महाभारत · अध्याय 9.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.51.1
तस्मिन्नेव तु धर्मात्मा वसति स्म तपोधनः ।
गार्हस्थ्यं धर्ममास्थाय असितो देवलः पुरा ॥ ९.५१.१ ॥
उसी स्थान पर धर्मात्मा, तपोधन असित और देवल पूर्वकाल में गृहस्थ धर्म का पालन करते हुए निवास करते थे।
9.51.2
धर्मनित्यः शुचिर्दान्तो न्यस्तदण्डो महातपाः ।
कर्मणा मनसा वाचा समः सर्वेषु जन्तुषु ॥ ९.५१.२ ॥
वह धर्म में सदा स्थित, पवित्र, संयमी, दण्ड त्यागे हुए, महातपस्वी थे, जो कर्म, मन और वाणी से सभी प्राणियों के प्रति समभाव रखते थे।
9.51.3
अक्रोधनो महाराज तुल्यनिन्दाप्रियाप्रियः ।
काञ्चने लोष्टके चैव समदर्शी महातपाः ॥ ९.५१.३ ॥
हे महाराज, वह क्रोधरहित थे, निन्दा और प्रशंसा, प्रिय और अप्रिय में समान थे, सोने और मिट्टी के ढेले को समान देखते थे, ऐसे महातपस्वी थे।
9.51.4
देवताः पूजयन्नित्यमतिथींश्च द्विजैः सह ।
ब्रह्मचर्यरतो नित्यं सदा धर्मपरायणः ॥ ९.५१.४ ॥
वह सदा देवताओं की पूजा करते थे, ब्राह्मणों के साथ अतिथियों का सत्कार करते थे, ब्रह्मचर्य में रत रहते थे और सदा धर्म-परायण थे।
9.51.5
ततोऽभ्येत्य महाराज योगमास्थाय भिक्षुकः ।
जैगीषव्यो मुनिर्धीमांस्तस्मिंस्तीर्थे समाहितः ॥ ९.५१.५ ॥
तत्पश्चात् हे महाराज, भिक्षु बुद्धिमान मुनि जैगीषव्य योग का आश्रय लेकर उस तीर्थ में आए और एकाग्रचित्त होकर स्थित हो गए।
9.51.6
देवलस्याश्रमे राजन्न्यवसत्स महाद्युतिः ।
योगनित्यो महाराज सिद्धिं प्राप्तो महातपाः ॥ ९.५१.६ ॥
हे राजन्, वह महातेजस्वी देवल के आश्रम में निवास करते थे। हे महाराज, योग में नित्य रत वह महातपस्वी सिद्धि को प्राप्त हुए।
9.51.7
तं तत्र वसमानं तु जैगीषव्यं महामुनिम् ।
देवलो दर्शयन्नेव नैवायुञ्जत धर्मतः ॥ ९.५१.७ ॥
वहाँ निवास करते उस महामुनि जैगीषव्य को देवल ने मानो दिखाते हुए भी धर्मानुसार नहीं अपनाया।
9.51.8
एवं तयोर्महाराज दीर्घकालो व्यतिक्रमत् ।
जैगीषव्यं मुनिं चैव न ददर्शाथ देवलः ॥ ९.५१.८ ॥
हे महाराज, इस प्रकार उन दोनों का दीर्घकाल बीत गया, और देवल ने जैगीषव्य मुनि को नहीं देखा।
9.51.9
आहारकाले मतिमान्परिव्राड्जनमेजय ।
उपातिष्ठत धर्मज्ञो भैक्षकाले स देवलम् ॥ ९.५१.९ ॥
हे जनमेजय, भोजन के समय बुद्धिमान परिव्राजक, धर्मज्ञ मुनि भिक्षा के समय देवल के पास उपस्थित हुए।
9.51.10
स दृष्ट्वा भिक्षुरूपेण प्राप्तं तत्र महामुनिम् ।
गौरवं परमं चक्रे प्रीतिं च विपुलां तथा ॥ ९.५१.१० ॥
उसने भिक्षुरूप में वहाँ आए उस महामुनि को देखकर परम आदर किया और उसी प्रकार विपुल प्रेम भी प्रकट किया।
9.51.11
देवलस्तु यथाशक्ति पूजयामास भारत ।
ऋषिदृष्टेन विधिना समा बह्व्यः समाहितः ॥ ९.५१.११ ॥
हे भरतवंशी, देवल ने अपनी शक्ति के अनुसार ऋषियों द्वारा देखी गई विधि से, एकाग्र होकर, अनेक वर्षों तक उसकी पूजा की।
9.51.12
कदाचित्तस्य नृपते देवलस्य महात्मनः ।
चिन्ता सुमहती जाता मुनिं दृष्ट्वा महाद्युतिम् ॥ ९.५१.१२ ॥
हे नृपति, किसी समय उस महात्मा देवल के मन में उस तेजस्वी मुनि को देखकर बहुत बड़ी चिंता उत्पन्न हुई।
9.51.13
समास्तु समतिक्रान्ता बह्व्यः पूजयतो मम ।
न चायमलसो भिक्षुरभ्यभाषत किञ्चन ॥ ९.५१.१३ ॥
बहुत वर्ष बीत गए, मैं इनकी पूजा करता रहा, फिर भी इस आलस्यरहित भिक्षु ने कुछ भी नहीं कहा।
9.51.14
एवं विगणयन्नेव स जगाम महोदधिम् ।
अन्तरिक्षचरः श्रीमान्कलशं गृह्य देवलः ॥ ९.५१.१४ ॥
इस प्रकार विचार करते हुए ही वह महासागर की ओर चल पड़े। आकाश में विचरने वाले श्रीमान देवल कलश लेकर चले।
9.51.15
गच्छन्नेव स धर्मात्मा समुद्रं सरितां पतिम् ।
जैगीषव्यं ततोऽपश्यद्गतं प्रागेव भारत ॥ ९.५१.१५ ॥
चलते हुए ही उन धर्मात्मा ने सरिताओं के स्वामी समुद्र के पास जैगीषव्य को देखा, जो पहले ही वहाँ पहुँच चुके थे, हे भारत।
9.51.16
ततः सविस्मयश्चिन्तां जगामाथासितः प्रभुः ।
कथं भिक्षुरयं प्राप्तः समुद्रे स्नात एव च ