Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 9.43

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

9.43.1

वसिष्ठापवाहो ब्रह्मन्वै भीमवेगः कथं नु सः ।
किमर्थं च सरिच्छ्रेष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत् ॥ ९.४३.१ ॥

हे ब्राह्मण, वसिष्ठ को बहा ले जाने वाला वह भयंकर वेग वाला (जल) कैसे हुआ? और सरिताओं में श्रेष्ठ उस (नदी) ने उस ऋषि को किस कारण से बहा दिया?

9.43.2

कथमस्याभवद्वैरं कारणं किं च तत्प्रभो ।
शंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्यामि कथ्यति ॥ ९.४३.२ ॥

इन दोनों के बीच यह वैर कैसे उत्पन्न हुआ? हे प्रभु, उसका कारण क्या था? हे महाप्राज्ञ, पूछे जाने पर कहिए, कहे जाते हुए भी मैं तृप्त नहीं होता।

9.43.3

विश्वामित्रस्य विप्रर्षेर्वसिष्ठस्य च भारत ।
भृशं वैरमभूद्राजंस्तपःस्पर्धाकृतं महत् ॥ ९.४३.३ ॥

हे भारत, विप्र ऋषि विश्वामित्र और वसिष्ठ के बीच अत्यधिक वैर उत्पन्न हुआ। हे राजन, वह बड़ा वैर तपस्या की स्पर्धा से उपजा था।

9.43.4

आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थेऽभवन्महान् ।
पूर्वतः पार्श्वतश्चासीद्विश्वामित्रस्य धीमतः ॥ ९.४३.४ ॥

स्थाणुतीर्थ में वसिष्ठ का एक महान आश्रम था। बुद्धिमान विश्वामित्र का आश्रम पूर्व दिशा में और बगल में था।

9.43.5

यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान्परमं तपः ।
तत्रास्य कर्म तद्धोरं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ९.४३.५ ॥

हे महाराज, जहाँ स्थाणु ने परम तप किया था, वहीं उनका वह घोर कर्म हुआ, ऐसा मनीषी लोग कहते हैं।

9.43.6

यत्रेष्ट्वा भगवान्स्थाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम् ।
स्थापयामास तत्तीर्थं स्थाणुतीर्थमिति प्रभो ॥ ९.४३.६ ॥

जहाँ भगवान स्थाणु ने यज्ञ करके और सरस्वती की पूजा करके उस तीर्थ को स्थापित किया, इसीलिए, हे प्रभु, वह स्थाणुतीर्थ कहलाया।

9.43.7

तत्र तीर्थे सुराः स्कन्दमभ्यषिञ्चन्नराधिप ।
सैनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम् ॥ ९.४३.७ ॥

वहाँ उस तीर्थ पर देवताओं ने स्कन्द का अभिषेक किया, हे नराधिप, महान सेनापतित्व देकर, जो देवशत्रुओं का संहार करने वाला था।

9.43.8

तस्मिन्सारस्वते तीर्थे विश्वामित्रो महामुनिः ।
वसिष्ठं चालयामास तपसोग्रेण तच्छृणु ॥ ९.४३.८ ॥

उस सारस्वत तीर्थ में महामुनि विश्वामित्र ने वसिष्ठ को अपनी उग्र तपस्या से विचलित करने का प्रयत्न किया; उसे सुनो।

9.43.9

विश्वामित्रवसिष्ठौ तावहन्यहनि भारत ।
स्पर्धां तपः कृतां तीव्रां चक्रतुस्तौ वतपोधनौ ॥ ९.४३.९ ॥

हे भारत, विश्वामित्र और वसिष्ठ, तपस्या ही जिनका धन था, वे दोनों दिन-प्रतिदिन परस्पर स्पर्धा में कठोर तपस्या करते रहे।

9.43.10

तत्राप्यधिकसन्तप्तो विश्वामित्रो महामुनिः ।
दृष्ट्वा तेजो वसिष्ठस्य चिन्तामभिजगाम ह ॥ ९.४३.१० ॥

वहाँ भी अत्यन्त संतप्त महामुनि विश्वामित्र वसिष्ठ का तेज देखकर चिन्ता में पड़ गए।

