महाभारत · अध्याय 9.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.43.1
वसिष्ठापवाहो ब्रह्मन्वै भीमवेगः कथं नु सः ।
किमर्थं च सरिच्छ्रेष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत् ॥ ९.४३.१ ॥
हे ब्राह्मणा, वसिष्ठांना वाहून नेणारा तो भयंकर वेग कसा झाला? नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्या नदीने त्या ऋषींना कोणत्या कारणाने वाहून नेले?
9.43.2
कथमस्याभवद्वैरं कारणं किं च तत्प्रभो ।
शंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्यामि कथ्यति ॥ ९.४३.२ ॥
त्यांच्यामध्ये हे वैर कसे निर्माण झाले? हे प्रभो, त्याचे कारण काय होते? हे महाप्राज्ञा, विचारले असता सांगा; सांगितले जात असतानाही मला तृप्ती होत नाही.
9.43.3
विश्वामित्रस्य विप्रर्षेर्वसिष्ठस्य च भारत ।
भृशं वैरमभूद्राजंस्तपःस्पर्धाकृतं महत् ॥ ९.४३.३ ॥
हे भारता, ब्राह्मण ऋषी विश्वामित्र आणि वसिष्ठ यांच्यामध्ये अत्यंत वैर निर्माण झाले. हे राजा, तपश्चर्येच्या स्पर्धेमुळे निर्माण झालेले ते मोठे वैर होते.
9.43.4
आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थेऽभवन्महान् ।
पूर्वतः पार्श्वतश्चासीद्विश्वामित्रस्य धीमतः ॥ ९.४३.४ ॥
स्थाणुतीर्थात वसिष्ठांचा एक मोठा आश्रम होता. बुद्धिमान विश्वामित्रांचा आश्रम पूर्वेकडे आणि बाजूला होता.
9.43.5
यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान्परमं तपः ।
तत्रास्य कर्म तद्धोरं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ९.४३.५ ॥
हे महाराजा, जिथे स्थाणूने परम तपश्चर्या केली, तिथेच त्यांचे ते घोर कर्म घडले असे विद्वान सांगतात.
9.43.6
यत्रेष्ट्वा भगवान्स्थाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम् ।
स्थापयामास तत्तीर्थं स्थाणुतीर्थमिति प्रभो ॥ ९.४३.६ ॥
भगवान स्थाणूने यज्ञ करून सरस्वतीची पूजा करून जिथे ते तीर्थ स्थापन केले, हे प्रभो, म्हणून त्याला स्थाणुतीर्थ म्हणतात.
9.43.7
तत्र तीर्थे सुराः स्कन्दमभ्यषिञ्चन्नराधिप ।
सैनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम् ॥ ९.४३.७ ॥
हे नराधिपा, त्या तीर्थावर देवांनी स्कंदाचा अभिषेक केला; देवशत्रूंचा संहार करणाऱ्याला महान सेनापतित्व देऊन.
9.43.8
तस्मिन्सारस्वते तीर्थे विश्वामित्रो महामुनिः ।
वसिष्ठं चालयामास तपसोग्रेण तच्छृणु ॥ ९.४३.८ ॥
त्या सारस्वत तीर्थावर महामुनी विश्वामित्रांनी आपल्या उग्र तपाने वसिष्ठांना विचलित केले; ते ऐक.
9.43.9
विश्वामित्रवसिष्ठौ तावहन्यहनि भारत ।
स्पर्धां तपः कृतां तीव्रां चक्रतुस्तौ वतपोधनौ ॥ ९.४३.९ ॥
हे भारता, तपच ज्यांचे धन आहे ते विश्वामित्र आणि वसिष्ठ दोघे दिवसेंदिवस स्पर्धेने तीव्र तप करीत राहिले.
9.43.10
तत्राप्यधिकसन्तप्तो विश्वामित्रो महामुनिः ।
दृष्ट्वा तेजो वसिष्ठस्य चिन्तामभिजगाम ह ॥ ९.४३.१० ॥
तेथेही अत्यंत संतप्त झालेले महामुनी विश्वामित्र वसिष्ठांचे तेज पाहून चिंतेत पडले.
