మహాభారతం · అధ్యాయం 9.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.29.1
निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते ।
पाण्डवानां बले सूत किन्नु शेषमभूत्तदा ॥ ९.२९.१ ॥
సూతా, నా సైన్యం హతమై శిబిరం పూర్తిగా నాశనమైనప్పుడు, పాండవుల బలంలో అప్పుడు ఏమి మిగిలి ఉంది?
9.29.2
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि सञ्जय ।
यच्च दुर्योधनो मानी कृतवांस्तनयो मम।
वलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः ॥ ९.२९.२ ॥
సంజయా, నీవు నైపుణ్యుడవు; నేను అడుగుతున్నాను, చెప్పు. గర్విష్ఠుడైన నా కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఓటమిని చూసి, ఆ ఒంటరి భూపతి ఏమి చేశాడు?
9.29.3
रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च ।
पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनामयुतानि च ॥ ९.२९.३ ॥
రెండు వేల రథాలు, ఏడు వందల ఏనుగులు, ఐదు వేల గుర్రాలు, పదివేల కాల్బలం మిగిలి ఉన్నాయి.
9.29.4
एतच्छेषमभूद्राजन्पाण्डवानां मह्रद्बलम् ।
परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः ॥ ९.२९.४ ॥
రాజా, పాండవుల ఈ మహాబలమే మిగిలి ఉంది; దానిని తీసుకుని యుద్ధంలో ధృష్టద్యుమ్నుడు నిలిచాడు.
9.29.5
एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः ।
नापश्यत्समरे कञ्चित्सहायं रथिनां वरः ॥ ९.२९.५ ॥
భరతశ్రేష్ఠా, అప్పుడు రాజు దుర్యోధనుడు ఒంటరివాడయ్యాడు; రథికులలో శ్రేష్ఠుడు యుద్ధంలో ఒక్క సహాయకుడినీ చూడలేదు.
9.29.6
नर्दमानान्परान्दृष्ट्वा स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ।
दृष्ट्वा भरतशार्दूलः कश्मलेनाभिसंवृतः।
हतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रावद्भयात् ॥ ९.२९.६ ॥
శత్రువులు గర్జించడం, తన సైన్యం నాశనమవడం చూసి, భరతశార్దూలుడు మోహంతో కప్పబడి, చచ్చిన తన గుర్రాన్ని వదిలి భయంతో తూర్పు వైపుకు పారిపోయాడు.
9.29.7
एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
गदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम् ॥ ९.२९.७ ॥
పదకొండు అక్షౌహిణుల సైన్యాధిపతి, నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు, గదను చేతబట్టి, తేజోవంతుడై, కాలినడకన సరస్సు వైపు బయలుదేరాడు.
9.29.8
नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्यामेव नराधिपः ।
सस्मार वचनं क्षत्रुर्धर्मशीलस्य धीमतः ॥ ९.२९.८ ॥
అప్పుడు ఎంతో దూరం వెళ్ళకుండా, కాలినడకనే వెళ్ళిన ఆ రాజు, ధర్మశీలుడు, బుద్ధిమంతుడైన విదురుని మాటలను స్మరించాడు.
9.29.9
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्ट्वान्पुरा ।
मह्रद्व्सनमस्माकं क्षत्रियाणां च सर्वशः ॥ ९.२९.९ ॥
నిశ్చయంగా మహాప్రాజ్ఞుడైన విదురుడు ముందే చూశాడు — మనకూ క్షత్రియులందరికీ జరగబోయే మహావినాశాన్ని.
9.29.10
एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपः ।
दुःखसन्तप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम् ॥ ९.२९.१० ॥
ఇలా ఆలోచిస్తూ, దుఃఖంతో తపించిన హృదయంతో ఆ రాజు, ఓ రాజా, సైన్యం నాశనాన్ని చూసి సరస్సులో ప్రవేశించాలని కోరాడు.
9.29.11
दशैकाक्षौहिणीभर्ता तदा दुर्योधनोऽपि सन् ।
प्राप्तवान्व्यसनं तीव्रं दैवं हि बलवत्तरम् ॥ ९.२९.११ ॥
పదకొండు అక్షౌహిణుల అధిపతి అయినప్పటికీ, ఆ సమయంలో దుర్యోధనుడు తీవ్ర విపత్తును పొందాడు; నిజంగా దైవమే అత్యంత బలవంతమైనది.
9.29.12
पाण्डवास्तु महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
अभ्यद्रवन्त सङ्क्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति ॥ ९.२९.१२ ॥
కానీ, మహారాజా, ధృష్టద్యుమ్నుడు ముందు నడుపగా పాండవులు ఆగ్రహంతో, ఓ రాజా, నీ సైన్యం వైపు దూసుకొచ్చారు.
