി മഹാപ്രാജ്ഞനായ കൃഷ്ണദ്വൈപായനൻ പറഞ്ഞു: "സഞ്ജയനെ വിട്ടയക്കുക; ജീവനുള്ള സഞ്ജയനെ ഒരു വിധത്തിലും വധിക്കരുത്."
9.29.21
द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता कृताञ्जलिः ।
ततो मामब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति सञ्जय साधय ॥ ९.२९.२१ ॥
ദ്വൈപായനന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ശിനിയുടെ പൗത്രൻ കൈകൂപ്പി എന്നെ വിട്ടയച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "സഞ്ജയാ, ശുഭമായിരിക്കട്ടെ; ഇനി നിന്റെ ദൗത്യം നിർവഹിക്കുക."
9.29.22
अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधः ।
प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः ॥ ९.२९.२२ ॥
അവന്റെ അനുവാദം കിട്ടി, കവചം അഴിച്ചുവെച്ച് ആയുധമില്ലാതെ ഞാൻ ആ നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു; സായാഹ്നത്തിൽ രക്തം പുരണ്ടവനായി അവിടെ എത്തി.
9.29.23
क्रोशमात्रमपक्रान्तं गदापाणिमवस्थितम् ।
एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम् ॥ ९.२९.२३ ॥
രാജാവേ, ഒരു ക്രോശം അകലെ ഗദയുമേന്തി നിൽക്കുന്ന, കഠിനമായി മുറിവേറ്റ ദുര്യോധനനെ ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് കണ്ടു.
9.29.24
स तु मामश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ।
उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तथा दीनमवस्थितम् ॥ ९.२९.२४ ॥
കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവന് എന്നെ നോക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ദീനനായി നിൽക്കുന്ന എന്നെ കണ്ട് അവൻ എന്നെ നോക്കി.
9.29.25
तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवे ।
मुहूर्तं नाशकं वक्तुमतिदुःखपरिप्लुतः ॥ ९.२९.२५ ॥
യുദ്ധത്തിൽ ഏകനായി ശോകിക്കുന്ന അവനെ കണ്ടപ്പോൾ, അതിദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ഞാനും ഒരു നിമിഷം സംസാരിക്കാനായില്ല.
9.29.26
यस्य मूर्धाभिषिक्तानां सहस्रमणिमौलिनाम् ।
आहृत्य च करं सर्वं स्वस्य वेश्म समागतम् ॥ ९.२९.२६ ॥
ആയിരം രത്നകിരീടങ്ങൾ ധരിച്ച അഭിഷിക്തരായ രാജാക്കന്മാർ, ആർക്കുവേണ്ടി കപ്പം കൊണ്ടുവന്ന് തങ്ങളുടെ ഭവനങ്ങളിൽ എല്ലാം ശേഖരിച്ചുവോ.
9.29.27
चतुःसागरपर्यन्ता पृथिवी रत्नभूषिता ।
कर्णेनैकेन यस्यार्थे करमाहारिता पुरा ॥ ९.२९.२७ ॥
നാല് സമുദ്രങ്ങൾ അതിരായ, രത്നാലംകൃതമായ ഭൂമിയുടെ കപ്പം, പണ്ട് കർണൻ ഒരുവൻ തനിച്ച് ആർക്കുവേണ്ടി കൊണ്ടുവന്നുവോ.
9.29.28
यस्याज्ञा परराष्ट्रेषु कर्णेनैव प्रसारिता ।
नाभवद्यस्य शस्त्रेषु खेदो राज्ञः प्रशासतः ॥ ९.२९.२८ ॥
അവന്റെ കല്പന കർണൻ തന്നെ അന്യരാജ്യങ്ങളിൽ പ്രചരിപ്പിച്ചു; ഭരിച്ചിരുന്ന ആ രാജാവിന് ആയുധങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും ക്ഷീണം ഉണ്ടായില്ല.
