महाभारत · अध्याय 9.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.4.1
एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना ।
निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च तूष्णीमासीद्विशाम्पते ॥ ९.४.१ ॥
तपस्वी गौतमांनी असे सांगितल्यावर राजाने दीर्घ आणि उष्ण उसासा टाकून मौन धारण केले. हे प्रजापते!
9.4.2
ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा तव पुत्रो महामनाः ।
कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परन्तपः ॥ ९.४.२ ॥
मग क्षणभर विचार करून आपला महामना पुत्र, शत्रूंना तापवणारा, शारद्वत कृपाला असे म्हणाला.
9.4.3
यत्किञ्चित्सुहृदा वाच्यं तत्सर्वं श्रावितो ह्यहम् ।
कृतं च भवता सर्वं प्राणान्सन्त्यज्य युध्यता ॥ ९.४.३ ॥
मित्राने जे काही सांगायचे ते सर्व तू मला ऐकवलेस. प्राण त्यजून युद्ध करत तू सर्व काही केलेस.
9.4.4
गाहमानमनीकानि युध्यमानं महारथैः ।
पाण्डवैरतितेजोभिर्लोकस्त्वामनुदृष्टवान् ॥ ९.४.४ ॥
सैन्यांत घुसून, महारथींशी व अति तेजस्वी पांडवांशी युद्ध करणाऱ्या तुला जगाने पाहिले आहे.
9.4.5
सुहृदा यदिदं वाक्यं भवता श्रावितो ह्यहम् ।
न मां प्रीणाति तत्सर्वं मुमूर्षोरिव भेषजम् ॥ ९.४.५ ॥
मित्र म्हणून तू मला सांगितलेले हे सर्व शब्द, मरणाच्या दारात असलेल्याला औषध आवडत नाही तसे मला आनंद देत नाहीत.
9.4.6
हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनमुत्तमम् ।
उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्र्य रोचने ॥ ९.४.६ ॥
हे महाबाहो, हे विप्रश्रेष्ठा! हेतू व कारणांनी युक्त, हितकारक आणि उत्तम वचन सांगितले जात असूनही ते मला आवडत नाही.
9.4.7
राज्याद्विनिकृतोऽस्माभिःकथं सोस्मासु विश्वसेत् ॥ ९.४.७ ॥
ज्याला आम्ही राज्यातून वंचित केले, तो आमच्यावर कसा विश्वास ठेवील?
9.4.8
अक्षद्यूते च नृपतिर्जितोऽस्माभिर्महाधनः ।
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद्भूय एव तु ॥ ९.४.८ ॥
फाशांच्या खेळात आम्ही त्या महाधनी राजाला जिंकले. तो पुन्हा माझ्या शब्दांवर कसा विश्वास ठेवील?
9.4.9
तथा दूत्येन सम्प्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतः ।
प्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम्।
स च मे वचनं ब्रह्मन्कथमेवाभिमन्यते ॥ ९.४.९ ॥
त्याचप्रमाणे दूत म्हणून कृष्ण आला; तो पार्थांच्या हितात रत होता. हृषीकेश फसविला गेला, ते कर्म विचारपूर्वक केले गेले नाही. हे ब्राह्मणा, तो माझे वचन कसे मानेल?
9.4.10
विललाप च यत्कृष्णा सभामध्ये समेयुषी ।
न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा ॥ ९.४.१० ॥
सभेच्या मध्यभागी येऊन कृष्णेने जो विलाप केला, तो कृष्णाला सहन झाला नाही; तसेच राज्यहरणही सहन झाले नाही.
9.4.11
एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ ।
पुरा यच्छ्रुतमेवासीदद्य पश्यामि तत्प्रभो ॥ ९.४.११ ॥
एकच प्राण असलेले दोन कृष्ण एकमेकांच्या आश्रयाला होते. हे प्रभो, पूर्वी जे ऐकले होते, तेच आज मी पाहत आहे.
9.4.12
स्वस्रीयं निहतं दृष्ट्वा दुःखं स्वपिति केशवः ।
कृतागसो व यं तस्य हितं मे स कथं चरेत् ॥ ९.४.१२ ॥
भाच्याला मारलेला पाहून केशव दुःखाने निजतो. अपराध करणाऱ्याचे, माझे हित तो कसे करील?
9.4.13
अभिमन्योर्विनाशेन न शर्म लभतेऽर्जुनः ।
स कथं मद्धिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः ॥ ९.४.१३ ॥
अभिमन्यूच्या विनाशाने अर्जुनाला शांती मिळत नाही. याचना केली तरी तो माझ्या हितासाठी कसा प्रयत्न करील?