9.43.11
तस्य बुद्धिरियं ह्यासीद्धर्मनित्यस्य भारत ।
इदं सरस्वती तूर्णं मत्समीपं तपोधनम् ॥ ९.४३.११ ॥
हे भारता, सदा धर्मनिष्ठ असलेल्या त्यांच्या मनात असा विचार आला: 'सरस्वतीने या तपोधनाला त्वरेने माझ्याजवळ आणावे.'
9.43.12
आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठं जपतां वरम् ।
इहागतं द्विजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः ॥ ९.४३.१२ ॥
'जपकर्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठांना ती वेगाने येथे आणील; येथे आलेल्या त्या द्विजश्रेष्ठाला मी निश्चितच ठार मारीन, यात संशय नाही.'
9.43.13
एवं निश्चित्य भगवान्विश्वामित्रो महामुनिः ।
सस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ ९.४३.१३ ॥
असा निश्चय करून भगवान महामुनी विश्वामित्र, क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी, नद्यांत श्रेष्ठ असलेल्या (सरस्वतीचे) स्मरण केले.
9.43.14
सा ध्याता मुनिना तेन व्याकुलत्वं जगाम ह ।
गत्वा चैनं महावीर्यं महाकोपं च भामिनी ॥ ९.४३.१४ ॥
त्या मुनींनी स्मरण केल्याने ती व्याकुल झाली. ती भामिनी महापराक्रमी आणि महाक्रोधी अशा त्यांच्याजवळ गेली.
9.43.15
तदा तं वेपमानाङ्गी विवर्णा प्राञ्जलिर्भृशम् ।
उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती ॥ ९.४३.१५ ॥
तेव्हा थरथरणाऱ्या अवयवांनी, फिकट चेहऱ्याने, अत्यंत हात जोडून सरस्वती मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्रांजवळ उभी राहिली.
9.43.16
हतवीरा यथा नारी साऽभवद्दुःखिता भृशम् ।
ब्रूहि किं करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम् ॥ ९.४३.१६ ॥
वीर पती मारला गेल्यावर स्त्री जशी दुःखी होते, तशी ती अत्यंत दुःखी झाली. 'सांगा, मी काय करू?' असे तिने मुनिश्रेष्ठांना म्हटले.
9.43.17
तामुवाच मुनिः क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय ।
यावदेनं निहन्म्यद्य तच्छ्रुत्वा व्यथिता नदी ॥ ९.४३.१७ ॥
क्रुद्ध झालेले मुनी तिला म्हणाले, 'वसिष्ठांना लवकर आण; आजच मी त्यांना ठार मारीन.' हे ऐकून नदी व्यथित झाली.
9.43.18
साञ्जलिं तु ततः कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणा ।
प्राकम्पत भृशं भीता वायुनेवाहता लता ॥ ९.४३.१८ ॥
तेव्हा हात जोडलेली, कमलनयना ती अत्यंत भयभीत होऊन वाऱ्याने हलवलेल्या वेलीप्रमाणे थरथरली.
9.43.19
तथारूपां तु तां दृष्ट्वा मुनिराह महानदीम् ।
अविचारं वसिष्ठं त्वमानयस्त्वान्तिकं मम ॥ ९.४३.१९ ॥
तिला त्या रूपात पाहून मुनी त्या महानदीस म्हणाले, 'विचार न करता वसिष्ठांना माझ्याजवळ आण.'
9.43.20
सा तस्य वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा पापं चिकीर्षितम् ।
वसिष्ठस्य प्रभावं च जानन्त्यप्रतिमं भुवि ॥ ९.४३.२० ॥
तिने त्याचे शब्द ऐकले, त्याचा पापी हेतू ओळखला आणि पृथ्वीवर वसिष्ठांचा अतुलनीय प्रभाव जाणला.
9.43.21
साऽभिगम्य वसिष्ठं च इदमर्थमचोदयत् ।
यदुक्ता सरितांश्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता ॥ ९.४३.२१ ॥
ती वसिष्ठांजवळ जाऊन, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तिला बुद्धिमान विश्वामित्रांनी सांगितलेल्या या हेतूसाठी त्यांना प्रवृत्त करीत म्हणाली.