9.29.29
आसीनो हास्तिनपुरे क्षेमं राज्यमकण्टकम् ।
अन्वपालयदैश्वर्यात्कुबेरमपि नास्मरत् ॥ ९.२९.२९ ॥
ഹസ്തിനാപുരത്ത് വാണ് മുള്ളില്ലാത്ത ക്ഷേമമുള്ള രാജ്യത്തെ അവൻ പാലിച്ചു; ഐശ്വര്യം കൊണ്ട് കുബേരനെപ്പോലും അവൻ ഓർത്തില്ല.
9.29.30
भवनाद्भवनं राजन्प्रयातुं पृथिवीपते ।
देवालयप्रदेशे च पन्था यस्य हिरण्मयः ॥ ९.२९.३० ॥
ഹേ രാജാവേ, ഹേ ഭൂപതേ, ഒരു ഭവനത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് പോകാനുള്ള, ദേവാലയ പ്രദേശത്ത് സ്വർണമയമായ പാതയുള്ള.
9.29.31
पताकावृतसूर्यांशुतोरणोच्छ्रितशोभिताः ।
प्रयाणे पृथिवीभर्तुर्धन्यानामभवन्गृहाः ॥ ९.२९.३१ ॥
രാജാവിന്റെ യാത്രയിൽ കൊടികളാൽ മൂടപ്പെട്ടും സൂര്യകിരണങ്ങളിൽ തിളങ്ങിയും ഉയർന്ന തോരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ഭാഗ്യവാന്മാരുടെ ഗൃഹങ്ങൾ ശോഭിച്ചിരുന്നു.
9.29.32
आरुह्यैरावतप्रख्यं नागमिन्द्रसमो बली ।
विभूत्या सुमहत्या यः प्रयाति पृथिवीपते ॥ ९.२९.३२ ॥
ഇന്ദ്രനു തുല്യനായ ബലവാൻ ഐരാവതത്തിനു സമാനമായ ആനപ്പുറത്തു കയറി മഹാവൈഭവത്തോടെ യാത്ര ചെയ്യുന്നു, ഹേ ഭൂപതേ.
9.29.33
तं भृशक्षतसर्वाङ्गं पद्ध्यामेव धरातले ।
तिष्ठन्तमेकं दृष्ट्वा तु ममाभूत्क्लेश उत्तमः ॥ ९.२९.३३ ॥
ശരീരമാസകലം കഠിനമായ മുറിവുകളേറ്റ്, നിലത്ത് കാൽനടയായി ഒറ്റയ്ക്ക് നിൽക്കുന്ന അവനെ കണ്ടപ്പോൾ എനിക്ക് അത്യന്തം ദുഃഖമുണ്ടായി.
9.29.34
तस्य चैवंविधस्याद्य जगन्नाथस्य भूपते ।
आपदप्रतिमैवाभूद्बलीयान्विधिरेव हि ॥ ९.२९.३४ ॥
ഹേ ഭൂപതേ, ഇന്ന് ഇങ്ങനെയൊരവസ്ഥയിലായ ആ ജഗന്നാഥന് ഇത് തുല്യതയില്ലാത്ത ആപത്തായിരുന്നു; വിധി തന്നെയാണ് ഏറ്റവും ബലവാൻ.
9.29.35
ततोऽस्मै तदहं सर्वमुक्तवान्ग्रहणं तदा ।
द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे ॥ ९.२९.३५ ॥
അപ്പോൾ ഞാൻ അവനോട് അതെല്ലാം പറഞ്ഞു — അന്നത്തെ പിടിയിലാകലിനെക്കുറിച്ചും, ദ്വൈപായനന്റെ കൃപയാൽ യുദ്ധത്തിൽ ജീവനോടെ മോചനം ലഭിച്ചതിനെക്കുറിച്ചും.
9.29.36
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः ॥ ९.२९.३६ ॥
അവൻ ഒരു നിമിഷം ചിന്തിച്ചിരുന്ന ശേഷം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് സഹോദരന്മാരെക്കുറിച്ചും സർവ്വസൈന്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും എന്നോട് ചോദിച്ചു.
9.29.37
तस्मै तदहमाचक्षे सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
भ्रातॄश्च निहतान्सर्वान्सैन्यं च विनिपातितम् ॥ ९.२९.३७ ॥
ഞാൻ കണ്ണാൽ കണ്ടതെല്ലാം അവനോട് പറഞ്ഞു — കൊല്ലപ്പെട്ട സഹോദരന്മാരെയും വീഴ്ത്തപ്പെട്ട സൈന്യത്തെയും.