9.4.14
मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलः ।
प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न सन्नमेत् ॥ ९.४.१४ ॥
मध्यम पांडव भीमसेन तीक्ष्ण आणि महाबली आहे. त्याने केलेली उग्र प्रतिज्ञा मोडेल, पण वाकणार नाही.
9.4.15
उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौ ।
कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ ॥ ९.४.१५ ॥
ते दोघे तलवार बांधलेले आहेत आणि दोघेही कवच न घातलेले आहेत. दोन्ही वीरांनी वैर धरले आहे; दोघेही यमासारखे आहेत.
9.4.16
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सह ।
तौ कथं मद्विते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम ॥ ९.४.१६ ॥
धृष्टद्युम्न आणि शिखंडी, ज्यांनी माझ्याशी वैर धरले आहे — हे द्विजश्रेष्ठा, ते माझ्या हितासाठी कसा प्रयत्न करतील?
9.4.17
दुःशासनेन यत्कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला ।
परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ९.४.१७ ॥
दुःशासनाने एकाच वस्त्रात असलेल्या रजस्वला कृष्णेला सभेच्या मध्यभागी, सर्व लोक पाहत असताना, छळले.
9.4.18
तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाः ।
न निवारयितुं शक्याः सङ्ग्रामात्ते परन्तपाः ॥ ९.४.१८ ॥
ती विवस्त्र आणि दीन अवस्था पांडव आजही स्मरतात. हे शत्रुदाहका, त्यांना युद्धापासून रोखता येणार नाही.
9.4.19
यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता ।
उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणामर्थसिद्धये।
स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद्वैरस्य यातनम् ॥ ९.४.१९ ॥
माझ्या विनाशासाठी पीडित व दुःखी झालेली द्रौपदी, पतींच्या कार्यसिद्धीसाठी उग्र तप करीत राहिली; वैराचे प्रतिशोधन होईपर्यंत ती सदैव उघड्या भूमीवर झोपत असे.
9.4.20
निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदरा ।
कृष्णायाः प्रेष्यवद्भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा ॥ ९.४.२० ॥
मान आणि अभिमान सोडून, वासुदेवाची भगिनी कृष्णेची (द्रौपदीची) दासीप्रमाणे सदैव सेवा करते.
9.4.21
इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथञ्चन ।
अभिमन्योर्विनाशेन स सन्धेयः कथं मया ॥ ९.४.२१ ॥
अशा प्रकारे सर्व काही पेटलेले आहे आणि कोणत्याही प्रकारे शमत नाही. अभिमन्यूच्या विनाशाने उत्पन्न झालेला तो शोक मी कसा शांत करू?
9.4.22
कथं च राजा भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम् ।
पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम् ॥ ९.४.२२ ॥
समुद्र हेच वस्त्र असलेल्या या पृथ्वीचा उपभोग राजा म्हणून मी कसा घेऊ? पांडवांच्या कृपेने मी राज्य कसे भोगू?
9.4.23
उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा ।
युधिष्ठिरं कथं पञ्चादनुयास्यामि दासवत् ॥ ९.४.२३ ॥
राजांच्या वर सूर्यासारखा तळपूनही, युधिष्ठिराच्या मागे दासाप्रमाणे मी कसा चालू?
9.4.24
कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान् ।
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम् ॥ ९.४.२४ ॥
स्वतः भोग भोगून आणि विपुल दान देऊनही, कृपणांसोबत दीन जीविका मी कशी चालवू?
9.4.25
नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया ।
न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथञ्चन। ॥ ९.४.२५ ॥
तुमच्या स्नेहपूर्ण आणि हितकारक वचनांची मी निंदा करीत नाही; परंतु सध्याच्या काळात कोणत्याही प्रकारे संधी योग्य आहे असे मला वाटत नाही.
9.4.26
सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परन्तप ॥ ९.४.२६ ॥
हे शत्रुतापना, उत्तम युद्धानेच हेच योग्य नीती आहे असे मी पाहतो.
9.4.27
नायं क्लीबायितुं कालः संयोद्वुं काल एव नः ॥ ९.४.२७ ॥
हा काळ भ्याडपणा दाखवण्याचा नाही; आपल्यासाठी हा युद्ध करण्याचाच काळ आहे.
9.4.28
इष्टं मे बहुभिर्जज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणाः ।
प्राप्ताः कामाः श्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम् ॥ ९.४.२८ ॥
मी अनेक यज्ञ केले, ब्राह्मणांना दक्षिणा दिल्या, माझ्या इच्छा पूर्ण केल्या, वेद ऐकले आणि शत्रूंना माझ्या मस्तकावर स्थापित केले.
9.4.29
भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्युद्वृतो जनः ।
नोत्साहेऽद्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान्वक्तुमीदृशम् ॥ ९.४.२९ ॥
हे तात, माझे सेवक चांगले पोसलेले आहेत, आणि दीन जनही उसळून वर आले आहेत; हे द्विजश्रेष्ठा, आज पांडवांना असे बोलण्याचा उत्साह माझ्यात नाही.
9.4.30
जितानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रमनुपालितम् ।
भुक्ताश्च विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मया ॥ ९.४.३० ॥
मी शत्रुराष्ट्रे जिंकली, स्वराष्ट्राचे रक्षण केले, विविध भोग भोगले आणि त्रिवर्गाचे सेवन केले.
9.4.31
पितॄणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयोः ।
न ध्रुवं सुखमस्तीह कुतो राष्ट्रं कुतो यशः।
इह कीर्तिर्विचेतव्या सा च युद्वेन नान्यथा ॥ ९.४.३१ ॥
पितरांचे ऋण फेडणे आणि क्षत्रधर्म — या दोहोंच्या दृष्टीने येथे निश्चित सुख नाही; राज्य कुठे आणि यश कुठे? येथे कीर्ती शोधली पाहिजे, आणि ती युद्धानेच मिळते, अन्यथा नाही.
9.4.32
वृथा च यत्क्षत्रियस्य निधनं तद्विगर्हितम् ।
अधर्मः सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे ॥ ९.४.३२ ॥
क्षत्रियाचा मृत्यू व्यर्थ जाणे निंद्य आहे; घरात अंथरुणावर मरण येणे हा मोठा अधर्म आहे.
9.4.33
अरण्ये यो विमुच्येत सङ्ग्रामे वा तनुं नृपः ।
क्रतूनाहृत्य महतो महिमानं स गच्छति ॥ ९.४.३३ ॥
अरण्यात किंवा युद्धात देह सोडणारा राजा मोठे यज्ञ करून त्या महान महिम्याला प्राप्त होतो.
9.4.34
कृपणं विलपन्नार्तो जरयाऽभिपरिप्लुतः ।
म्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुषः ॥ ९.४.३४ ॥
दीनपणे विलाप करत, पीडित व म्हातारपणाने वेढलेला, रडणाऱ्या नातेवाइकांमध्ये मरणारा तो पुरुष नाही.
9.4.35
त्यक्त्वा तु विविधान्भोगान्प्राप्तानां परमां गतिम् ।
अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं यत्सलोकताम् ॥ ९.४.३५ ॥
विविध भोगांचा त्याग करून परम गती प्राप्त झालेल्यांच्या लोकाला — आताही उत्तम युद्धाने — मी जाऊ शकेन.
9.4.36
शूराणामार्यवृत्तानां सङ्क्रामेष्वनिवर्तिनाम् ।
धीमतां सत्यसन्धानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम्।
शस्त्रावभृथपूतानां ध्रुवो वासस्त्रिविष्टपे ॥ ९.४.३६ ॥
शूर, आर्य आचरण असलेले, युद्धांत माघार न घेणारे, बुद्धिमान, सत्यप्रतिज्ञ, यज्ञ करणारे, शस्त्रावभृथ स्नानाने पवित्र झालेले — त्या सर्वांचा स्वर्गात निश्चित निवास आहे.
9.4.37
मुदा नूनं प्रपश्यन्ति युद्वे ह्यप्सरसां गणाः ॥ ९.४.३७ ॥
युद्धात अप्सरांचे समूह आनंदाने निश्चितच त्यांना पाहत आहेत.
9.4.38
पश्यन्ति नूनं पितरः पूजितान्सुरसंसदि ।
अप्सरोभिः परिवृतान्मोदमानांस्त्रिविष्टपे ॥ ९.४.३८ ॥
देवसभेत पूजित झालेले पितर अप्सरांनी वेढलेले, स्वर्गात आनंद करणाऱ्या त्यांना निश्चितच पाहत आहेत.
9.4.39
पन्थानममरैर्यान्तं शूरैश्चैवानिवर्तिभिः ।
अपि तत्सङ्गतं मार्गं वयमध्यारुहेमहि ॥ ९.४.३९ ॥
अमरांनी आणि परत न फिरणाऱ्या शूरांनी गेलेल्या त्या मार्गावर आम्हीही चढावे.
9.4.40
पितामहेन वृद्वेन तथाऽचार्येण धीमता ।
जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च ॥ ९.४.४० ॥
वृद्ध पितामहांनी, बुद्धिमान आचार्यांनी, जयद्रथाने, कर्णाने आणि दुःशासनाने देखील.
