महाभारत · अध्याय 9.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.42.1
ब्रह्मयोनिभिराकीर्णं जगाम यद्वुनन्दनः ।
यत्र दाल्भ्यो बको राजन्पश्वर्थ सुमहातपाः।
जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं कोपसमन्वितः ॥ ९.४२.१ ॥
ब्रह्मयोनींनी भरलेल्या त्या ठिकाणी वृष्णिनंदन (कृष्ण) गेला. हे राजा, जेथे दाल्भ्य बक, पशूंसाठी, अत्यंत तपस्वी, क्रोधाने भरून धृतराष्ट्राच्या राष्ट्राला आवाहन करू लागला.
9.42.2
तपसा घोररूपेण कर्शयन्देहमात्मनः ।
क्रोधेन महताऽऽविष्टो धर्मात्मा वै प्रतापवान् ॥ ९.४२.२ ॥
भयंकर रूपाच्या तपाने स्वतःचे शरीर झिजवणारा, महाक्रोधाने व्यापलेला, धर्मात्मा आणि प्रतापी (बक).
9.42.3
पुरा हि नैमिशीयानां सत्रे द्वादशवार्षिके ।
वृत्ते विश्वजितोऽन्ते वै पाञ्चालानृषयोऽगमन् ॥ ९.४२.३ ॥
पूर्वी नैमिषातील ऋषींच्या बारा वर्षांच्या सत्रात विश्वजित यज्ञ संपल्यावर ऋषी पांचालांकडे गेले.
9.42.4
तत्रेश्वरमयाचन्त दक्षिणार्थं मनस्विनः ।
तत्र ते लेभिरे राजन्पाञ्चालेभ्यो महर्षयः।
बलान्वितान्वत्सतरान्निर्व्याधीन्सप्तविंशतिम् ॥ ९.४२.४ ॥
तेथे त्या मनस्वी ऋषींनी दक्षिणेसाठी अधिपतीकडे याचना केली. हे राजा, तेथे त्या महर्षींना पांचालांकडून बलवान, रोगरहित असे सत्तावीस वासरे मिळाली.
9.42.5
तानब्रवीद्बलो दाल्भ्यो विभजध्वं पशूनिति ।
पशूनेतानहं त्यक्त्वा भिक्षिष्ये राजसत्तमम् ॥ ९.४२.५ ॥
दाल्भ्याचा बल त्यांना म्हणाला, "ही पशू वाटून घ्या. या पशूंचा त्याग करून मी श्रेष्ठ राजाकडे भिक्षा मागेन."
9.42.6
एवमुक्त्वा वको राजन्नृषीन्सर्वांन्प्रतापवान् ।
जगाम धृतराष्ट्रस्य भवनं ब्राह्मणोत्तमः ॥ ९.४२.६ ॥
हे राजा, असे बोलून तो प्रतापी बक, श्रेष्ठ ब्राह्मण, सर्व ऋषींना सोडून धृतराष्ट्राच्या भवनाकडे निघून गेला.
9.42.7
अयाचत पशून्दाल्भ्यः स चैनं रुषितोऽब्रवीत् ॥ ९.४२.७ ॥
दाल्भ्याने गुरे मागितली; रुष्ट होऊन तो त्याला म्हणाला.
9.42.8
यदृच्छया मृता दृष्ट्वा गास्तदा नृपसत्तमः ।
एतान्पशून्नय क्षिप्रं ब्रह्मबन्धो यदीच्छसि ॥ ९.४२.८ ॥
राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो तेव्हा योगायोगाने मेलेल्या गायी पाहून म्हणाला: "हे ब्राह्मणाधमा, तुला हवे असतील तर ही पशू लवकर घेऊन जा."
9.42.9
ऋषिस्त्वथ बकः क्रुद्धश्चिन्तयामास धर्मवित् ।
अहो वत नृशंसं वै वाक्यमुक्तोऽस्मि संसदि ॥ ९.४२.९ ॥
तेव्हा धर्मज्ञ ऋषी बक क्रुद्ध होऊन विचार करू लागला: "अरेरे! सभेत मला किती क्रूर शब्द बोलले गेले!"