9.29.38
त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिप ।
इति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ९.२९.३८ ॥
രാജാവേ, നിന്റെ പക്ഷത്ത് മൂന്ന് രഥങ്ങൾ മാത്രമേ ശേഷിച്ചിട്ടുള്ളൂ — പുറപ്പെടുന്ന സമയത്ത് കൃഷ്ണദ്വൈപായനൻ എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
9.29.39
स दीर्घमिव निःश्वस्य प्रत्यवेक्ष्य पुनः पुनः ।
असौ मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत ॥ ९.२९.३९ ॥
അവൻ ദീർഘമായി നെടുവീർപ്പിട്ട്, വീണ്ടും വീണ്ടും എന്നെ നോക്കി, കൈകൊണ്ട് എന്നെ തൊട്ട് നിന്റെ പുത്രൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചു.
9.29.40
त्वदन्यो नेह सङ्ग्रामे कश्चिज्जीवति सञ्जय ।
द्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्डवाः ॥ ९.२९.४० ॥
സഞ്ജയാ, യുദ്ധത്തിൽ നിന്നെ അല്ലാതെ ഇവിടെ ആരും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നില്ല; സഹായികളോടൊപ്പമുള്ള പാണ്ഡവരിൽ മറ്റൊരാളെയും ഇവിടെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
9.29.41
ब्रूयाः सञ्जय राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदमित्युत ॥ ९.२९.४१ ॥
സഞ്ജയാ, ദീർഘദർശിയായ ആ രാജാവിനോട് നീ പറയണം — 'നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ ജലാശയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു' എന്ന്.
9.29.42
सुहृद्भिस्तादृशैर्हीनः पुत्रैर्भ्रातृभिरेव च ।
पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः ॥ ९.२९.४२ ॥
ഇത്തരം സുഹൃത്തുക്കളും പുത്രന്മാരും സഹോദരന്മാരും നഷ്ടപ്പെട്ട്, പാണ്ഡവർ രാജ്യം അപഹരിച്ച ശേഷം, എന്നെപ്പോലെയുള്ള ആർ ജീവിച്ചിരിക്കും?
9.29.43
आचक्षीथाः सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहवात् ।
आस्मिंस्तोयह्रदे गुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम् ॥ ९.२९.४३ ॥
നീ ഇതെല്ലാം പറയണം — മഹായുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ രക്ഷപ്പെട്ട് ഈ ജലാശയത്തിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു, ജീവനോടിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ കഠിനമായി മുറിവേറ്റിരിക്കുന്നു എന്നും.
9.29.44
एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्तं महाह्रदम् ।
अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः ॥ ९.२९.४४ ॥
മഹാരാജാവേ, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മനുഷ്യാധിപൻ ആ മഹാ ജലാശയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; തന്റെ മായയാൽ വെള്ളം സ്തംഭിപ്പിച്ചു.
9.29.45
तस्मिन्ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन्रथाञ्श्रान्तवाहनान् ।
अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुषः ॥ ९.२९.४५ ॥
അവൻ ആ ജലാശയത്തിൽ പ്രവേശിച്ച ശേഷം, ക്ഷീണിച്ച കുതിരകളുള്ള മൂന്നു രഥങ്ങൾ ഞാൻ കണ്ടു; അവരെല്ലാം ഒരേ സ്ഥലത്ത് എത്തിച്ചേർന്നിരുന്നു.
9.29.46
कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम् ।
भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ्शरविक्षतान् ॥ ९.२९.४६ ॥
ശാരദ്വതനായ വീരനായ കൃപൻ, ദ്രോണപുത്രൻ, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അശ്വത്ഥാമാവ്, ഭോജനും കൃതവർമ്മാവും — ഇവർ അമ്പുകളേറ്റ് മുറിവേറ്റ് ഒന്നിച്ചുണ്ടായിരുന്നു.