9.29.13
शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानामभिगर्जताम् ।
सङ्कल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनञ्जयः ॥ ९.२९.१३ ॥
శక్తి, ఋష్టి, ప్రాస ఆయుధాలు చేతపట్టి గర్జించే సేనల సంకల్పాన్ని ధనంజయుడు గాండీవంతో వ్యర్థం చేశాడు.
9.29.14
तान्हत्वा निशितैर्वाणैः सामात्यान्सह बन्धुभिः ।
रथे श्वेतहये तिष्ठन्नर्जुनो बह्वशोभत ॥ ९.२९.१४ ॥
పదునైన బాణాలతో అమాత్యులు, బంధువులతో సహా వారిని చంపి, తెల్లని గుర్రాలు గల రథంపై నిలిచిన అర్జునుడు అధికంగా ప్రకాశించాడు.
9.29.15
सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे ।
महावनमिव च्छिन्नमभवत्तावकं बलम् ॥ ९.२९.१५ ॥
సుబలుని కుమారుడు హతమైనప్పుడు, గుర్రాలు, రథాలు, ఏనుగులతో కూడిన మీ సేన నరికివేయబడిన మహారణ్యంలా అయింది.
9.29.16
अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य ह ।
नान्यो महारथो राजञ्जीवमानो व्यदृश्यत ॥ ९.२९.१६ ॥
రాజా, దుర్యోధనుని అనేక లక్షల సేనలో వేరొక మహారథుడు జీవించి కనిపించలేదు.
9.29.17
द्रोणपुत्रादृते वीरात्तथैव कृतवर्मणः ।
कृपाच्च गौतमाद्राजन्पार्थिवाच्च तवात्मजात् ॥ ९.२९.१७ ॥
రాజా, ద్రోణుని కుమారుడైన ఆ వీరుడిని తప్ప, అలాగే కృతవర్మ, గౌతముడైన కృపుడు, మీ కుమారుడైన రాజు తప్ప.
9.29.18
धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन्सात्यकिमब्रवीत् ।
किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता ॥ ९.२९.१८ ॥
ధృష్టద్యుమ్నుడు నన్ను చూసి నవ్వుతూ సాత్యకితో ఇలా అన్నాడు: 'ఇతడిని పట్టుకోవడం వలన ఏమి ప్రయోజనం? బ్రతికి ఉన్నవాడితో మనకు ఏ పనీ లేదు.'
9.29.19
धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता महारथः ।
उद्यम्य निशितं खङ्गं हन्तुं मामुद्यतस्तदा ॥ ९.२९.१९ ॥
ధృష్టద్యుమ్నుని మాటలు విని, శినిమనవడు మహారథుడు పదునైన ఖడ్గాన్ని ఎత్తి అప్పుడు నన్ను చంపటానికి సిద్ధమయ్యాడు.
9.29.20
तमागम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
मुच्यतां सञ्जयो जीवन्न हन्तव्यः कथञ्चन ॥ ९.२९.२० ॥
అతని వద్దకు వచ్చి మహాప్రాజ్ఞుడైన కృష్ణద్వైపాయనుడు ఇలా అన్నాడు: "సంజయుని విడిచిపెట్టు; జీవించి ఉన్న సంజయుని ఏ విధంగానూ చంపకూడదు."
9.29.21
द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता कृताञ्जलिः ।
ततो मामब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति सञ्जय साधय ॥ ९.२९.२१ ॥
ద్వైపాయనుని మాటలు విని, శినిమనవడు చేతులు జోడించి నన్ను విడిచిపెట్టి ఇలా అన్నాడు: "సంజయా, శుభమగుగాక; ఇప్పుడు నీ పనిని సాధించు."
9.29.22
अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधः ।
प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः ॥ ९.२९.२२ ॥
అతని అనుమతి పొంది, కవచాన్ని విడిచి ఆయుధాలు లేకుండా నేను ఆ నగరానికి బయలుదేరాను; సాయంకాలానికి రక్తంతో తడిసినవాడినై చేరాను.
9.29.23
क्रोशमात्रमपक्रान्तं गदापाणिमवस्थितम् ।
एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम् ॥ ९.२९.२३ ॥
రాజా, ఒక క్రోశ దూరంలో గదను చేతబట్టి నిలిచి ఉన్న, తీవ్రంగా గాయపడిన దుర్యోధనుని ఒంటరిగా చూశాను.
9.29.24
स तु मामश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ।
उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तथा दीनमवस्थितम् ॥ ९.२९.२४ ॥
కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో అతడు నన్ను సరిగా చూడలేకపోయాడు; దీనంగా నిలిచిన నన్ను చూసి అతడు నా వైపు చూశాడు.