9.43.22
उभयोः शापयोर्भीता वेपमाना पुनःपुनः ।
चिन्तयित्वा महाशापमृषिविप्रासिता भृशम् ॥ ९.४३.२२ ॥
दोन्ही शापांमुळे भयभीत, वारंवार थरथरत, महाशापाचा विचार करून, ऋषी व ब्राह्मणांनी दूर सारल्याने अत्यंत व्यथित.
9.43.23
तां कृशां च विवर्णां च दृष्ट्वा चिन्तासमन्विताम् ।
उवाच राजन्धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वरः ॥ ९.४३.२३ ॥
हे राजा, तिला कृश, फिकट आणि चिंतेने भरलेली पाहून धर्मात्मा वसिष्ठ, मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ, म्हणाले.
9.43.24
पाह्यात्मानं सरिच्छेष्ठे वह मां शीघ्रगामिनी ।
विश्वामित्रः शपेद्वि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम् ॥ ९.४३.२४ ॥
'हे नद्यांमधील श्रेष्ठ, स्वतःचे रक्षण कर; हे वेगवान प्रवाहिनी, मला वाहून ने. विश्वामित्र तुला शाप देतील; तू विचार करू नकोस.'
9.43.25
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सरित् ।
चिन्तयामास कौरव्य किं कृत्वा सुकृतं भवेत् ॥ ९.४३.२५ ॥
त्या कृपाशील मुनींचे ते वचन ऐकून, हे कौरव्या, ती नदी विचार करू लागली की कोणते सत्कर्म करावे.
9.43.26
तस्याश्चिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठो मय्यतीव हि ।
कृतवान्हि दयां नित्यं तस्या कार्यं हितं मया ॥ ९.४३.२६ ॥
तिच्या मनात विचार आला की वसिष्ठांनी माझ्यावर नेहमीच अत्यंत दया केली आहे; म्हणून मी त्यांचे हित करावे.
9.43.27
अथ कूले स्वके राजञ्जपन्तमृषिसत्तमम् ।
जुह्वानं कौशिकं प्रेक्ष्य सरस्वत्यभ्यचिन्तयत् ॥ ९.४३.२७ ॥
मग, हे राजा, आपल्याच काठावर जप करीत व होम करीत असलेल्या ऋषिश्रेष्ठ कौशिकांना पाहून सरस्वतीने विचार केला.
9.43.28
इदमन्तरमित्येवं ततः सा सरितां वरा ।
कूलापहारमकरोत्स्वेन वेगेन सा सरित् ॥ ९.४३.२८ ॥
'हीच संधी आहे' असा विचार करून, नद्यांत श्रेष्ठ असलेल्या त्या सरस्वतीने आपल्या स्वतःच्या वेगाने तीर वाहून नेला.
9.43.29
तेन कूलापहारेण मैत्रावरुणिरौह्यत ।
उह्यमानः स तुष्टाव तदा राजन्सरस्वतीम् ॥ ९.४३.२९ ॥
त्या काठाच्या वाहून जाण्याने मैत्रावरुणी (वसिष्ठ) वाहून गेले; वाहून जात असताना, हे राजा, त्यांनी सरस्वतीची स्तुती केली.
9.43.30
पितामहस्य सरसः प्रवृत्ताऽसि सरस्वति ।
व्याप्तं चेदं जगत्सर्वं तवैवाम्भोभिरुत्तमैः ॥ ९.४३.३० ॥
हे सरस्वती, तू पितामहांच्या (ब्रह्मदेवांच्या) सरोवरातून प्रवाहित झाली आहेस; हे सारे जग तुझ्याच उत्तम जलाने व्यापलेले आहे.
9.43.31
त्वमेवाकाशगा देवि मेघेषु सृजसे पयः ।
सर्वाश्चापस्त्वमेवेति यथा वयमधीमहि ॥ ९.४३.३१ ॥
हे देवी, आकाशात संचार करणारी तूच मेघांमध्ये पाणी निर्माण करतेस. सर्व जलेही तूच आहेस, असे आम्ही शिकलो आहोत.