9.29.47
ते सर्वं मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमश्वाननोदयन् ।
उपयाय तु मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि सञ्जय ॥ ९.२९.४७ ॥
അവർ എന്നെ കണ്ട ഉടനെ കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ തെളിച്ച് എന്റെ അടുത്തെത്തി പറഞ്ഞു — 'സഞ്ജയാ, ഭാഗ്യവശാൽ നീ ജീവനോടെയുണ്ട്!'
9.29.48
अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम् ।
कच्चिद्दुर्योधनो राजा स नो जीवति सञ्जय ॥ ९.२९.४८ ॥
എല്ലാവരും എന്നോട് അങ്ങയുടെ പുത്രനും ജനാധിപനുമായ ദുര്യോധനനെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു — 'സഞ്ജയാ, രാജാവായ ദുര്യോധനൻ നമ്മുടെ ഇടയിൽ ഇപ്പോഴും ജീവനോടിരിക്കുന്നുണ്ടോ?'
9.29.49
आख्यातवानहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम् ।
तच्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ९.२९.४९ ॥
അപ്പോൾ ഞാൻ അവരോടു രാജാവിന്റെ ക്ഷേമം അറിയിച്ചു; ദുര്യോധനൻ എന്നോടു പറഞ്ഞതെല്ലാം പറഞ്ഞു.
9.29.50
ह्रदं चैवाहमाचक्षं यं प्रविष्टो नराधिपः ।
अश्वत्थामा तु तद्राजन्निशम्य वचनं मम ॥ ९.२९.५० ॥
രാജാവ് പ്രവേശിച്ച ആ കുളവും ഞാൻ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ഹേ രാജാവേ, അശ്വത്ഥാമാവ് എന്റെ വാക്കു കേട്ടപ്പോൾ.
9.29.51
तं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत् ।
अहो धिक्स न जानाति जीवतोऽस्मान्नराधिप।
पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान् ॥ ९.२९.५१ ॥
ആ വിശാലമായ കുളം കണ്ട് അവൻ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിച്ചു: "അയ്യോ, ധിക്കാരം! ജീവനോടെയുള്ള ഞങ്ങളെ ആ രാജാവ് അറിയുന്നില്ല. അവനോടൊപ്പം ശത്രുക്കളോട് പൊരുതാൻ ഞങ്ങൾ മതിയായിരുന്നു."
9.29.52
ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः ।
प्राद्रवन्रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान्रणे ॥ ९.२९.५२ ॥
ആ മഹാരഥന്മാർ അവിടെ വളരെ നേരം വിലപിച്ചു; പിന്നെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാണ്ഡുപുത്രന്മാരെ കണ്ട് രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠരായവർ ഓടിപ്പോയി.
9.29.53
ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम् ।
सेनानिवेशमाजग्मुर्हतशेषास्त्रयो रथाः ॥ ९.२९.५३ ॥
ശേഷിച്ച ആ മൂന്നു രഥങ്ങൾ എന്നെ കൃപന്റെ നന്നായി അലങ്കരിച്ച രഥത്തിൽ കയറ്റി സൈന്യപാളയത്തിലേക്ക് വന്നു.
9.29.54
तत्र गुल्माः परिक्षिप्ताः सूर्ये चास्तमिते सति ।
सर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम् ॥ ९.२९.५४ ॥
അവിടെ കാവൽസേനകൾ ചുറ്റും നിർത്തിയിരുന്നു. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരുടെ നാശം കേട്ട് എല്ലാവരും വിലപിച്ചു.
9.29.55
ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षिणो नराः ।
राजदारानुपादाय पययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.५५ ॥
അപ്പോൾ മഹാരാജാവേ, സ്ത്രീകളുടെ വൃദ്ധരായ കാവൽക്കാരായ പുരുഷന്മാർ രാജപത്നിമാരെ കൂട്ടി നഗരത്തിലേക്ക് പോയി.
9.29.56
तत्र विक्रोशमानानां रुदतीनां च सर्वशः ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः श्रुत्वा तद्बलसङ्क्षयम् ॥ ९.२९.५६ ॥
അവിടെ എല്ലായിടത്തുനിന്നും നിലവിളിച്ചും കരഞ്ഞും കൊണ്ടിരുന്ന സ്ത്രീകളുടെ മഹാശബ്ദം ഉയർന്നു; ആ സേനയുടെ നാശം കേട്ടതിനാൽ.