9.42.10
चिन्तयित्वा मुहूर्तेन रोषाविष्टो द्विजोत्तमः ।
मतिं चक्रे विनाशाय धृतराष्ट्रस्य भूपतेः ॥ ९.४२.१० ॥
क्षणभर विचार करून, रोषाने भरलेल्या त्या द्विजोत्तमाने राजा धृतराष्ट्राच्या नाशाचा निश्चय केला.
9.42.11
स तूत्कृत्य मृतानां वै मांसानि मुनिसत्तमः ।
जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं नरपतेः पुरा ॥ ९.४२.११ ॥
त्या मुनिश्रेष्ठाने मेलेल्या पशूंचे मांस कापून, पूर्वी राजा धृतराष्ट्राच्या राष्ट्रासाठी होमात अर्पण केले.
9.42.12
अवाकर्णे सरस्वत्यास्तीर्थे प्रज्वाल्य पावकम् ।
… दाल्भ्यो महाराज नियमं परमं स्थितः ॥ ९.४२.१२ ॥
अवाकर्णात सरस्वतीच्या तीर्थावर अग्नी पेटवून … दाल्भ्य, महाराजा, परम नियमात स्थिर झाला.
9.42.13
स तैरेव जुहावाग्नौ राष्ट्रं मांसैर्महातपः ॥ ९.४२.१३ ॥
त्या महातपस्वीने त्यांच्यासह अग्नीत मांसांनी राष्ट्राची आहुती दिली.
9.42.14
तस्मिंस्तु विधिवत्सत्रे सम्प्रवृत्ते सुदारुणे ।
अक्षीयत ततो राष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पार्थिव ॥ ९.४२.१४ ॥
त्या विधिवत भयानक सत्र सुरू झाल्यावर, हे राजा, धृतराष्ट्राचे राष्ट्र क्षीण होऊ लागले.
9.42.15
छि…मानं … परशुना विभो ।
… व्यवकीर्थमचेतनम् ॥ ९.४२.१५ ॥
छि…मान … परशूने, हे विभो. … विखुरलेले, चेतनाहीन.
9.42.16
दृष्ट्वा तथाऽवकीर्णं तु राष्ट्रं च मनुजाधिपः ।
बभूव दुर्मना राजा चिन्तयामास च प्रभुः ॥ ९.४२.१६ ॥
राष्ट्र असे विखुरलेले पाहून तो मनुजाधिप राजा दुःखी मनाने चिंतन करू लागला.
9.42.17
…रद्यत्रं ब्राह्मणैः सहितः पुरा ।
…गच्छत्तु क्षीयते राष्ट्रमेव च ॥ ९.४२.१७ ॥
…रद्यत्रं ब्राह्मणांसह पूर्वी … जात असतानाच राष्ट्र क्षीण होत आहे.
9.42.18
यदा स पार्थिवः खिन्नस्ते च विप्रास्तदाऽनघ ॥ ९.४२.१८ ॥
जेव्हा तो राजा खिन्न झाला आणि ते ब्राह्मणही, तेव्हा, हे निष्पाप.
9.42.19
यदा चापि न शक्नोति राष्ट्रं मोक्षयितुं नृपः ।
अथ विप्रादिकांस्तत्र पप्रच्छ जनमेजय ॥ ९.४२.१९ ॥
राजाला राष्ट्र मुक्त करता येईना तेव्हा त्याने तेथे ब्राह्मण आदींना विचारले, हे जनमेजया.
9.42.20
ततो विप्रादिकाः प्राहुः पशुविप्रकृतस्त्वया ।
मांसैरभिजुहोतीदं तव राष्ट्रं मुनिर्बकः ॥ ९.४२.२० ॥
तेव्हा ब्राह्मण आदींनी सांगितले: तू पशूंचा आणि ब्राह्मणांचा अपराध केला आहेस; मुनी बक तुझ्या या राष्ट्राला मांसाने आहुती देत आहे.
9.42.21
तेन ते हूयमानस्य राष्ट्रस्यास्य क्षयो महान् ।
तस्यैतत्तपसः कर्म येन तेऽद्य लयो महान् ॥ ९.४२.२१ ॥
त्याच्याकडून आहुती दिल्या जाणाऱ्या या राष्ट्राचा मोठा क्षय होत आहे; हे त्याच्या तपाचे कर्म आहे, ज्यामुळे आज तुझा मोठा नाश झाला आहे.
