महाभारत · अध्याय 9.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.36.1
किमर्थं भगवान्सोमो यक्ष्मणा समगृह्यत ।
कथं च तीर्थप्रवरे तस्मिंश्चन्द्रो न्यमज्जत ॥ ९.३६.१ ॥
भगवान सोमाला यक्ष्मरोगाने का ग्रासले? आणि त्या श्रेष्ठ तीर्थात चंद्र कसा बुडाला?
9.36.2
कथमाप्लुत्य तस्मिंस्तु पुनराप्यायितः शशी ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने ॥ ९.३६.२ ॥
त्यात स्नान करून चंद्र पुन्हा कसा सावरला? हे महामुने, हे सर्व मला विस्ताराने सांगा.
9.36.3
दक्षस्य तनयास्तात प्रादुरासन्विशाम्पते ।
स सप्तविंशतिं कन्या दक्ष सोमाय वै ददौ ॥ ९.३६.३ ॥
हे तात, प्रजापालका, दक्षाच्या कन्या जन्मल्या. त्या सत्तावीस कन्या दक्षाने सोमाला दिल्या.
9.36.4
नक्षत्रयोगनिरताः सङ्ख्यानार्थं च ताभवन् ।
पत्न्यो वै तस्य राजेन्द्र सोमस्य शुभकर्मणः ॥ ९.३६.४ ॥
नक्षत्रयोगात गुंतलेल्या आणि गणनेसाठी त्या होत्या. हे राजेंद्रा, त्या शुभकर्मा सोमाच्या पत्नी होत्या.
9.36.5
तास्तु सर्वा विशालाक्ष्यो रूपेणाप्रतिमाऽभवन् ।
अत्यरिच्यत तासां तु रोहिणी रुपसम्पदा ॥ ९.३६.५ ॥
त्या सर्व विशाल नेत्रांच्या आणि रूपात अतुलनीय होत्या. परंतु त्यांच्यात रोहिणी आपल्या रूपसंपदेने सर्वांहून श्रेष्ठ ठरली.
9.36.6
ततस्तस्यां स भगवान्प्रीतिं चक्रे निशाकरः ।
साऽस्य हृद्या बभूवाथ तस्मात्तां बुभुजे सदा ॥ ९.३६.६ ॥
तेव्हा त्या भगवान निशाकराने तिच्यावर प्रेम केले. ती त्याची हृदयप्रिय झाली, म्हणून तो सदैव तिचाच उपभोग घेत राहिला.
9.36.7
ततस्ताः कुपिताः सर्वा नक्षत्राख्या महात्मनः ।
ता गत्वा पितरं प्राहुः प्रजापतिमतन्द्रिताः ॥ ९.३६.७ ॥
तेव्हा संतापलेल्या त्या नक्षत्रनामक सर्व कन्या पिता प्रजापतीकडे जाऊन न थकता म्हणाल्या.
9.36.8
सोमो वसति नास्मासु रोहिणीं भजते सदा ।
ता वयं सहिताः सर्वास्त्वत्सकाशे प्रजेश्वर।
वत्स्यामो नियताहारास्तपश्चरणतत्पराः ॥ ९.३६.८ ॥
चंद्र आमच्यात राहत नाही; तो सदैव रोहिणीचीच सेवा करतो. प्रजेश्वरा, आम्ही सर्वजणी एकत्र आपल्या समीप संयमित आहार घेऊन तपश्चर्येत तत्पर राहू.
9.36.9
श्रुत्वा तासां तु वचनं दक्षः सोममथाब्रवीत् ।
समं वर्तस्व सर्वासु मा त्वाऽधर्मो महान्स्पृशेत् ॥ ९.३६.९ ॥
त्यांचे बोलणे ऐकून दक्ष सोमाला म्हणाला: 'सर्वांशी समान वर्तन ठेव; तुला मोठे अधर्म स्पर्श न करो.'
9.36.10
तास्तु सर्वाऽब्रवीद्दक्षो गच्छध्वं शशिनोन्तिकम् ।
समं वत्स्यति सर्वासु चन्द्रमा मम शासनात् ॥ ९.३६.१० ॥
दक्ष त्या सर्वांना म्हणाला: 'चंद्राजवळ जा. माझ्या आज्ञेने चंद्र तुम्हा सर्वांमध्ये समानतेने राहील.'
9.36.11
विसृष्टास्तास्तथा जग्मुः शीताशोर्भवनं शुभाः ।
तथाऽपि सोमो भगवान्पुनरेव महीपते।
रोहिण्या सार्धमवसत्प्रीयमाणो मुहुर्मुहुः ॥ ९.३६.११ ॥
अशा निरोप दिलेल्या त्या शुभ कन्या चंद्राच्या भवनात गेल्या. तरीही, हे राजा, भगवान सोम रोहिणीसह आनंदाने पुन्हा पुन्हा राहिला.
9.36.12
ततस्ताः सहिताः सर्वा भूयः पितरमब्रुवन् ॥ ९.३६.१२ ॥
तेव्हा त्या सर्वजणी एकत्र होऊन पुन्हा पित्याला म्हणाल्या.
9.36.13
सोमो वसति नास्मासु नाकरोद्वचनं तव ।
तव शुश्रूषणे युक्ता वत्स्यामो हि तवान्तिके ॥ ९.३६.१३ ॥
सोम आमच्यासोबत राहत नाही आणि तुमचे वचनही पाळत नाही. आम्ही तुमच्या सेवेत रत राहून तुमच्याजवळच राहू.
9.36.14
तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः सोममथाब्रवीत् ।
समं वर्तस्व सर्वासु मा त्वां शप्स्ये विरोचन ॥ ९.३६.१४ ॥
त्यांचे ते वचन ऐकून दक्ष सोमाला म्हणाला, 'सर्वांशी समान वर्तन ठेव; हे विरोचना, मी तुला शाप देऊ नये.'
9.36.15
अनादृत्य तु तद्वाक्यं दक्षस्य भगवाञ्शशी ।
रोहिण्या सार्धमवसत्ततस्ताः कुपिताः पुनः ॥ ९.३६.१५ ॥
दक्षाचे ते वचन दुर्लक्षित करून भगवान शशी रोहिणीसोबतच राहिला; तेव्हा त्या पुन्हा कुपित झाल्या.
9.36.16
गत्वा च पितरं प्राहुः प्रणम्य शिरसा तदा ।
सोमो वसति नास्मासु तस्मान्नः शरणं भव ॥ ९.३६.१६ ॥
मग ते पित्याकडे जाऊन मस्तक नमवून म्हणाल्या, 'सोम आमच्यासोबत राहत नाही; म्हणून तुम्हीच आमचा आश्रय व्हा.'
9.36.17
रोहिण्यामेव भगवान्सदा वसति चन्द्रमाः ।
न त्वद्वचो गणयति नास्मासु स्नेहमिच्छति ॥ ९.३६.१७ ॥
भगवान चंद्र नेहमी रोहिणीसोबतच राहतो; तो तुमच्या वचनाची पर्वा करत नाही आणि आमच्यावर प्रेम इच्छित नाही.
9.36.18
तस्मान्नस्त्राहि सर्वा वै यथा नः सोम आविशेत् ।
तच्छ्रुत्वा भगवान्क्रुद्धो यक्ष्माणं पृथिवीपते ॥ ९.३६.१८ ॥
म्हणून आमचे रक्षण करा, सोम आमच्यात प्रवेश करू नये असे करा.' हे ऐकून भगवान क्रुद्ध झाले, हे पृथ्वीपते.
9.36.19
ससर्ज रोषात्सोमाय स चोडुपतिमाविशत् ।
स यक्ष्मणाऽभिभूतात्माक्षीयताहरहः शशी ॥ ९.३६.१९ ॥
रागाने त्याने सोमासाठी (यक्ष्मा) निर्माण केला; तो नक्षत्रांचा स्वामी चंद्रात प्रविष्ट झाला. यक्ष्म्याने अभिभूत आत्मा असलेला तो शशी दिवसेंदिवस क्षीण होऊ लागला.