9.43.11

तस्य बुद्धिरियं ह्यासीद्धर्मनित्यस्य भारत ।
इदं सरस्वती तूर्णं मत्समीपं तपोधनम् ॥ ९.४३.११ ॥

हे भारत, उस सदा धर्मपरायण विश्वामित्र के मन में यह विचार आया: 'सरस्वती इस तपोधन को शीघ्र ही मेरे समीप ले आए।'

9.43.12

आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठं जपतां वरम् ।
इहागतं द्विजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः ॥ ९.४३.१२ ॥

'वह जपकर्ताओं में श्रेष्ठ वसिष्ठ को वेग से यहाँ ले आएगी; यहाँ आए उस द्विजश्रेष्ठ को मैं निश्चय ही मार डालूँगा, इसमें संदेह नहीं।'

9.43.13

एवं निश्चित्य भगवान्विश्वामित्रो महामुनिः ।
सस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ ९.४३.१३ ॥

इस प्रकार निश्चय करके भगवान महामुनि विश्वामित्र ने, क्रोध से लाल नेत्रों वाले होकर, नदियों में श्रेष्ठ (सरस्वती) का स्मरण किया।

9.43.14

सा ध्याता मुनिना तेन व्याकुलत्वं जगाम ह ।
गत्वा चैनं महावीर्यं महाकोपं च भामिनी ॥ ९.४३.१४ ॥

मुनि द्वारा स्मरण किए जाने पर वह (सरस्वती) व्याकुल हो गई। वह भामिनी उस महावीर्यवान और महाक्रोधी (मुनि) के पास गई।

9.43.15

तदा तं वेपमानाङ्गी विवर्णा प्राञ्जलिर्भृशम् ।
उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती ॥ ९.४३.१५ ॥

तब काँपते अंगों वाली, फीकी पड़ी हुई, अत्यंत हाथ जोड़े सरस्वती उस मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्र के समीप खड़ी हुई।

9.43.16

हतवीरा यथा नारी साऽभवद्दुःखिता भृशम् ।
ब्रूहि किं करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम् ॥ ९.४३.१६ ॥

जैसे वीर पति के मारे जाने पर स्त्री अत्यंत दुखी होती है, वैसे ही वह अत्यंत दुखी हो गई। उसने मुनिश्रेष्ठ से कहा, 'कहिए, मैं क्या करूँ?'

9.43.17

तामुवाच मुनिः क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय ।
यावदेनं निहन्म्यद्य तच्छ्रुत्वा व्यथिता नदी ॥ ९.४३.१७ ॥

मुनि क्रोधित होकर उससे बोले, 'वसिष्ठ को शीघ्र ले आओ, जिससे आज ही मैं उसे मार डालूँ।' यह सुनकर नदी व्यथित हो गई।

9.43.18

साञ्जलिं तु ततः कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणा ।
प्राकम्पत भृशं भीता वायुनेवाहता लता ॥ ९.४३.१८ ॥

तब हाथ जोड़े हुए, कमल-सी आँखों वाली वह अत्यंत भयभीत होकर ऐसे काँपने लगी जैसे वायु से आहत लता काँपती है।

9.43.19

तथारूपां तु तां दृष्ट्वा मुनिराह महानदीम् ।
अविचारं वसिष्ठं त्वमानयस्त्वान्तिकं मम ॥ ९.४३.१९ ॥

उसे इस रूप में देखकर मुनि ने उस महानदी से कहा, 'बिना विचारे तुम वसिष्ठ को मेरे पास ले आओ।'

9.43.20

सा तस्य वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा पापं चिकीर्षितम् ।
वसिष्ठस्य प्रभावं च जानन्त्यप्रतिमं भुवि ॥ ९.४३.२० ॥

उसने उसके वचन सुने, उसकी पापमय इच्छा को समझा, और यह भी जाना कि पृथ्वी पर वसिष्ठ का प्रभाव अनुपम है।

9.43.21

साऽभिगम्य वसिष्ठं च इदमर्थमचोदयत् ।
यदुक्ता सरितांश्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता ॥ ९.४३.२१ ॥

वह वसिष्ठ के पास जाकर इस उद्देश्य से प्रेरित हुई, क्योंकि नदियों में श्रेष्ठ उस नदी से बुद्धिमान विश्वामित्र ने यह कहा था।