9.29.57
ततस्ता योषितो राजन्रुदन्त्यो वै मुहुर्मुहुः ।
कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम् ॥ ९.२९.५७ ॥
അപ്പോൾ രാജാവേ, ആ സ്ത്രീകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും കരഞ്ഞ്, കുററരി പക്ഷികളെപ്പോലെ ശബ്ദിച്ച് ഭൂമിയെ മുഴക്കി.
9.29.58
आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत ।
लुलुचुश्च तदा केशान्क्रोशन्त्यस्तत्रतत्र ह ॥ ९.२९.५८ ॥
നഖങ്ങളാലും കൈകളാലും അവർ തലകളിൽ അടിച്ചു; അവിടവിടെ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് മുടി പിച്ചിപ്പറിച്ചു.
9.29.59
हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च ।
शोचन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशाम्पते ॥ ९.२९.५९ ॥
"ഹാ, ഹാ" എന്ന് വിലപിച്ച്, മാറത്തടിച്ച്, ദുഃഖിച്ച് അവർ അവിടെ കരഞ്ഞു; ജനങ്ങളുടെ നാഥാ, നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട്.
9.29.60
ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः ।
राजदारानुपामन्त्र्य प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६० ॥
അപ്പോൾ ദുര്യോധനന്റെ മന്ത്രിമാർ, കണ്ണീരിനാൽ തൊണ്ട ഇടറി, അത്യന്തം വ്യസനിച്ച്, രാജപത്നിമാരോട് യാത്ര ചോദിച്ച് നഗരത്തിലേക്ക് പോയി.
9.29.61
वेत्रव्यासक्तहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशाम्पते ।
शयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च।
समादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः ॥ ९.२९.६१ ॥
ജനപതേ, കൈകളിൽ വടികളേന്തിയ വാതിൽകാവൽക്കാരും, വെളുത്ത കട്ടിലുകളും മനോഹരമായ വിരിപ്പുകളും എടുത്ത് അന്തഃപുരരക്ഷകരും വേഗത്തിൽ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി.
9.29.62
आस्थायाश्वतरीयुक्तान्स्यन्दनानपरे पुनः ।
स्वान्स्वान्दारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६२ ॥
മറ്റുള്ളവർ കോവർകഴുതകൾ പൂട്ടിയ രഥങ്ങളിൽ കയറി, അവരവരുടെ ഭാര്യമാരെയും കൂട്ടി വീണ്ടും നഗരത്തിലേക്ക് പോയി.
9.29.63
अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु ।
ददृशुस्ता महाराज जना याताः पुरं प्रति ॥ ९.२९.६३ ॥
മഹാരാജാവേ, വീടുകളിൽ സൂര്യനും കണ്ടിട്ടില്ലാതിരുന്ന സ്ത്രീകളെ ജനങ്ങൾ കണ്ടു; അവർ നഗരത്തിലേക്ക് പോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു.
9.29.64
ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताः ।
प्रययुर्नगरं तूर्णं हतस्वपतिबान्धवाः ॥ ९.२९.६४ ॥
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, സുകുമാരികളായ ആ സ്ത്രീകൾ, ഭർത്താവും ബന്ധുക്കളും കൊല്ലപ്പെട്ടവരായി, വേഗത്തിൽ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി.
9.29.65
आगोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रति ।
ययुर्मनुष्याः सम्भ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः ॥ ९.२९.६५ ॥
ഗോപാലന്മാർ മുതൽ ആട്ടിടയന്മാർ വരെ, ഭീമസേനന്റെ ഭയത്താൽ പീഡിതരായ മനുഷ്യർ പരിഭ്രാന്തരായി ഓടി നഗരത്തിലേക്ക് പോയി.
9.29.66
अपिचैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्योऽभूत्सुदारुणम् ।
प्रेक्षमाणास्तदाऽन्योन्यमाधावन्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६६ ॥
മാത്രമല്ല, അവരിൽ പാണ്ഡവരിൽ നിന്ന് അതിതീവ്രവും ഭയങ്കരവുമായ ഭയം ഉണ്ടായി; അപ്പോൾ അവർ പരസ്പരം നോക്കി നഗരത്തിലേക്ക് ഓടി.