9.4.41
घटमाना मदर्थेऽस्मिन्हताः शूरा जनाधिपाः ।
शेरते लोहिताक्ताङ्गाः पृथिव्यां शरविक्षताः ॥ ९.४.४१ ॥
माझ्यासाठी या युद्धात झटून मारले गेलेले शूर राजे, रक्ताने माखलेल्या देहांनी, बाणांनी जखमी होऊन पृथ्वीवर पडून आहेत.
9.4.42
उत्तमास्त्रविदः शूरा यथोक्तक्रतुयाजिनः ।
त्यक्त्वा प्राणान्यथान्यायमिन्द्रसद्मसु धिष्ठितः ॥ ९.४.४२ ॥
उत्तम अस्त्रे जाणणारे, शास्त्राप्रमाणे यज्ञ करणारे शूर न्यायाने प्राण सोडून इंद्रसदनांत स्थिर झाले आहेत.
9.4.43
तैः स्वयं रचितो मार्गो दुर्गमो हि पुनर्भवेत् ।
सम्पतद्भिर्महावेगैरितो यास्यामि सद्गतिम् ॥ ९.४.४३ ॥
त्यांनी स्वतः तयार केलेला मार्ग महावेगाने धावणाऱ्यांमुळे पुन्हा दुर्गम होईल. येथून मी सद्गतीकडे जाईन.
9.4.44
ये मदर्थे हताः शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन् ।
ऋणं तत्प्रतियुञ्जानो न राज्ये मन आदधे ॥ ९.४.४४ ॥
माझ्यासाठी मारले गेलेल्या त्या शूरांचे उपकार आठवून, ते ऋण फेडण्यासाठी, मी राज्यात मन लावले नाही.
9.4.45
पातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातृनथ पितामहान् ।
जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद्व्रुवम् ॥ ९.४.४५ ॥
मित्र, बंधू आणि पितामहांना पाडून, जर मी जीव वाचवला तर लोक निश्चितच माझी निंदा करतील.
9.4.46
कीदृशं च भवेद्राज्यं मम हीनस्य बन्धुभिः ।
सखिभिश्च विशेषेण प्रणिपत्य च पाण्डवम् ॥ ९.४.४६ ॥
बंधू आणि मित्रांशिवाय माझे राज्य कसे असेल, विशेषतः पांडवाला नमस्कार केल्यानंतर?
9.4.47
सोऽहमेतादृशं कृत्वा जगतोऽस्य पराभवम् ।
सुयुद्धेन हतः स्वर्गं प्राप्सामि न तदन्यथा ॥ ९.४.४७ ॥
मी असे करून, या जगाचा पराभव ओढवून घेऊन, उत्तम युद्धात मारला जाऊन स्वर्ग मिळवीन; अन्यथा नाही.
9.4.48
एं दुर्योधनेनोक्ते सर्वे सम्पूज्य तद्वचः ।
साधुसाध्विति राजानं क्षत्रियाः सम्बभाषिरे ॥ ९.४.४८ ॥
दुर्योधनाने असे सांगितल्यावर सर्व क्षत्रियांनी त्याच्या वचनाचा सन्मान करून, 'साधु! साधु!' म्हणत राजाशी संवाद साधला.
9.4.49
पराजयमशोचन्तः कृतचित्ताश्च विक्रमे ।
सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसोऽभवन् ॥ ९.४.४९ ॥
पराजयाचा शोक न करता, पराक्रमात दृढ मन असलेले, सर्वजण युद्धासाठी पूर्ण निश्चयी व उत्साही मनाचे झाले.
9.4.50
ततो वाहान्समाश्वास्य सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवाः ॥ ९.४.५० ॥
नंतर युद्धप्रिय कौरव सर्वांनी घोड्यांना धीर देऊन, दोन योजनांपेक्षा थोडे कमी अंतर जाऊन थांबले.
9.4.51
आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवतः शुभे ।
अरुणां सरस्वतीं प्राप्य पपुः सस्नुश्च तेजलम् ॥ ९.४.५१ ॥
हिमालयाच्या उतारावर, प्रवाळासारख्या रंगाच्या, पवित्र व शुभ मोकळ्या जागी अरुणा नावाच्या सरस्वतीजवळ पोहोचून त्यांनी पाणी प्याले आणि स्नान केले.
9.4.52
तव पुत्रकृतोत्साहाः पर्यवर्तन्त ते ततः ।
पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा।
सर्वे राजन्न्यवर्तन्त क्षत्रियाः कालचोदिताः ॥ ९.४.५२ ॥
तुमच्या पुत्रामुळे उत्साहित झालेले ते परत फिरले. मग एकमेकांना धीर देऊन, हे राजा, काळाने प्रेरित झालेले सर्व क्षत्रिय परत आले.