9.43.32
पुष्टिर्द्युतिस्तथा कीर्तिः सिद्धिर्बुद्धिरमा तथा ।
त्वमेव वाणी स्वाहा त्वं तवायत्तमिदं जगत्।
त्वमेव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा ॥ ९.४३.३२ ॥
पुष्टी, द्युती, कीर्ती, सिद्धी, बुद्धी व रमा हीही तूच. वाणी व स्वाहाही तूच. हे जग तुझ्या अधीन आहे. सर्व प्राण्यांमध्ये चार प्रकारांनी तूच वास करतेस.
9.43.33
एवं सरस्वती राजन्स्तूयमाना महर्षिणा ।
वेगेनोवाह तं विप्रं विश्वामित्राश्रमं प्रति ॥ ९.४३.३३ ॥
हे राजा, अशा प्रकारे महर्षींनी स्तुती केलेली सरस्वती त्या ब्राह्मणाला वेगाने विश्वामित्रांच्या आश्रमाकडे घेऊन गेली.
9.43.34
न्यवेदयत चाक्षीक्ष्णं विश्वामित्राय तं मुनिम् ॥ ९.४३.३४ ॥
आणि तिने त्या मुनी विश्वामित्रांना वारंवार ते कळवले.
9.43.35
तमानीतं सरस्वत्या दृष्ट्वा कोपसमन्वितः ।
अथान्वेषत्प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा ॥ ९.४३.३५ ॥
सरस्वतीने त्याला आणलेले पाहून ते क्रोधाने भरले. तेव्हा त्यांनी वसिष्ठांचा नाश करणारे शस्त्र शोधले.
9.43.36
तं तु क्रुद्धमभिप्रेक्ष्य ब्रह्मवध्याभयान्नदी ।
अपोवाह वसिष्ठं तु प्राचीं दिशमतन्द्रिता।
उभयोः कुर्वती वाक्यं वञ्चयित्वा च गाधिजम् ॥ ९.४३.३६ ॥
त्यांना क्रुद्ध झालेले पाहून, ब्रह्महत्येच्या भयाने, नदीने आळस न करता वसिष्ठांना पूर्व दिशेकडे वाहून नेले. दोघांशी बोलत आणि गाधीच्या पुत्राची फसवणूक करत.
9.43.37
ततोपवाहितं दृष्ट्वा वसिष्ठमृषिसत्तमम् ।
अब्रवीत्त्वथ सङ्क्रुद्धो विश्वामित्रः सरस्वतीम् ॥ ९.४३.३७ ॥
तेव्हा वसिष्ठांना वाहून नेले जात असल्याचे पाहून ऋषिश्रेष्ठ विश्वामित्र संतप्त होऊन सरस्वतीला म्हणाले.
9.43.38
यस्मान्मां त्वं सरिच्छ्रेष्ठे वञ्चयित्वा पुनर्गता ।
शोणितं वह कल्याणि राक्षसानां च सम्मतम् ॥ ९.४३.३८ ॥
हे सरितांमधील श्रेष्ठे, तू मला फसवून पुन्हा निघून गेलीस म्हणून हे कल्याणी, राक्षसांना प्रिय असलेले रक्त वाहून ने.
9.43.39
ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता ।
अवहच्छोणितोन्मिश्रं तोयं संवत्सरं तदा ॥ ९.४३.३९ ॥
तेव्हा बुद्धिमान विश्वामित्रांनी शाप दिलेली सरस्वती एक वर्षभर रक्तमिश्रित पाणी वाहत राहिली.
9.43.40
अथर्षयश्च देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तदा ।
सरस्वतीं तथा दृष्ट्वा बभूवुर्भृशदुःखिताः ॥ ९.४३.४० ॥
तेव्हा ऋषी, देव, गंधर्व आणि अप्सरा सरस्वतीला तशी पाहून अत्यंत दुःखी झाले.
9.43.41
एवं वसिष्ठापवाहो लोके ख्यातो जनाधिप ।
आगच्छच्च पुनर्मार्गं स्वमेव सरितां वरा ॥ ९.४३.४१ ॥
हे जनाधिपा, अशा प्रकारे वसिष्ठांचे वाहून जाणे जगात प्रसिद्ध झाले; आणि सरितांमधील श्रेष्ठ सरस्वती पुन्हा आपल्या मार्गावर परतली.