9.42.22
यदीच्छसि महाबाहो शान्तिं राष्ट्रस्य भूमिप ।
अपां कुञ्जे सरस्वत्यास्तं प्रसादय पार्थिव ॥ ९.४२.२२ ॥
हे महाबाहो, हे भूमिपती, जर तुला राष्ट्रात शांती हवी असेल तर सरस्वतीच्या जलकुंजात त्याला प्रसन्न कर, हे राजा.
9.42.23
सरस्वतीं ततो गत्वा स राजा बकमब्रवीत् ।
निपत्य शिरसा भूमौ प्राञ्जलिर्भरतर्षभ ॥ ९.४२.२३ ॥
मग सरस्वतीजवळ जाऊन त्या राजाने बकाला सांगितले; मस्तक जमिनीला टेकवून, हात जोडून, हे भरतश्रेष्ठा.
9.42.24
प्रसादये त्वां भगवन्नपराधं क्षमस्व मे ।
मम दीनस्य लुब्धस्य मौर्ख्येण हतचेतसः।
त्वं गतिस्त्वं च मे नाथः प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ९.४२.२४ ॥
हे भगवन्, मी तुला प्रसन्न करतो; माझा अपराध क्षमा कर. मी दीन आणि लोभी आहे; मूर्खपणाने माझे चित्त नष्ट झाले आहे. तूच माझी गती, तूच माझा नाथ; कृपा करण्यास योग्य आहेस.
9.42.25
तं तथा विलपन्तं तु शोकोपहतचेतसम् ।
दृष्ट्वा तस्य कृपा जज्ञे राष्ट्रं तस्य व्यमोचयत् ॥ ९.४२.२५ ॥
शोकाने हतबल झालेल्या मनाने असा विलाप करणाऱ्या त्याला पाहून त्याच्याबद्दल कृपा उत्पन्न झाली; त्याने त्याचे राष्ट्र मुक्त केले.
9.42.26
ऋषिः प्रसन्नस्तस्याभूत्संरम्भं च विहाय सः ।
मोक्षार्थं तस्य राज्यस्य जुहाव पुनराहुतिम् ॥ ९.४२.२६ ॥
ऋषी त्याच्यावर प्रसन्न झाले; क्रोध सोडून त्यांनी त्याच्या राज्याच्या मुक्तीसाठी पुन्हा आहुती दिली.
9.42.27
मोक्षयित्वा ततो र्ष्ट्रं प्रतिगृह्य पशून्बहून् ।
हृष्टात्मा नैमिशारण्यं जगाम पुनरेव सः ॥ ९.४२.२७ ॥
मग राष्ट्र मुक्त करून, पुष्कळ पशू परत मिळवून, आनंदित मनाने तो पुन्हा नैमिशारण्यात गेला.
9.42.28
धृतराष्ट्रोऽपि धर्मात्मा स्वस्थचेता महामनाः ।
स्वमेव नगरं राजन्प्रतिपेदे महर्द्धिमत् ॥ ९.४२.२८ ॥
धर्मात्मा, स्वस्थ चित्ताचा आणि महामनस्क धृतराष्ट्रही, हे राजा, आपल्या अत्यंत समृद्ध नगरात परत पोहोचला.
9.42.29
तत्र तीर्थे महाराज बृहस्पतिरुदारधीः ।
असुराणामभावाय भवाय च दिवौकसाम् ॥ ९.४२.२९ ॥
तेथे त्या तीर्थावर, हे महाराजा, उदारबुद्धी बृहस्पतीने असुरांच्या नाशासाठी आणि देवांच्या कल्याणासाठी (यज्ञ केला).
9.42.30
मांसैरभिजुहावेष्टिमक्षीयन्त ततोऽसुराः ।
दैवतैरपि सम्भग्ना जितकाशिभिराहवे ॥ ९.४२.३० ॥
मांसाने इष्टियज्ञात आहुती दिली; तेव्हा असुर क्षीण झाले, आणि युद्धात विजयी देवांकडूनही ते मोडून पडले.