9.29.25
तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवे ।
मुहूर्तं नाशकं वक्तुमतिदुःखपरिप्लुतः ॥ ९.२९.२५ ॥
యుద్ధంలో ఒంటరిగా శోకిస్తున్న అతడిని చూసి, అత్యంత దుఃఖంతో మునిగిన నేను కూడా క్షణకాలం మాట్లాడలేకపోయాను.
9.29.26
यस्य मूर्धाभिषिक्तानां सहस्रमणिमौलिनाम् ।
आहृत्य च करं सर्वं स्वस्य वेश्म समागतम् ॥ ९.२९.२६ ॥
వేల మణి-కిరీటాలు ధరించిన అభిషిక్త రాజులు అతనికోసం కప్పాన్ని తెచ్చి తమ ఇళ్లలో సమకూర్చారు.
9.29.27
चतुःसागरपर्यन्ता पृथिवी रत्नभूषिता ।
कर्णेनैकेन यस्यार्थे करमाहारिता पुरा ॥ ९.२९.२७ ॥
నాలుగు సముద్రాల వరకు విస్తరించిన, రత్నాలతో అలంకరించిన భూమి కప్పం, పూర్వం కర్ణుడు ఒక్కడే అతని కోసం తెచ్చాడు.
9.29.28
यस्याज्ञा परराष्ट्रेषु कर्णेनैव प्रसारिता ।
नाभवद्यस्य शस्त्रेषु खेदो राज्ञः प्रशासतः ॥ ९.२९.२८ ॥
అతని ఆజ్ఞను కర్ణుడే పరరాష్ట్రాలలో వ్యాపింపజేశాడు; పాలిస్తున్న ఆ రాజుకు ఆయుధాలలో ఎప్పుడూ అలసట కలగలేదు.
9.29.29
आसीनो हास्तिनपुरे क्षेमं राज्यमकण्टकम् ।
अन्वपालयदैश्वर्यात्कुबेरमपि नास्मरत् ॥ ९.२९.२९ ॥
హస్తినాపురంలో ఆసీనుడై, ముళ్లు లేని సురక్షిత రాజ్యాన్ని అతడు పరిపాలించాడు; ఐశ్వర్యం వల్ల కుబేరుణ్ణి కూడా స్మరించలేదు.
9.29.30
भवनाद्भवनं राजन्प्रयातुं पृथिवीपते ।
देवालयप्रदेशे च पन्था यस्य हिरण्मयः ॥ ९.२९.३० ॥
ఓ రాజా, ఓ భూపతీ, ఒక భవనం నుండి మరొక భవనానికి వెళ్లే, దేవాలయ ప్రాంతంలో బంగారు మార్గం కలిగిన.
9.29.31
पताकावृतसूर्यांशुतोरणोच्छ्रितशोभिताः ।
प्रयाणे पृथिवीभर्तुर्धन्यानामभवन्गृहाः ॥ ९.२९.३१ ॥
రాజు ప్రయాణ సమయంలో పతాకలతో కప్పబడి, సూర్యకిరణాలతో మెరిసి, ఎత్తైన తోరణాలతో అలంకరించబడిన ధన్యుల గృహాలు ఉన్నాయి.
9.29.32
आरुह्यैरावतप्रख्यं नागमिन्द्रसमो बली ।
विभूत्या सुमहत्या यः प्रयाति पृथिवीपते ॥ ९.२९.३२ ॥
ఇంద్రునితో సమానమైన బలవంతుడు, ఐరావతంలా ఉన్న ఏనుగును ఎక్కి, గొప్ప వైభవంతో ప్రయాణిస్తాడు, ఓ భూపతీ.
9.29.33
तं भृशक्षतसर्वाङ्गं पद्ध्यामेव धरातले ।
तिष्ठन्तमेकं दृष्ट्वा तु ममाभूत्क्लेश उत्तमः ॥ ९.२९.३३ ॥
శరీరమంతా తీవ్ర గాయాలతో, నేలపై కాలినడకన ఒంటరిగా నిలిచి ఉన్న అతడిని చూసి నాకు గొప్ప దుఃఖం కలిగింది.
9.29.34
तस्य चैवंविधस्याद्य जगन्नाथस्य भूपते ।
आपदप्रतिमैवाभूद्बलीयान्विधिरेव हि ॥ ९.२९.३४ ॥
ఓ భూపతీ, ఈ రోజు ఇలాంటి దశకు చేరిన ఆ జగన్నాథునికి ఇది సాటిలేని ఆపద; విధియే అత్యంత బలవంతమైనది.
9.29.35
ततोऽस्मै तदहं सर्वमुक्तवान्ग्रहणं तदा ।
द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे ॥ ९.२९.३५ ॥
అప్పుడు నేను అతనికి అదంతా చెప్పాను — ఆ సమయంలో బంధింపబడటం, ద్వైపాయనుని అనుగ్రహంతో యుద్ధంలో ప్రాణంతో విడుదల కావడం గురించి కూడా.
9.29.36
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः ॥ ९.२९.३६ ॥
అతడు క్షణకాలం ఆలోచించినట్లుగా ఉండి, తిరిగి చేతనను పొందాక, సోదరుల గురించి, సమస్త సైన్యాల గురించి నన్ను అడిగాడు.
9.29.37
तस्मै तदहमाचक्षे सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
भ्रातॄश्च निहतान्सर्वान्सैन्यं च विनिपातितम् ॥ ९.२९.३७ ॥
నేను ప్రత్యక్షంగా చూసినదంతా అతనికి చెప్పాను — చంపబడిన సోదరులను, కూలిపోయిన సైన్యాన్ని.
9.29.38
त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिप ।
इति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ९.२९.३८ ॥
రాజా, మీ పక్షంలో మూడు రథాలు మాత్రమే మిగిలాయి — బయలుదేరే సమయంలో కృష్ణద్వైపాయనుడు నాతో ఇలా అన్నాడు.
9.29.39
स दीर्घमिव निःश्वस्य प्रत्यवेक्ष्य पुनः पुनः ।
असौ मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत ॥ ९.२९.३९ ॥
అతను దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి, మళ్ళీ మళ్ళీ నన్ను చూసి, చేతితో నన్ను తాకి, నీ కుమారుడు ఇలా మాట్లాడాడు.
9.29.40
त्वदन्यो नेह सङ्ग्रामे कश्चिज्जीवति सञ्जय ।
द्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्डवाः ॥ ९.२९.४० ॥
సంజయా, యుద్ధంలో నీ తప్ప ఇక్కడ ఎవరూ జీవించి లేరు; సహాయకులతో ఉన్న పాండవులలో మరొకరిని కూడా నేను ఇక్కడ చూడటం లేదు.
9.29.41
ब्रूयाः सञ्जय राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदमित्युत ॥ ९.२९.४१ ॥
సంజయా, ప్రజ్ఞాచక్షువైన ఆ రాజుకు నువ్వు చెప్పాలి — 'నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు సరస్సులో ప్రవేశించాడు' అని.
9.29.42
सुहृद्भिस्तादृशैर्हीनः पुत्रैर्भ्रातृभिरेव च ।
पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः ॥ ९.२९.४२ ॥
ఇటువంటి మిత్రులను, కుమారులను, సోదరులను కోల్పోయి, పాండవులచే రాజ్యం అపహరించబడిన తరువాత, నాలాంటి వాడు ఎవరు జీవించి ఉండగలడు?
9.29.43
आचक्षीथाः सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहवात् ।
आस्मिंस्तोयह्रदे गुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम् ॥ ९.२९.४३ ॥
నీవు ఇవన్నీ చెప్పు, మహాయుద్ధం నుండి నేను తప్పించుకుని ఈ నీటి మడుగులో దాగి ఉన్నాననీ, బ్రతికే ఉన్నాననీ, తీవ్రంగా గాయపడ్డాననీ.
9.29.44
एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्तं महाह्रदम् ।
अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः ॥ ९.२९.४४ ॥
మహారాజా, ఇలా చెప్పి ఆ మానవాధిపతి ఆ మహా మడుగులో ప్రవేశించి, తన మాయతో నీటిని స్తంభింపజేశాడు.
9.29.45
तस्मिन्ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन्रथाञ्श्रान्तवाहनान् ।
अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुषः ॥ ९.२९.४५ ॥
అతడు ఆ మడుగులో ప్రవేశించిన తర్వాత, అలసిన గుర్రాలతో మూడు రథాలను చూశాను; వారందరూ ఒకే చోటికి చేరుకున్నారు.
9.29.46
कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम् ।
भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ्शरविक्षतान् ॥ ९.२९.४६ ॥
శారద్వతుడైన వీరుడు కృపుడు, ద్రోణుని కుమారుడు, రథికులలో శ్రేష్ఠుడు, భోజుడు కృతవర్మ — వీరందరూ బాణాలచే గాయపడి కలిసి ఉన్నారు.
9.29.47
ते सर्वं मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमश्वाननोदयन् ।
उपयाय तु मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि सञ्जय ॥ ९.२९.४७ ॥
వారు నన్ను చూసి వేగంగా గుర్రాలను నడిపించి, నా దగ్గరకు వచ్చి అన్నారు — 'సంజయా, అదృష్టవశాత్తు నీవు బ్రతికే ఉన్నావు!'
9.29.48
अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम् ।
कच्चिद्दुर्योधनो राजा स नो जीवति सञ्जय ॥ ९.२९.४८ ॥
అందరూ నన్ను మీ కుమారుడు, ప్రజాధిపతి అయిన దుర్యోధనుని గురించి అడిగారు — 'సంజయా, రాజు దుర్యోధనుడు మన మధ్య ఇంకా బ్రతికే ఉన్నాడా?'
9.29.49
आख्यातवानहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम् ।
तच्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ९.२९.४९ ॥
అప్పుడు నేను వారికి రాజు క్షేమంగా ఉన్నాడని చెప్పాను; దుర్యోధనుడు నాతో చెప్పినదంతా చెప్పాను.
9.29.50
ह्रदं चैवाहमाचक्षं यं प्रविष्टो नराधिपः ।
अश्वत्थामा तु तद्राजन्निशम्य वचनं मम ॥ ९.२९.५० ॥
రాజు ప్రవేశించిన ఆ సరస్సును కూడా నేను చూపించాను. ఓ రాజా, అశ్వత్థామ నా మాటను విని.
9.29.51
तं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत् ।
अहो धिक्स न जानाति जीवतोऽस्मान्नराधिप।
पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान् ॥ ९.२९.५१ ॥
ఆ విశాలమైన సరస్సును చూసి అతడు దుఃఖంతో విలపించాడు: "అయ్యో, ధిక్కారం! ఆ రాజు జీవించి ఉన్న మనలను తెలుసుకోడు. అతనితో కలిసి శత్రువులతో పోరాడేందుకు మనం సమర్థులమే."
9.29.52
ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः ।
प्राद्रवन्रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान्रणे ॥ ९.२९.५२ ॥
ఆ మహారథులు అక్కడ చాలాసేపు విలపించి, రణభూమిలో పాండవ పుత్రులను చూసి, రథికులలో శ్రేష్ఠులు పారిపోయారు.
9.29.53
ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम् ।
सेनानिवेशमाजग्मुर्हतशेषास्त्रयो रथाः ॥ ९.२९.५३ ॥
ఆ ముగ్గురు మిగిలిన రథాలు నన్ను కృపుని అలంకరించిన రథంపై ఎక్కించుకొని సైన్య శిబిరానికి వచ్చాయి.
9.29.54
तत्र गुल्माः परिक्षिप्ताः सूर्ये चास्तमिते सति ।
सर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम् ॥ ९.२९.५४ ॥
అక్కడ కాపలా దళాలు చుట్టూ నిలిపి ఉంచబడ్డాయి. సూర్యుడు అస్తమించగా, మీ కుమారుల వినాశనం విని అందరూ రోదించారు.
9.29.55
ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षिणो नराः ।
राजदारानुपादाय पययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.५५ ॥
అప్పుడు మహారాజా, స్త్రీల వృద్ధ రక్షకులైన పురుషులు రాజభార్యలను తీసుకుని నగరం వైపు వెళ్లారు.
9.29.56
तत्र विक्रोशमानानां रुदतीनां च सर्वशः ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः श्रुत्वा तद्बलसङ्क्षयम् ॥ ९.२९.५६ ॥
అక్కడ అన్నివైపులా ఏడుస్తూ విలపిస్తున్న స్త్రీల మహా ధ్వని లేచింది, ఆ సేన నాశనాన్ని విని.
9.29.57
ततस्ता योषितो राजन्रुदन्त्यो वै मुहुर्मुहुः ।
कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम् ॥ ९.२९.५७ ॥
అప్పుడు రాజా, ఆ స్త్రీలు మళ్ళీ మళ్ళీ ఏడుస్తూ, కురరీ పక్షుల వలె అరుస్తూ భూమిని ప్రతిధ్వనింపజేశారు.
9.29.58
आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत ।
लुलुचुश्च तदा केशान्क्रोशन्त्यस्तत्रतत्र ह ॥ ९.२९.५८ ॥
వారు తమ గోళ్లతో, చేతులతో తమ తలలను కొట్టుకున్నారు; అక్కడక్కడ అరుస్తూ తమ జుట్టును పీక్కున్నారు.
9.29.59
हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च ।
शोचन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशाम्पते ॥ ९.२९.५९ ॥
"హాయ్, హాయ్" అని అరుస్తూ, రొమ్ములు బాదుకుంటూ, శోకిస్తూ అక్కడ వారు ఏడ్చారు; ప్రజాపతీ, విలపిస్తూ.
