महाभारत · अध्याय 9.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.3.1
शृणु राजन्नवहितो यथावृत्तो महान्क्षयः ।
कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम् ॥ ९.३.१ ॥
हे राजा, कौरव आणि पांडव परस्परांशी भिडून कसा महान संहार झाला, ते लक्षपूर्वक ऐका.
9.3.2
निहते सूतपुत्रे च फल्गुनेन महात्मना ।
विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत् ॥ ९.३.२ ॥
महात्मा फाल्गुन (अर्जुन) याने सूतपुत्र (कर्ण) मारला गेल्यावर आणि सैन्ये पळून जाऊन वारंवार एकत्र आणली गेल्यावर.
9.3.3
विमुखे तव पुत्रे च शोकोपहतचेतसि ।
भृशोद्विग्नेषु सैन्येषु दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम् ॥ ९.३.३ ॥
तुमचा पुत्र पाठ फिरवून शोकाने व्याकूळ मनाचा झाला असताना, आणि पार्थाचा (अर्जुनाचा) पराक्रम पाहून सैन्ये अत्यंत उद्विग्न झाली असताना.
9.3.4
ध्यायमानेषु योधेषु दुऋखं प्राप्तेषु भारत ।
बलानां मत्यमानानां श्रुत्वा निनदमुत्तमम् ॥ ९.३.४ ॥
हे भारता, योद्धे चिंतामग्न होऊन दुःख पावले असताना, आणि सैन्ये मंथिली जात असताना उत्तम गर्जना ऐकून.
9.3.5
अभिज्ञानं नरेन्द्राणां विकृतं प्रेक्ष्य संयुगे ।
पतितानवनीपालान्धवजांश्चैव महात्मनाम्।
रणे विनिहतान्नागान्दृष्ट्वा पत्तींश्च भारत ॥ ९.३.५ ॥
हे भारता, युद्धात विकृत झालेल्या राजांच्या खुणा, पडलेले भूपाल आणि महात्म्यांचे ध्वज, रणात मारलेले हत्ती आणि पायदळ पाहून.
9.3.6
आयोधनं महाघोरं रुद्रस्याक्रीडसन्निभम् ।
अप्रख्यातिं गतानां तु राज्ञां शतसहस्रशः ॥ ९.३.६ ॥
ते रणांगण अत्यंत भयंकर होते, रुद्राच्या क्रीडास्थलासारखे; तेथे लाखो राजे अप्रसिद्धीला गेले.
9.3.7
कृपाविष्टः कृपो दृष्ट्वा वयः शीलसमन्वितः ।
अब्रवीत्तत्र तेजस्वी सोऽभिसृत्य जनाधिपम्।
दुर्योधनमनुक्रोशाद्वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ९.३.७ ॥
करुणेने भरलेले कृप, वय आणि शील यांनी युक्त असलेले, तेथे तेजस्वी असे, दुर्योधनाजवळ जाऊन, वाणीत निपुण असल्याने दयेने हे वचन म्हणाले.
9.3.8
दुर्योधन निबोधेयं यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव ।
श्रुत्वा कुरु महाराज यदि ते रोचतेऽनघ ॥ ९.३.८ ॥
दुर्योधना, मी तुला जे सांगणार आहे ते ऐक, हे कौरवा. ऐकून, हे महाराजा, जर तुला पटले तर कर, हे निष्पाप.
9.3.9
न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्था राजेन्द्र विद्यते ।
यं समाश्रित्य युध्यन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥ ९.३.९ ॥
हे राजेंद्रा, युद्धधर्मापेक्षा श्रेष्ठ मार्ग नाही, ज्याचा आश्रय घेऊन क्षत्रिय युद्ध करतात, हे क्षत्रियश्रेष्ठा.
9.3.10
पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्रीयो मातुलस्तथा ।
सम्बन्धिबान्धवाश्चैव योद्वव्याः क्षत्रजीविन ॥ ९.३.१० ॥
पुत्र, भाऊ, पिता, बहिणीचा मुलगा, मामा, तसेच नातेवाईक आणि बांधव — क्षत्रियवृत्तीवर जगणाऱ्याने त्यांच्याशीही युद्ध करावे.