9.36.20
यत्नं चाप्यकरोद्राजन्मोक्षार्थं तस्य यक्ष्मणः ।
इष्ट्वेष्टिभिर्महाराज विविधाभिर्निशाकरः ॥ ९.३६.२० ॥
हे राजा, त्या यक्ष्म्यापासून मुक्तीसाठीही त्याने प्रयत्न केला. हे महाराजा, विविध इष्टींनी यज्ञ करून निशाकराने (चंद्राने) तसे केले.
9.36.21
न चामुच्यत शापाद्वै क्षयं चैवाधिगच्छति ।
क्षीयमाणे ततः सोमे ओषध्यो न प्रजज्ञिरे ॥ ९.३६.२१ ॥
पण तो त्या शापातून मुक्त झाला नाही; क्षयालाच प्राप्त होत राहिला. सोम क्षीण होत असताना औषधी उत्पन्न झाल्या नाहीत.
9.36.22
निरास्वादरसाः सर्वा हतवीर्याश्च सर्वशः ।
ओषधीनां क्षये जाते प्राणिनामपि सङ्क्षयः ॥ ९.३६.२२ ॥
सर्व औषधी चवहीन, रसहीन आणि पूर्णपणे वीर्यहीन झाल्या. औषधी नष्ट झाल्यावर प्राण्यांचाही नाश झाला.
9.36.23
कृशाश्चासन्प्रजाः सर्वाः क्षीयमाणे निशाकरे ।
ततो देवाः समागम्य सोममूचुर्महीपते ॥ ९.३६.२३ ॥
निशाकर क्षीण होत असताना सर्व प्रजा कृश झाल्या. हे पृथ्वीपती, तेव्हा देव एकत्र येऊन सोमाला म्हणाले.
9.36.24
किमिदं भवतो रूपमीदृशं सम्प्रकाशते ।
कारणं ब्रूहि नः सर्वं येनेदं ते महद्भयम् ॥ ९.३६.२४ ॥
तुझे असे रूप का प्रकाशित होत आहे? ज्या कारणाने तुला हे महाभय झाले, ते सर्व कारण आम्हांस सांग.
9.36.25
श्रुत्वा तु कारणं त्वत्तो विधास्यामस्ततो वयम् ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच सर्वांस्ताञ्शशलक्षणः ॥ ९.३६.२५ ॥
"तुझ्याकडून कारण ऐकून आम्ही त्यानुसार कार्य करू." असे सांगितल्यावर शशलक्षण (चंद्र) त्या सर्वांना उत्तरला.
9.36.26
शापस्य कारमं चैव यक्ष्माणं च तथाऽऽत्मनः ।
देवास्तस्य वचः श्रुत्वा गत्वा दक्षमथाऽब्रुवन् ॥ ९.३६.२६ ॥
शापाचे कारण आणि स्वतःचा क्षयरोग — देवांनी त्याचे वचन ऐकून दक्षाकडे जाऊन सांगितले.
9.36.27
प्रसीद भगवन्सोमे शापोऽयं विनिवर्त्यताम् ।
असौ हि चन्द्रमाः क्षीणः किञ्चिच्छेषो हि लक्ष्यते ॥ ९.३६.२७ ॥
"हे भगवन्, सोमावर प्रसन्न व्हा; हा शाप मागे घ्यावा. तो चंद्र निश्चितच क्षीण झाला आहे; त्यात थोडाच शेष दिसतो."
9.36.28
क्षयाच्चैवास्य देवेश प्रजाश्चैव गताः क्षयम् ।
वीरुदोषधयश्चैव बीजानि विविधानि च।
तथा नरा लोकगुरो प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ९.३६.२८ ॥
"हे देवेशा, त्याच्या क्षयामुळेच प्रजाही क्षय पावल्या आहेत. वेली, औषधी आणि विविध बीजेही; तसेच माणसेही. हे लोकगुरो, आपण कृपा करण्यास योग्य आहात."