9.43.22

उभयोः शापयोर्भीता वेपमाना पुनःपुनः ।
चिन्तयित्वा महाशापमृषिविप्रासिता भृशम् ॥ ९.४३.२२ ॥

दोनों शापों से भयभीत, बार-बार काँपती हुई, महाशाप का विचार करके ऋषियों और विप्रों द्वारा अत्यन्त व्यथित होकर।

9.43.23

तां कृशां च विवर्णां च दृष्ट्वा चिन्तासमन्विताम् ।
उवाच राजन्धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वरः ॥ ९.४३.२३ ॥

हे राजन्, उसे दुर्बल और पीली तथा चिन्ता से भरी देखकर धर्मात्मा वसिष्ठ, मनुष्यों में श्रेष्ठ, ने कहा।

9.43.24

पाह्यात्मानं सरिच्छेष्ठे वह मां शीघ्रगामिनी ।
विश्वामित्रः शपेद्वि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम् ॥ ९.४३.२४ ॥

'हे नदियों में श्रेष्ठ, अपनी रक्षा करो; हे शीघ्रगामिनी, मुझे वहन करो। विश्वामित्र तुम्हें शाप देंगे; तुम विचार मत करो।'

9.43.25

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सरित् ।
चिन्तयामास कौरव्य किं कृत्वा सुकृतं भवेत् ॥ ९.४३.२५ ॥

उसके उस वचन को सुनकर उस कृपाशील नदी ने, हे कौरव्य, सोचा कि कौन-सा शुभ कर्म करना चाहिए।

9.43.26

तस्याश्चिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठो मय्यतीव हि ।
कृतवान्हि दयां नित्यं तस्या कार्यं हितं मया ॥ ९.४३.२६ ॥

उसके मन में यह विचार उठा कि वसिष्ठ ने मेरे प्रति सदा अत्यधिक दया की है; अतः मुझे उसका हितकारी कार्य करना चाहिए।

9.43.27

अथ कूले स्वके राजञ्जपन्तमृषिसत्तमम् ।
जुह्वानं कौशिकं प्रेक्ष्य सरस्वत्यभ्यचिन्तयत् ॥ ९.४३.२७ ॥

तब हे राजन्, अपने ही तट पर जप करते और हवन करते हुए ऋषियों में श्रेष्ठ कौशिक को देखकर सरस्वती ने विचार किया।

9.43.28

इदमन्तरमित्येवं ततः सा सरितां वरा ।
कूलापहारमकरोत्स्वेन वेगेन सा सरित् ॥ ९.४३.२८ ॥

यह अवसर है, ऐसा सोचकर फिर उस नदियों में श्रेष्ठ सरस्वती ने अपने ही वेग से तट को बहा ले जाने का कार्य किया।

9.43.29

तेन कूलापहारेण मैत्रावरुणिरौह्यत ।
उह्यमानः स तुष्टाव तदा राजन्सरस्वतीम् ॥ ९.४३.२९ ॥

उस तट के बह जाने से मैत्रावरुणि (वसिष्ठ) बहने लगे; बहते हुए, हे राजन्, तब उन्होंने सरस्वती की स्तुति की।

9.43.30

पितामहस्य सरसः प्रवृत्ताऽसि सरस्वति ।
व्याप्तं चेदं जगत्सर्वं तवैवाम्भोभिरुत्तमैः ॥ ९.४३.३० ॥

हे सरस्वती, तुम पितामह (ब्रह्मा) के सरोवर से प्रवाहित हुई हो; और यह सारा जगत तुम्हारे ही उत्तम जलों से व्याप्त है।

9.43.31

त्वमेवाकाशगा देवि मेघेषु सृजसे पयः ।
सर्वाश्चापस्त्वमेवेति यथा वयमधीमहि ॥ ९.४३.३१ ॥

हे देवी, आकाश में विचरने वाली तुम ही मेघों में जल उत्पन्न करती हो। सभी जल तुम्हीं हो, ऐसा हमने जैसा सुना है वैसा ही है।