9.3.11
वधे चैव परो धर्मस्तथाऽधर्मः पलायने ।
ते स्म घोरां समापन्ना जीविकां जीवितार्थिनः।
तदत्र प्रतिवक्ष्यामि किञ्चिदेव हितं वचः ॥ ९.३.११ ॥
वधात परम धर्म आहे आणि पलायनात अधर्म आहे. जगण्याची इच्छा धरणारे ते भयानक जीविकेत पडले आहेत. म्हणून या विषयी मी हितकारक असे काहीतरी उत्तर देईन.
9.3.12
हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे ।
जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चानघ।
लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे ॥ ९.३.१२ ॥
भीष्म, द्रोण आणि महारथी कर्ण मारले गेल्यानंतर, जयद्रथ मारला गेल्यानंतर, हे निष्पाप, तुझे बंधू आणि तुझा पुत्र लक्ष्मण मारले गेल्यानंतर, आता काय उरले आहे? आम्ही कशाची वाट पाहावी?
9.3.13
येषु भारं समासज्य राज्ये मतिमकुर्महि ।
ते सन्त्यज्य तनूर्याताः शूरा ब्रह्मविदां गतिम् ॥ ९.३.१३ ॥
ज्यांच्यावर राज्याचा भार टाकून आम्ही विश्वास ठेवला होता, ते शूर देह सोडून ब्रह्मज्ञान्यांच्या गतीला गेले आहेत.
9.3.14
वयं त्विह विनाभूता गुणवद्भिर्महारथैः ।
कृपणं वर्तयिष्यामः पातयित्वा नृपान्बहून् ॥ ९.३.१४ ॥
आम्ही येथे गुणवान महारथींपासून वियुक्त होऊन, अनेक राजांना पाडून, दीन अवस्थेत जीवन कंठू.
9.3.15
सर्वैरथ च जीवद्भिर्बीभत्सुरपराजितः ।
कृष्णनेत्रो महाबाहुर्देवैरपि दुरासदः ॥ ९.३.१५ ॥
अजून जिवंत असलेल्यांत अपराजित बीभत्सु (अर्जुन) आहे; कृष्णासारखे डोळे असलेला, महाबाहू, देवांनाही दुर्जय.
9.3.16
इन्द्रकार्मुकवज्राभमिन्द्रकेतुमिवोच्छ्रितम् ।
वानरं केतुमासाद्य सञ्चचाल महाचमूः ॥ ९.३.१६ ॥
इंद्रधनुष्य आणि वज्रासारखी तेजस्वी, इंद्रध्वजासारखी उंच फडकणारी वानरध्वजा गाठून महासेना पुढे सरकली.
9.3.17
सिंहनादेन भीमस्य पाञ्चजन्यस्वनेन च ।
गाण्डीवस्य च निर्घोषात्सम्मुह्यन्ते मनांसि नः ॥ ९.३.१७ ॥
भीमाच्या सिंहनादाने, पांचजन्य शंखाच्या ध्वनीने आणि गांडीवाच्या निनादाने आमची मने मोहित होत आहेत.
9.3.18
स्फुरन्तीव महाविद्युन्मुष्णन्ती नयनप्रभाम् ।
अलातमिव चाविद्वं गाण्डवीं समदृश्यत ॥ ९.३.१८ ॥
नेत्रांची प्रभा झाकोळून टाकणाऱ्या महाविजेप्रमाणे ते चमकले; पेटत्या मशालीसारखे गाण्डीव दिसले.
9.3.19
जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद्धनुः ।
दृश्यते दिक्षु स्रवासु विद्युदभ्रघनेष्विव ॥ ९.३.१९ ॥
सोन्याने विचित्र झालेले ते महान धनुष्य सर्व दिशांना हलवले जाताना दिसत होते, जणू दाट मेघांत वीज चमकावी.
9.3.20
उह्यमानश्च कृष्णेन वायुनेव बलाहकः ।
तावकं तद्बलं राजन्नर्जुनोऽस्त्रविशारदः।
गहनं शिशिरापाये ददाहाग्निरिवोल्बणः ॥ ९.३.२० ॥
कृष्णाने चालवलेला, वाऱ्याने ढकललेल्या ढगासारखा, हे राजा, अस्त्रविद्येत निपुण अर्जुनाने तुमचे ते सैन्य जाळले; शिशिराच्या शेवटी प्रचंड अग्नी दाट अरण्य जाळावा तसे.