9.29.60
ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः ।
राजदारानुपामन्त्र्य प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६० ॥
అప్పుడు దుర్యోధనుని మంత్రులు, కన్నీటితో గొంతులు మూసుకుపోయి, తీవ్రంగా వ్యథ చెంది, రాజభార్యలకు వీడ్కోలు చెప్పి నగరం వైపు వెళ్లారు.
9.29.61
वेत्रव्यासक्तहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशाम्पते ।
शयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च।
समादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः ॥ ९.२९.६१ ॥
ప్రజాపతీ, చేతుల్లో దండాలు పట్టుకున్న ద్వారపాలకులు, తెల్లని పడకలు, విలువైన పరుపులు తీసుకుని అంతఃపుర రక్షకులు త్వరగా నగరానికి వెళ్లారు.
9.29.62
आस्थायाश्वतरीयुक्तान्स्यन्दनानपरे पुनः ।
स्वान्स्वान्दारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६२ ॥
ఇతరులు కంచరగాడిదలు కట్టిన రథాలెక్కి, తమ తమ భార్యలను తీసుకుని మళ్ళీ నగరానికి వెళ్లారు.
9.29.63
अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु ।
ददृशुस्ता महाराज जना याताः पुरं प्रति ॥ ९.२९.६३ ॥
మహారాజా, ఇళ్లలో సూర్యుడు కూడా ఎన్నడూ చూడని స్త్రీలను ప్రజలు చూశారు; వారు నగరానికి వెళ్తున్నారు.
9.29.64
ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताः ।
प्रययुर्नगरं तूर्णं हतस्वपतिबान्धवाः ॥ ९.२९.६४ ॥
భరతశ్రేష్ఠా, సుకుమారులైన ఆ స్త్రీలు, తమ భర్తలు బంధువులు హతులైన వారు, త్వరగా నగరానికి వెళ్లారు.
9.29.65
आगोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रति ।
ययुर्मनुष्याः सम्भ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः ॥ ९.२९.६५ ॥
గోపాలుల నుంచి గొర్రెల కాపరుల వరకు, భీమసేనుని భయంతో పీడితులైన ప్రజలు కలవరపడి పరుగెత్తుతూ నగరానికి వెళ్లారు.
9.29.66
अपिचैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्योऽभूत्सुदारुणम् ।
प्रेक्षमाणास्तदाऽन्योन्यमाधावन्नगरं प्रति ॥ ९.२९.६६ ॥
మరియు వారిలో పాండవుల వల్ల అత్యంత తీవ్రమైన, భయంకరమైన భయం కలిగింది; అప్పుడు వారు ఒకరినొకరు చూసుకుంటూ నగరం వైపు పరుగెత్తారు.
9.29.67
तस्मिंस्तथा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे ।
युयुत्सुः शोकसम्मूढः प्राप्तकालमचिन्तयत् ॥ ९.२९.६७ ॥
ఆ విధంగా ఘోరమైన ఆ తలతెగిన పరుగు కొనసాగుతుండగా, శోకంతో మూర్ఛితుడైన యుయుత్సు తగిన సమయం వచ్చిందని ఆలోచించాడు.
9.29.68
जितो दुर्योधनः सङ्ख्ये पाण्डवैर्भीमविक्रमैः ।
एकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताः ॥ ९.२९.६८ ॥
యుద్ధంలో భీముడిలాంటి పరాక్రమశాలురైన పాండవుల చేత పదకొండు సేనావిభాగాలకు అధిపతి అయిన దుర్యోధనుడు ఓడిపోయాడు; అతని సోదరులూ హతులయ్యారు.
9.29.69
हताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरः सराः ।
अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद्यदृच्छया ॥ ९.२९.६९ ॥
భీష్మద్రోణుల నాయకత్వంలోని కౌరవులందరూ హతులయ్యారు; నేను ఒక్కడినే దైవయోగం వల్ల, యాదృచ్ఛికంగా విముక్తుడనయ్యాను.
9.29.70
विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराद्वै समन्ततः ।
इतस्ततः पलायन्ते हतनाथा हतौजसः ॥ ९.२९.७० ॥
శిబిరం నుంచి అన్నివైపులా అందరూ చెదిరిపోయి పారిపోతున్నారు; నాయకులను కోల్పోయి, తేజస్సు నశించి ఇటూ అటూ పరుగెడుతున్నారు.
9.29.71
अदृष्टपूर्वा दुःखार्ता भयव्याकुललोचनाः ।
हरिणा इव वित्रस्ता वीक्षमाणा दिशो दश ॥ ९.२९.७१ ॥
ఇంతకు ముందెన్నడూ చూడని రీతిలో, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, భయంతో కలవరపడిన కళ్లతో, భయపడిన జింకల వలె పది దిక్కులను చూస్తున్నారు.