9.43.32

पुष्टिर्द्युतिस्तथा कीर्तिः सिद्धिर्बुद्धिरमा तथा ।
त्वमेव वाणी स्वाहा त्वं तवायत्तमिदं जगत्।
त्वमेव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा ॥ ९.४३.३२ ॥

पुष्टि, द्युति, कीर्ति, सिद्धि, बुद्धि और लक्ष्मी भी तुम्हीं हो। वाणी और स्वाहा भी तुम्हीं हो। यह जगत तुम्हारे अधीन है। सभी प्राणियों में चार प्रकार से तुम्हीं निवास करती हो।

9.43.33

एवं सरस्वती राजन्स्तूयमाना महर्षिणा ।
वेगेनोवाह तं विप्रं विश्वामित्राश्रमं प्रति ॥ ९.४३.३३ ॥

हे राजन्, इस प्रकार महर्षि द्वारा स्तुति की जाती हुई सरस्वती उस ब्राह्मण को वेग से विश्वामित्र के आश्रम की ओर ले गई।

9.43.34

न्यवेदयत चाक्षीक्ष्णं विश्वामित्राय तं मुनिम् ॥ ९.४३.३४ ॥

और उसने बारंबार विश्वामित्र मुनि को उस (ब्राह्मण के विषय में) सूचित किया।

9.43.35

तमानीतं सरस्वत्या दृष्ट्वा कोपसमन्वितः ।
अथान्वेषत्प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा ॥ ९.४३.३५ ॥

सरस्वती द्वारा उसे लाया गया देखकर वे क्रोध से भर गए। तब उन्होंने वसिष्ठ का अंत करने वाला शस्त्र खोजा।

9.43.36

तं तु क्रुद्धमभिप्रेक्ष्य ब्रह्मवध्याभयान्नदी ।
अपोवाह वसिष्ठं तु प्राचीं दिशमतन्द्रिता।
उभयोः कुर्वती वाक्यं वञ्चयित्वा च गाधिजम् ॥ ९.४३.३६ ॥

उन्हें क्रुद्ध देखकर, ब्रह्महत्या के भय से, नदी ने तत्परता से वसिष्ठ को पूर्व दिशा की ओर बहा दिया। दोनों से बातें करते हुए और गाधि के पुत्र (विश्वामित्र) को धोखा देते हुए।

9.43.37

ततोपवाहितं दृष्ट्वा वसिष्ठमृषिसत्तमम् ।
अब्रवीत्त्वथ सङ्क्रुद्धो विश्वामित्रः सरस्वतीम् ॥ ९.४३.३७ ॥

तब वसिष्ठ को बहते हुए देखकर ऋषिश्रेष्ठ विश्वामित्र ने क्रोधित होकर सरस्वती से कहा।

9.43.38

यस्मान्मां त्वं सरिच्छ्रेष्ठे वञ्चयित्वा पुनर्गता ।
शोणितं वह कल्याणि राक्षसानां च सम्मतम् ॥ ९.४३.३८ ॥

हे नदियों में श्रेष्ठ, चूँकि तुमने मुझे धोखा देकर फिर चली गई हो, इसलिए हे कल्याणी, राक्षसों को प्रिय रक्त को बहाओ।

9.43.39

ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता ।
अवहच्छोणितोन्मिश्रं तोयं संवत्सरं तदा ॥ ९.४३.३९ ॥

तब बुद्धिमान विश्वामित्र द्वारा शापित सरस्वती ने उस समय एक वर्ष तक रक्त मिश्रित जल बहाया।

9.43.40

अथर्षयश्च देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तदा ।
सरस्वतीं तथा दृष्ट्वा बभूवुर्भृशदुःखिताः ॥ ९.४३.४० ॥

तब ऋषि, देवता, गन्धर्व और अप्सराएँ सरस्वती को उस प्रकार देखकर अत्यन्त दुःखी हो गए।

9.43.41

एवं वसिष्ठापवाहो लोके ख्यातो जनाधिप ।
आगच्छच्च पुनर्मार्गं स्वमेव सरितां वरा ॥ ९.४३.४१ ॥

हे जनाधिप, इस प्रकार वसिष्ठ का बहाव लोक में प्रसिद्ध हुआ, और नदियों में श्रेष्ठ सरस्वती फिर से अपने ही मार्ग पर लौट आई।