9.3.21
गाहमानमनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम् ।
विक्षोभयन्तं सेनां वै त्रासयन्तं च पार्थिवान्।
धनञ्जयमपश्याम नलिनीमिव कुञ्जरम् ॥ ९.३.२१ ॥
इंद्रासमान तेजाने सैन्यांत शिरून, सेना क्षुब्ध करत आणि राजांना भयभीत करत असलेला धनंजय आम्ही पाहिला; कमळांच्या तळ्यात शिरणाऱ्या हत्तीसारखा.
9.3.22
त्रासयन्तं तथा योधान्धनुर्घोषेण पांण्डवम् ।
भूय एनमपश्याम सिंहं मृगगणानिव ॥ ९.३.२२ ॥
धनुष्याच्या टणत्काराने योद्ध्यांना भयभीत करणारा तो पांडव आम्ही पुन्हा पाहिला; सिंह हरिणांच्या कळपाकडे पाहतो तसा.
9.3.23
सर्वलोकमहेष्वासो वृषभौ सर्वधन्विनाम् ।
आमुक्तकवचौ कृष्णौ लोकमध्ये विरेजतुः ॥ ९.३.२३ ॥
सर्व लोकांतील महान धनुर्धर, सर्व धनुर्धरांत श्रेष्ठ असे दोन वृषभ, कवच घातलेले दोन कृष्ण लोकांच्या मध्यभागी तळपले.
9.3.24
अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत ।
सङ्ग्रामस्यातिघोरस्य युध्यतां चाभितो युधि ॥ ९.३.२४ ॥
हे भारता, सतरा दिवसांपासून चालू असलेल्या अति भयंकर संग्रामात, सर्व बाजूंनी योद्धे लढत असताना.
9.3.25
वायुनेव विधूतानि एव सैन्यानि गच्छता ।
शरदम्भोदजालानि विशीर्यन्ते समन्ततः ॥ ९.३.२५ ॥
वाऱ्याने विखुरलेल्या शरद ऋतूतील ढगांच्या समूहांप्रमाणे, तो जात असताना सैन्ये सर्व बाजूंनी विखुरली.
9.3.26
तां नावमिव पर्यस्तां मज्जमानां महार्णवे ।
तव सेनां महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत् ॥ ९.३.२६ ॥
हे महाराजा, महासागरात उलटून बुडणाऱ्या नावेप्रमाणे, सव्यसाची (अर्जुनाने) तुमच्या त्या सेनेला कंपित केले.
9.3.27
क्वनु ते सूतपुत्रोऽभूत्क्वनु द्रोणः सहात्मजः ।
अहं क्व च क्व चात्मा ते हार्दिक्यश्च तथा क्वनु ॥ ९.३.२७ ॥
तुमचा सूतपुत्र (कर्ण) आता कुठे आहे? पुत्रासह द्रोण कुठे आहेत? मी कुठे आहे, तुमचा आत्मा (प्रिय) कुठे आहे, आणि हार्दिक्य (कृतवर्मा) कुठे आहे?
9.3.28
दुःशासनश्च ते भ्राता भ्रातृभिः सहितः क्वनु ॥ ९.३.२८ ॥
तुमचा भाऊ दुःशासन आपल्या भावांसह आता कुठे आहे?
9.3.29
वाणगोचरसम्प्राप्तं युध्यमानं जयद्रथम् ।
सम्बन्धिनस्ते भ्रातॄंश्च साहयान्मातुलांस्तथा।
सर्वान्विक्रम्य मिपतो लोकमाक्रम्य मूर्धनि ॥ ९.३.२९ ॥
बाणांच्या टप्प्यात येऊन लढणाऱ्या जयद्रथाला, तुमच्या नातेवाईकांना, भावांना, सहायकांना आणि मामांना—सर्वांना पराक्रमाने जिंकून, ते पाहत असताना, जणू जग मस्तकावर घेऊन.
9.3.30
जयद्रथो हतो राजन्किन्नु शेषमुपास्महे ।
को वेह स पुमानास्ते यो विजेष्यति पाण्डवम् ॥ ९.३.३० ॥
हे राजा, जयद्रथ मारला गेला. आता आपण कशाची वाट पाहायची? पांडवाला जिंकणारा तो पुरुष येथे कोण आहे?
9.3.31
तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विदितानि महात्मनः ।
गाण्डीवस्य च निर्घोषो धैर्याणि हरते हि नः ॥ ९.३.३१ ॥
त्या महात्म्याची दिव्य अस्त्रे सर्वांना ठाऊक आहेत. गांडीवाचा टणत्कार आमचे धैर्य हरण करतो.
9.3.32
नष्टचन्द्रा यथा रात्रिः सेनेयं हतनायका ।
नागभग्नद्रुमा शुष्का नदीव प्रतिभाति मे ॥ ९.३.३२ ॥
चंद्र मावळल्यावरची रात्र जशी असते, तशीच नायक मारले गेलेली ही सेना दिसते; हत्तींनी मोडलेल्या झाडांची कोरडी नदी जशी.
9.3.33
ध्वजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टं श्वेतवाहनः ।
चरिष्यति महाराजः कक्षेष्वग्निरिव ज्वलन् ॥ ९.३.३३ ॥
सेनेचे डोळे नष्ट झाल्यावर श्वेतअश्व असलेला तो महाराज (अर्जुन) इच्छेनुसार संचार करील, रानातील झुडपांत पेटलेल्या अग्नीसारखा.
9.3.34
सात्यकेश्चैव यो वेगो भीमसेनस्य चोभयोः ।
दारयेत गिरीन्सर्वाञ्शोषयेच्चैव सागरान् ॥ ९.३.३४ ॥
सात्यकी आणि भीमसेन या दोघांचा जो वेग आहे, तो सर्व पर्वत फोडील आणि सागर आटवील.
9.3.35
उवाच वाक्यं यद्भीमः सभामध्ये विशाम्पते ।
कृतं तत्सफलं सर्वं भूयश्चैव करिष्यति ॥ ९.३.३५ ॥
हे नरपते, सभेच्या मध्यभागी भीमाने जे शब्द बोलले, ते सर्व सफल झाले; तो पुन्हा तेच करील.
9.3.36
प्रमुखस्थे तदा कर्णे बलं पाण्डवरक्षितम् ।
दुरासदं तदा गुप्तं व्यूढं गाण्डीवधन्वना ॥ ९.३.३६ ॥
कर्ण पुढे उभा असताना, पांडवांनी रक्षिलेले, गांडीवधारी (अर्जुना)ने व्यूहरचना केलेले ते सैन्य त्या वेळी दुर्गम आणि सुरक्षित होते.
9.3.37
युष्माभिस्तानि चीर्णानि यान्यसाधूनि साधुषु ।
अकारणकृतान्येव तेषां वः फलमागतम् ॥ ९.३.३७ ॥
तुम्ही सज्जनांविषयी केलेली दुष्ट कर्मे विनाकारण केली होती; त्यांचे फळ आता तुम्हाला प्राप्त झाले आहे.
9.3.38
आत्मनोऽर्थे त्वया लोके यत्नतः सर्व आहृतः ।
स ते संशयितस्तात आत्मा च भरतर्षभ ॥ ९.३.३८ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, हे तात! तुझ्याच स्वार्थासाठी तू जगातील सर्व काही प्रयत्नपूर्वक मिळवलेस; आता ते सर्व आणि तुझा प्राण संशयात पडला आहे.
9.3.39
रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम् ।
भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम् ॥ ९.३.३९ ॥
दुर्योधनापासून स्वतःचे रक्षण कर; आत्माच सर्वांचे पात्र आहे. हे तात! पात्र फुटले तर त्यातील वस्तू दिशांना वाहून जाते.
9.3.40
हीयमानेन वै सन्धिः पर्येष्टव्यः समेन वा ।
विग्रहो वर्धमानेन नीतिरेषा बृहस्पतेः ॥ ९.३.४० ॥
जो क्षीण होत आहे त्याने संधी शोधावी, किंवा समान बलाशी; जो वाढत आहे त्याने विग्रह करावा. ही बृहस्पतीची नीती आहे.