9.29.67
तस्मिंस्तथा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे ।
युयुत्सुः शोकसम्मूढः प्राप्तकालमचिन्तयत् ॥ ९.२९.६७ ॥
ആ ഭയങ്കരമായ ചിതറിയോട്ടം നടക്കുമ്പോൾ, ദുഃഖത്താൽ മോഹിതനായ യുയുത്സു സമയമായി എന്ന് ചിന്തിച്ചു.
9.29.68
जितो दुर्योधनः सङ्ख्ये पाण्डवैर्भीमविक्रमैः ।
एकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताः ॥ ९.२९.६८ ॥
യുദ്ധത്തിൽ ഭീമതുല്യ വിക്രമികളായ പാണ്ഡവരാൽ പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണി സേനയുടെ നായകനായ ദുര്യോധനൻ പരാജിതനായി; അവന്റെ സഹോദരന്മാരും വധിക്കപ്പെട്ടു.
9.29.69
हताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरः सराः ।
अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद्यदृच्छया ॥ ९.२९.६९ ॥
ഭീഷ്മരും ദ്രോണരും നയിച്ച എല്ലാ കൗരവരും വധിക്കപ്പെട്ടു; ഞാൻ മാത്രം ഭാഗ്യയോഗത്താൽ, യാദൃച്ഛികമായി രക്ഷപ്പെട്ടു.
9.29.70
विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराद्वै समन्ततः ।
इतस्ततः पलायन्ते हतनाथा हतौजसः ॥ ९.२९.७० ॥
പാളയത്തിൽ നിന്ന് എല്ലായിടത്തുനിന്നും എല്ലാവരും ചിതറിയോടി; നായകന്മാരെ നഷ്ടപ്പെട്ട്, ഓജസ്സറ്റ് അവർ ഇവിടെയും അവിടെയും ഓടുകയാണ്.
9.29.71
अदृष्टपूर्वा दुःखार्ता भयव्याकुललोचनाः ।
हरिणा इव वित्रस्ता वीक्षमाणा दिशो दश ॥ ९.२९.७१ ॥
മുമ്പൊരിക്കലും കാണാത്തവരായി, ദുഃഖത്താൽ പീഡിതരായി, ഭയത്താൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ, ഭയന്ന മാനുകളെപ്പോലെ പത്തു ദിക്കുകളും നോക്കുന്നു.
9.29.72
दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेषिताः ।
राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति।
प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सह प्रभो ॥ ९.२९.७२ ॥
ദുര്യോധനന്റെ ശേഷിച്ച മന്ത്രിമാർ രാജസ്ത്രീകളെ കൂട്ടി നഗരത്തിലേക്ക് പോയി. പ്രഭോ, അവരോടൊപ്പം നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ സമയമായി എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
9.29.73
युधिष्ठिरमनुज्ञाय वासूदेवं तथैव च ।
एतमर्थं महाबाहुरुभयोः सन्न्यवेदयत् ॥ ९.२९.७३ ॥
യുധിഷ്ഠിരനോടും വാസുദേവനോടും അനുവാദം വാങ്ങി ആ മഹാബാഹു ഈ കാര്യം ഇരുവരെയും പൂർണ്ണമായി അറിയിച്ചു.
9.29.74
तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं करुणवेदिता ।
परिष्वज्य महाबाहुर्वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत् ॥ ९.२९.७४ ॥
രാജാവ് അവനിൽ എപ്പോഴും സന്തുഷ്ടനായിരുന്നു; അവൻ കാരുണ്യം അറിയുന്നവനായിരുന്നു. ആ മഹാബാഹു വൈശ്യപുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് യാത്രയാക്കി.
9.29.75
ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत् ।
संवाहयितवांश्चापि राजदारान्पुरं प्रति ॥ ९.२९.७५ ॥
അപ്പോൾ അവൻ രഥത്തിൽ കയറി കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ തെളിച്ചു; രാജസ്ത്രീകളെയും നഗരത്തിലേക്ക് നയിച്ചു.