9.42.31
तत्रापि विधिवद्दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः ।
वाजिनः कुञ्जरांश्चैव रथांश्चश्वतरीयुतान् ॥ ९.४२.३१ ॥
तेथेही महायशस्वी राजाने विधिपूर्वक ब्राह्मणांना घोडे, हत्ती आणि खेचरांनी जुंपलेले रथ दान केले.
9.42.32
रत्नानि च महार्हाणि धनं धान्यं च पुष्कलम् ।
ययौ तीर्थं महाबाहुर्यायातं पृथिवीपते ॥ ९.४२.३२ ॥
रत्ने, मौल्यवान धन आणि विपुल धान्य दान करून, हे पृथिवीपते, महाबाहू ययातीच्या तीर्थाकडे गेले.
9.42.33
तत्र यज्ञे ययातेश्च महाराज सरस्वती ।
सर्पिः पयश्च सुस्राव नाहुषस्य महात्मनः ॥ ९.४२.३३ ॥
तेथे ययातीच्या यज्ञात, हे महाराजा, सरस्वतीने महात्मा नहुषपुत्राकरिता तूप आणि दूध वाहवले.
9.42.34
तत्रेष्ट्वा पुरुषव्याघ्रो ययातिः पृथिवीपतिः ।
आक्रामदूर्ध्वं पुदितो लेभे लोकांश्च पुष्कलान् ॥ ९.४२.३४ ॥
तेथे यज्ञ करून पुरुषव्याघ्र पृथ्वीपती ययाती आनंदाने वर चढला आणि विपुल लोक मिळवले.
9.42.35
पुनस्तत्र च राज्ञस्तु ययातेर्यजतः प्रभोः ।
औदार्यं परमं कृत्वा भक्तिं चात्मनि शाश्वतीम्।
ददौ कामान्ब्राह्मणेभ्यो वान्यान्यो मनसेच्छति ॥ ९.४२.३५ ॥
पुन्हा तेथे यज्ञ करणाऱ्या राजा ययातीने परम औदार्य दाखवून आणि मनात शाश्वत भक्ती ठेवून ब्राह्मणांना, तसेच मनाने इच्छिणाऱ्या इतरांना इच्छित वस्तू दिल्या.
9.42.36
यो यत्र स्थित एवेह आहूतो यज्ञसंस्तरे ।
तस्यतस्य सरिच्छ्रेष्ठा गृहादि शयनादिकम्।
षड्रसं भोजनं चैव दानं नानाविधं तथा ॥ ९.४२.३६ ॥
यज्ञमंडपात येथे जो कोणी जिथे उभा असेल आणि ज्याला बोलावले असेल, त्या प्रत्येकाला नद्यांत श्रेष्ठ सरस्वतीप्रमाणे घरे इत्यादी, शय्या इत्यादी, षड्रस भोजन आणि अनेक प्रकारची दाने मिळाली.
9.42.37
ते मन्यमाना राज्ञस्तु सम्प्रदानमनुत्तमम् ।
राजानं तुष्टुवुः प्रीता दत्त्वा चैवाशिषः शुभाः ॥ ९.४२.३७ ॥
राजाचे ते सर्वोत्तम दान जाणून ते प्रसन्न झाले आणि राजाची स्तुती केली, शुभ आशीर्वाद देत.
9.42.38
तत्र देवाः सगन्धर्वाः प्रीता यज्ञस्य सम्पदा ।
विस्मिता मानुषाश्चासन्दृष्ट्वा तां यज्ञसम्पदम् ॥ ९.४२.३८ ॥
तेथे देव आणि गंधर्व यज्ञाच्या संपत्तीने प्रसन्न झाले, आणि ते यज्ञवैभव पाहून मनुष्य थक्क झाले.
9.42.39
ततस्तालकेतुर्महाधर्मकेतु… ।
र्महात्मा कृतात्मा महादाननित्यः।
वसिष्ठापवाहं महाभीमवेगं ।
धृतात्मा जितात्मा समभ्याजगाम ॥ ९.४२.३९ ॥
नंतर तालकेतू, महाधर्मकेतू … महात्मा, कृतात्मा, सदैव महादान करणारा, वसिष्ठांच्या महाभयंकर वेगवान नदीजवळ आला; तो धृतात्मा आणि जितात्मा होता.