9.36.29
एवमुक्तस्ततो देवान्प्राह वाक्यं प्रजापतिः ।
नैतच्छक्यं मम वचो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥ ९.३६.२९ ॥
असे सांगितल्यावर प्रजापती देवांना म्हणाला — "माझे हे वचन सहज मागे घेता येत नाही."
9.36.30
हेतुना तु महाभागा निवर्तिष्यति केनचित् ।
समं वर्ततु सर्वासु शशी भार्यासु नित्यशः ॥ ९.३६.३० ॥
"हे महाभाग्यवंतांनो, कोणत्यातरी कारणाने हे मागे घेतले जाईल. चंद्राने सदैव सर्व भार्यांशी समान वर्तन करावे."
9.36.31
सरस्वत्या वरे तीर्थे निमज्जञ्शशलक्षणः ।
पुनर्वर्धिष्यते देवास्तद्वै सत्यं वचो मम ॥ ९.३६.३१ ॥
सरस्वतीच्या श्रेष्ठ तीर्थात स्नान करून शशलक्षण (चंद्र) पुन्हा वाढेल. हे देवांनो, माझे हे वचन सत्य आहे.
9.36.32
मासार्धं च क्षयं सोमो नित्यमेव गमिष्यति ।
मासार्धं तु पुनर्वृद्विं सत्यमेतद्वचो मम ॥ ९.३६.३२ ॥
चंद्र पंधरा दिवस सतत क्षय पावेल, आणि पुन्हा पंधरा दिवस वृद्धी पावेल. माझे हे वचन सत्य आहे.
9.36.33
समुद्रं पश्चिमं गत्वा सरस्वत्यब्धिसङ्गमम् ।
आराधयतु देवेशं ततः कान्तिमवाप्स्यति ॥ ९.३६.३३ ॥
पश्चिम समुद्रावर जाऊन, जिथे सरस्वती समुद्राला मिळते तिथे देवेशाची आराधना करावी; तेव्हा त्याला कांती प्राप्त होईल.
9.36.34
सरस्वतीं ततः सोमः स जगामर्षिशासनात् ।
प्रभासं प्रथमं तीर्थं सरस्वत्या जगाम ह ॥ ९.३६.३४ ॥
मग ऋषींच्या आज्ञेने चंद्र सरस्वतीकडे गेला; सरस्वतीचे पहिले तीर्थ प्रभास येथे तो गेला.
9.36.35
अमावास्यां महातेजास्तत्रामज्जन्महाद्युतिः ।
लोकान्प्रभासयामास शीतांशुत्वमवाप च ॥ ९.३६.३५ ॥
अमावास्येला तेथे महातेजस्वी आणि महाद्युतिमान त्याने स्नान केले; लोकांना प्रकाशित केले आणि शीतांशुत्व प्राप्त केले.
9.36.36
देवास्तु सर्वे राजेन्द्र प्रसादं प्राप्य पुष्कलम् ।
सोमेन सहिता भूत्वा दक्षस्य प्रमुखेऽभवन् ॥ ९.३६.३६ ॥
हे राजेंद्रा, सर्व देव विपुल प्रसाद मिळवून चंद्रासह एकत्र होऊन दक्षाच्या समोर उपस्थित झाले.
9.36.37
ततः प्रजापतिः सर्वा विससर्जाथ देवताः ।
सोमं च भगवान्प्रीतो भूयो वचनमब्रवीत् ॥ ९.३६.३७ ॥
नंतर प्रजापतींनी सर्व देवतांना निरोप दिला; आणि भगवान सोमावर प्रसन्न होऊन पुन्हा हे वचन म्हटले.