9.29.76
तैश्चैव सहितः क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करे ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः ॥ ९.२९.७६ ॥
അവരോടൊപ്പം സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്ന സമയത്ത് അവൻ വേഗത്തിൽ എത്തി; ഇടറിയ കണ്ഠത്തോടും കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടും കൂടി ഹാസ്തിനപുരത്ത് പ്രവേശിച്ചു.
9.29.77
अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम् ।
राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम् ॥ ९.२९.७७ ॥
കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ മഹാപ്രാജ്ഞനായ വിദുരനെ അവൻ കണ്ടു; അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ സമീപത്തുനിന്ന് പുറത്തുവന്നിരുന്നു, ദുഃഖത്താൽ മനസ്സ് വേദനിച്ചിരുന്നു.
9.29.78
तमब्रवीत्सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम् ॥ ९.२९.७८ ॥
സത്യധൃതി, മുന്നിൽ വണങ്ങി നിന്നിരുന്ന അവനോട് പറഞ്ഞു.
9.29.79
दिष्ट्या कुरुक्षये वृत्ते अस्मिंस्त्वं पुत्र जीवसि ।
विना राज्ञः पर्वेशार्द्वै किमसि त्वमिहागतः।
एतद्वै कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय ॥ ९.२९.७९ ॥
കുരുക്ഷയം കഴിഞ്ഞ ഈ വേളയിൽ ഭാഗ്യവശാൽ നീ ജീവനോടെയുണ്ട്, മകനേ. രാജാവില്ലാതെ നീ എന്തിന് ഇവിടെ വന്നു? ഇതിന്റെ കാരണമെല്ലാം വിശദമായി പറയൂ.
9.29.80
युयुत्सुरुवाच ।
निहते शकुनौ तत्र सज्ञातिसुतबान्धवे।
हतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततः ।
स्वकं स हयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात् ॥ ९.२९.८० ॥
യുയുത്സു പറഞ്ഞു: അവിടെ ശകുനി കൊല്ലപ്പെട്ടശേഷം, ബന്ധുക്കളും പുത്രന്മാരും ഞാതികളുമായി, ശേഷിച്ച പരിവാരവും കൊല്ലപ്പെട്ടശേഷം, രാജാവായ ദുര്യോധനൻ തന്റെ കുതിരയെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭയത്താൽ കിഴക്കോട്ട് ഓടി.
9.29.81
अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात् ।
भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रावन्नगरं प्रति ॥ ९.२९.८१ ॥
രാജാവ് പാളയത്തിൽ നിന്ന് പോയപ്പോൾ ഭയത്താൽ വ്യാകുലരായ എല്ലാവരും നഗരത്തിലേക്ക് ഓടി.
9.29.82
ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वतः ।
वाहनेषु समारोप्य अध्यक्षाः प्राद्रावन्भयात् ॥ ९.२९.८२ ॥
പിന്നീട് രാജാവിന്റെ ഭാര്യമാരെയും അവന്റെ സഹോദരന്മാരുടെ ഭാര്യമാരെയും വാഹനങ്ങളിൽ കയറ്റി, മേൽനോട്ടക്കാർ ഭയത്താൽ ഓടി.
9.29.83
ततोऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम् ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षन्लोकस्य वाच्यताम् ॥ ९.२९.८३ ॥
പിന്നീട് ഞാൻ രാജാവിനോടും കേശവനോടും അനുവാദം വാങ്ങി, ജനങ്ങളുടെ നിന്ദയിൽ നിന്ന് സ്വയം രക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഹാസ്തിനപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
9.29.84
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम् ।
प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित्।
अपूजयदमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९.२९.८४ ॥
വൈശ്യപുത്രനായ (വിദുരൻ) പറഞ്ഞ ഈ വാക്ക് കേട്ട്, അത് യഥാകാലമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, സർവധർമ്മജ്ഞനായ അമേയാത്മാവായ വിദുരൻ യുയുത്സുവിനെ ആദരിച്ച് ഈ വാക്ക് പറഞ്ഞു.