9.3.41
ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीनाः स्म बलशक्तितः ।
अत्र ते पाण्डवैः सार्धं सन्धिं मन्ये क्षमं प्रभो ॥ ९.३.४१ ॥
आम्ही पांडुपुत्रांपेक्षा बल आणि शक्तीने हीन आहोत; हे प्रभो! येथे पांडवांशी संधी करणे तुम्हाला योग्य वाटते असे मला वाटते.
9.3.42
न जानीते हि यः श्रेयः श्रेयसश्चावमन्यते ।
स क्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान्न च श्रेयोऽनुविन्दति ॥ ९.३.४२ ॥
जो श्रेय जाणत नाही आणि श्रेयाचा अवमान करतो, तो लवकरच राज्यापासून भ्रष्ट होतो आणि श्रेयही मिळवत नाही.
9.3.43
अणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहि ।
श्रेयः स्यान्न तु मौढ्येन राजन्गन्तुं पराभवम् ॥ ९.३.४३ ॥
राजाला नमस्कार करून राज्य मिळवता आले तर तेच श्रेय ठरेल; हे राजा, मूर्खपणाने पराभव पत्करणे श्रेयस्कर नाही.
9.3.44
वैचित्रवीर्यवचनात्कृपाशीलो युधिष्ठिरः ।
विनियुञ्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन च ॥ ९.३.४४ ॥
विचित्रवीर्याच्या पुत्राच्या वचनाने आणि गोविंदाच्या वचनाने दयाळू स्वभावाचा युधिष्ठिर तुला राज्यात नियुक्त करील.
9.3.45
अजातशत्रुः कौरव्यो गुरुशुश्रूषणे रतः ।
धृतराष्ट्रस्य वचनं नावमंस्यति धार्मिकः ॥ ९.३.४५ ॥
शत्रूहीन कौरव युधिष्ठिर, जो गुरुजनांच्या सेवेत रत आहे, धार्मिक असल्यामुळे धृतराष्ट्राच्या वचनाचा अवमान करणार नाही.
9.3.46
कुर्वन्ति भ्रातरश्चास्य वचनं नात्र संशयः ॥ ९.३.४६ ॥
त्याचे बंधूही त्याचे वचन पाळतील; यात संशय नाही.
9.3.47
यद्ब्रूयाद्धि हृषीकेशो राजानमपराजितम् ।
अर्जुनो भीमसेनश्च सर्वे कुर्युरसंशयम् ॥ ९.३.४७ ॥
हृषीकेश अपराजित राजाला जे काही सांगेल, ते अर्जुन, भीमसेन आणि सर्वजण निःसंशय करतील.
9.3.48
नातिक्रमिष्यते कृष्णो वचनं पाण्डवस्य तु ।
धृतराष्ट्रस्य मन्येऽहं नापि कृष्णस्य पाण्डवः ॥ ९.३.४८ ॥
कृष्ण पांडवाच्या वचनाचे उल्लंघन करणार नाही; धृतराष्ट्राच्या वचनाचेही उल्लंघन करणार नाही असे मला वाटते. पांडवही कृष्णाच्या वचनाचे उल्लंघन करणार नाही.
9.3.49
एतत्क्षममहं मन्ये तव पार्थैरविग्रहम् ।
न त्वां ब्रवीमि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात् ॥ ९.३.४९ ॥
पार्थांशी वैर न ठेवणेच तुम्हाला योग्य आहे असे मला वाटते. हे मी दीनतेमुळे किंवा प्राणरक्षणासाठी तुम्हाला सांगत नाही.
9.3.50
पथ्यं राजन्ब्रवीमि त्वां तत्परासुः स्मरिष्यसि ॥ ९.३.५० ॥
हे राजा, मी तुम्हाला हितकारक गोष्ट सांगतो. प्राणहीन झाल्यावर तुम्हाला ती आठवेल.
9.3.51
इति वृद्धो विलप्यैतत्कृपः शारद्वतो वचः ।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्यशुशोच च मुमोह च ॥ ९.३.५१ ॥
असे बोलून वृद्ध शारद्वत कृप विलाप करू लागला; दीर्घ व गरम उसासे टाकून शोक करू लागला आणि मोहित झाला.