9.29.72
दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेषिताः ।
राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति।
प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सह प्रभो ॥ ९.२९.७२ ॥
దుర్యోధనుని మంత్రులలో మిగిలి ఉన్నవారు రాజస్త్రీలను వెంటబెట్టుకొని నగరం వైపు వెళ్లిపోయారు. ప్రభూ, వారితో కలిసి నగరంలో ప్రవేశించడానికి సమయం వచ్చిందని నేను భావిస్తున్నాను.
9.29.73
युधिष्ठिरमनुज्ञाय वासूदेवं तथैव च ।
एतमर्थं महाबाहुरुभयोः सन्न्यवेदयत् ॥ ९.२९.७३ ॥
యుధిష్ఠిరుని, వాసుదేవుని అనుమతి తీసుకుని ఆ మహాబాహువు ఈ విషయాన్ని ఇద్దరికీ పూర్తిగా తెలియజేశాడు.
9.29.74
तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं करुणवेदिता ।
परिष्वज्य महाबाहुर्वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत् ॥ ९.२९.७४ ॥
రాజు అతనిపై ఎల్లప్పుడూ సంతోషించేవాడు; అతడు కరుణను తెలిసినవాడు. ఆ మహాబాహువు వైశ్యపుత్రుని ఆలింగనం చేసి పంపాడు.
9.29.75
ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत् ।
संवाहयितवांश्चापि राजदारान्पुरं प्रति ॥ ९.२९.७५ ॥
అప్పుడతడు రథమెక్కి గుర్రాలను వేగంగా తోలాడు; రాజు భార్యలను కూడా నగరం వైపు నడిపించాడు.
9.29.76
तैश्चैव सहितः क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करे ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः ॥ ९.२९.७६ ॥
వారితో కలిసి సూర్యుడు అస్తమిస్తున్న సమయానికి అతడు త్వరగా వెళ్లాడు; గొంతు బొంగురుపోయి, కళ్లలో నీరు నిండగా హాస్తినాపురంలో ప్రవేశించాడు.
9.29.77
अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम् ।
राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम् ॥ ९.२९.७७ ॥
కన్నీళ్లు నిండిన కళ్లతో ఉన్న మహాప్రాజ్ఞుడైన విదురుడిని అతడు చూశాడు; ఆయన రాజు సమీపం నుండి బయటకు వచ్చాడు, శోకంతో హృదయం కలత చెందింది.
9.29.78
तमब्रवीत्सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम् ॥ ९.२९.७८ ॥
సత్యధృతి, ముందు వంగి నిలిచిన అతనితో మాట్లాడాడు.
9.29.79
दिष्ट्या कुरुक्षये वृत्ते अस्मिंस्त्वं पुत्र जीवसि ।
विना राज्ञः पर्वेशार्द्वै किमसि त्वमिहागतः।
एतद्वै कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय ॥ ९.२९.७९ ॥
కురుక్షయం జరిగిన ఈ సమయంలో అదృష్టవశాత్తు నువ్వు ప్రాణాలతో ఉన్నావు, కుమారా. రాజు లేకుండా నువ్వు ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చావు? ఈ కారణాన్నంతటినీ వివరంగా చెప్పు.
9.29.80
युयुत्सुरुवाच ।
निहते शकुनौ तत्र सज्ञातिसुतबान्धवे।
हतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततः ।
स्वकं स हयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात् ॥ ९.२९.८० ॥
యుయుత్సు ఇలా అన్నాడు: అక్కడ శకుని చంపబడిన తరువాత, బంధువులు, కుమారులు, జ్ఞాతులు అందరూ, మిగిలిన పరివారం కూడా చంపబడిన తరువాత, రాజు దుర్యోధనుడు తన గుర్రాన్ని వదిలి భయంతో తూర్పు వైపు పారిపోయాడు.
9.29.81
अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात् ।
भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रावन्नगरं प्रति ॥ ९.२९.८१ ॥
రాజు సైనిక శిబిరం నుండి వెళ్లిపోగానే, భయంతో కలవరపడిన వారందరూ నగరం వైపు పారిపోయారు.
9.29.82
ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वतः ।
वाहनेषु समारोप्य अध्यक्षाः प्राद्रावन्भयात् ॥ ९.२९.८२ ॥
అప్పుడు రాజు భార్యలను, అతని సోదరుల భార్యలను అన్ని వైపుల నుండి వాహనాలలో ఎక్కించి, అధ్యక్షులు భయంతో పారిపోయారు.