9.29.85
प्राप्तकालमिदं सर्वं ब्रुवता भरतक्षये ।
रक्षितः कुलधर्मश्च सानुक्रोशतया त्वया ॥ ९.२९.८५ ॥
ഭരതവംശനാശസമയത്ത് നീ ഇതെല്ലാം യഥാകാലം പറഞ്ഞു; കാരുണ്യത്താൽ കുലധർമ്മം സംരക്ഷിച്ചു.
9.29.86
दिष्ठ्या त्वामिह सङ्ग्राम दस्माद्वीरक्षयात्पुरम् ।
समागतमपश्याम ह्यंशुमन्तमिव प्रजाः ॥ ९.२९.८६ ॥
ഭാഗ്യവശാൽ വീരന്മാരുടെ നാശമായ ഈ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് നീ ഇവിടെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തിയതു കാണുന്നു; ജനങ്ങൾ സൂര്യനെ കാണുന്നതുപോലെ.
9.29.87
अन्धस्यं नृपतेर्यष्टिर्लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः ।
बहुशो याच्यमानस्य दैवोपहतचेतसः।
त्वमेको व्यसनार्तस्य ध्रियसे पुत्र सर्वथा ॥ ९.२९.८७ ॥
മകനേ, അന്ധനും ലോഭിയും ദൂരദർശിത്വമില്ലാത്തവനുമായ രാജാവിന് നീയേ ഏക ഊന്നുവടി; വിധിയാൽ മനസ്സ് തകർന്നവനും ദുഃഖാർത്തനുമായ അവനെ നീയേ എല്ലാവിധത്തിലും താങ്ങുന്നു.
9.29.88
अद्य त्वमिह विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरम् ।
एतावदुक्त्वा वचनं विदुरः साश्रुलोचनः।
युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम् ॥ ९.२९.८८ ॥
ഇന്ന് നീ ഇവിടെ വിശ്രമിക്കൂ; നാളെ യുധിഷ്ഠിരന്റെ അടുത്തേക്ക് പോകൂ. ഇത്രയും പറഞ്ഞ്, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ വിദുരൻ യുയുത്സുവിനോട് യാത്ര ചോദിച്ച് രാജാക്കന്മാരുടെ നാശമായ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
9.29.89
पौरजानपदैर्दुःखाद्धाहेति भृशनादितम् ।
निरानन्दं गतश्रीकं हृताराममिवाशयम्।
शून्यरूपमपध्वस्तं दुःखाद्दुःखतरोऽभवत् ॥ ९.२९.८९ ॥
പൗരന്മാരും ജനപദവാസികളും ദുഃഖത്താൽ "അയ്യോ" എന്ന് അത്യന്തം വിലപിച്ചു. ആ നഗരം ആനന്ദമില്ലാതെയും ശ്രീയില്ലാതെയും കവർന്നെടുത്ത ഉദ്യാനംപോലെ ശൂന്യമായും തകർന്നും ദുഃഖത്താൽ കൂടുതൽ ദുഃഖിതമായി.
9.29.90
विदुरः सर्वधर्मज्ञो विक्लवेनान्तरात्मना ।
विवेश नगरे राजन्निशश्वास शनैः शनैः ॥ ९.२९.९० ॥
സർവധർമ്മജ്ഞനായ വിദുരൻ വ്യാകുലമായ മനസ്സോടെ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഹേ രാജാവേ, അദ്ദേഹം പതുക്കെ പതുക്കെ ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടു.
9.29.91
युयुत्सुरपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत्तदा ।
वन्द्यमानः स्वकैश्चापि नाभ्यनन्दत्सुदुःखितः।
चिन्तयानः क्षयं तीव्रं भरतानां परस्परम् ॥ ९.२९.९१ ॥
യുയുത്സുവും ആ രാത്രി സ്വന്തം ഗൃഹത്തിൽ വസിച്ചു. സ്വജനങ്ങളാൽ വന്ദിക്കപ്പെട്ടിട്ടും അത്യന്തം ദുഃഖിതനായ അദ്ദേഹം സന്തോഷിച്ചില്ല; ഭരതന്മാർക്കിടയിലെ ഭയങ്കരമായ പരസ്പര ക്ഷയത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.