9.36.38
मावमंस्थाः स्त्रियः पुत्र मा च विप्रान्कदाचन ।
गच्छ युक्तः सदा भूत्वा कुरु वै शासनं मम ॥ ९.३६.३८ ॥
हे पुत्रा, स्त्रियांचा कधीही अपमान करू नकोस, आणि ब्राह्मणांचाही कधी करू नकोस. नेहमी संयमी राहून जा आणि माझी आज्ञा नक्की पाळ.
9.36.39
स विसृष्टो महाराज जगामाथ स्वमालयम् ।
प्रजाश्च मुदिता भूत्वा ईजिरे च यथा पुरा ॥ ९.३६.३९ ॥
हे महाराज, निरोप मिल्यावर तो आपल्या निवासाला गेला; आणि प्रजा आनंदित होऊन पूर्वीप्रमाणे यज्ञ करू लागल्या.
9.36.40
एवं ते सर्वमाख्यातं यथा शप्तो निशाकरः ।
प्रभासं च यथा तीर्थं तीर्थानां प्रवरं महत् ॥ ९.३६.४० ॥
याप्रमाणे चंद्र शापित झाला आणि प्रभास तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ महातीर्थ कसे झाले, हे सर्व मी तुला सांगितले.
9.36.41
अमावास्यां महाराज नित्यशः शशलक्षणः ।
स्नात्वाह्याप्यायते श्रीमान्प्रभासे तीर्थउत्तमे ॥ ९.३६.४१ ॥
हे महाराज, ससाचिन्ह असलेला चंद्र अमावास्येच्या दिवशी नियमितपणे प्रभासातील उत्तम तीर्थात स्नान करून पुन्हा पुष्ट होतो.
9.36.42
अतश्चैतत्प्रजानन्ति प्रभासमिति भूमिप ।
प्रभां हि परमां लेभे तस्मिंश्चामज्ज्य चन्द्रमाः ॥ ९.३६.४२ ॥
म्हणूनच, हे भूमिपाला, लोक याला प्रभास म्हणून ओळखतात, कारण चंद्राने त्यात स्नान करून परम प्रभा प्राप्त केली.
9.36.43
लोकान्प्रभासयामास पुपोष च वपुस्तथा ।
तत्र स्नात्वा हलीरामो दत्वा प्रीतोऽथ दक्षिणाः ॥ ९.३६.४३ ॥
त्यांनी लोकांना प्रकाशित केले आणि आपल्या शरीरालाही पुष्ट केले. तेथे स्नान करून हलधर बलराम प्रसन्न होऊन दक्षिणा दिल्या.
9.36.44
ततस्तु चमसोद्भेदमभीतस्त्वगमद्बली ।
चमसोद्भेद इत्येवं यं जनाः कथयन्त्युत ॥ ९.३६.४४ ॥
नंतर तो बलवान निर्भयपणे त्वरेने चमसोद्भेदाकडे गेला. लोक त्याला असेच चमसोद्भेद म्हणतात.
9.36.45
तत्र दत्त्वा च दानानि विशिष्टानि हलायुधः ।
उषित्वा रजनीमेकां स्नात्वा च विधिवत्तदा ॥ ९.३६.४५ ॥
तेथे हलायुधाने श्रेष्ठ दाने दिली. एक रात्र तेथे राहून मग विधिपूर्वक स्नान केले.
9.36.46
उदपानमथागच्छत्त्वरावान्केशवाग्रजः ।
आद्यं स्वस्त्ययनं चैव तत्रावाप्य महाबलः ॥ ९.३६.४६ ॥
नंतर केशवाचा ज्येष्ठ बंधू त्वरेने उदपानाकडे आला. तेथे महाबलाने आद्य स्वस्त्ययन प्राप्त केले.
9.36.47
स्निग्धत्वादोषधीनां च भूमेश्च जनमेजय ।
जानन्ति सिद्धा राजेन्द्र निगूढां तां सरस्वतीम् ॥ ९.३६.४७ ॥
हे जनमेजया, औषधींच्या आणि भूमीच्या स्निग्धतेमुळे, हे राजेंद्रा, सिद्ध लोक ती गुप्त सरस्वती जाणतात.