9.29.83
ततोऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम् ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षन्लोकस्य वाच्यताम् ॥ ९.२९.८३ ॥
అప్పుడు నేను రాజు నుండి, కేశవుని నుండి అనుమతి తీసుకుని, ప్రజల నిందల నుండి రక్షించుకుంటూ హాస్తినాపురంలో ప్రవేశించాను.
9.29.84
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम् ।
प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित्।
अपूजयदमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९.२९.८४ ॥
వైశ్యపుత్రుడు (విదురుడు) పలికిన ఈ మాటను విని, అది సమయోచితమని తెలిసి, సర్వధర్మజ్ఞుడు అమేయాత్ముడైన విదురుడు యుయుత్సును గౌరవించి ఈ మాట అన్నాడు.
9.29.85
प्राप्तकालमिदं सर्वं ब्रुवता भरतक्षये ।
रक्षितः कुलधर्मश्च सानुक्रोशतया त्वया ॥ ९.२९.८५ ॥
భరతవంశ వినాశ సమయంలో నీవు ఈ సమస్తాన్నీ సమయోచితంగా చెప్పావు; కరుణతో కులధర్మాన్ని కాపాడావు.
9.29.86
दिष्ठ्या त्वामिह सङ्ग्राम दस्माद्वीरक्षयात्पुरम् ।
समागतमपश्याम ह्यंशुमन्तमिव प्रजाः ॥ ९.२९.८६ ॥
అదృష్టవశాత్తు వీరుల నాశనమైన ఈ యుద్ధం నుండి నీవు ఇక్కడ నగరానికి తిరిగి రావడం చూశాము; ప్రజలు సూర్యుడిని చూసినట్లు.
9.29.87
अन्धस्यं नृपतेर्यष्टिर्लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः ।
बहुशो याच्यमानस्य दैवोपहतचेतसः।
त्वमेको व्यसनार्तस्य ध्रियसे पुत्र सर्वथा ॥ ९.२९.८७ ॥
కుమారా, అంధుడైన, లోభియైన, దూరదృష్టి లేని రాజుకు నీవే ఏకైక కర్ర; దైవహతచిత్తుడైన, కష్టంతో బాధపడుతున్న అతన్ని నీవే అన్ని విధాలుగా ఆదరిస్తున్నావు.
9.29.88
अद्य त्वमिह विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरम् ।
एतावदुक्त्वा वचनं विदुरः साश्रुलोचनः।
युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम् ॥ ९.२९.८८ ॥
ఈ రోజు నీవు ఇక్కడ విశ్రాంతి తీసుకో; రేపు యుధిష్ఠిరుని వద్దకు వెళ్ళు. ఇంత చెప్పి, కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో విదురుడు యుయుత్సు వద్ద సెలవు తీసుకుని రాజుల నాశనమైన నగరంలో ప్రవేశించాడు.
9.29.89
पौरजानपदैर्दुःखाद्धाहेति भृशनादितम् ।
निरानन्दं गतश्रीकं हृताराममिवाशयम्।
शून्यरूपमपध्वस्तं दुःखाद्दुःखतरोऽभवत् ॥ ९.२९.८९ ॥
పౌరులు, పల్లెవాసులు దుఃఖంతో "అయ్యో" అని బిగ్గరగా ఏడుస్తున్నారు. ఆ నగరం ఆనందరహితమై, శ్రీహీనమై, దోచుకున్న తోటలా శూన్యమై, ధ్వంసమై, దుఃఖంతో మరింత దుఃఖితమైంది.
9.29.90
विदुरः सर्वधर्मज्ञो विक्लवेनान्तरात्मना ।
विवेश नगरे राजन्निशश्वास शनैः शनैः ॥ ९.२९.९० ॥
సర్వధర్మజ్ఞుడైన విదురుడు కలత చెందిన అంతరాత్మతో నగరంలో ప్రవేశించాడు. ఓ రాజా, అతడు మెల్లమెల్లగా నిట్టూర్పు విడిచాడు.
9.29.91
युयुत्सुरपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत्तदा ।
वन्द्यमानः स्वकैश्चापि नाभ्यनन्दत्सुदुःखितः।
चिन्तयानः क्षयं तीव्रं भरतानां परस्परम् ॥ ९.२९.९१ ॥
యుయుత్సుడు కూడా ఆ రాత్రి తన ఇంట్లో గడిపాడు. తన వారిచేత గౌరవించబడినప్పటికీ అతడు మిక్కిలి దుఃఖితుడై సంతోషించలేదు; భరతుల మధ్య జరిగిన భయంకర వినాశాన్ని గురించి చింతిస్తూ ఉన్నాడు.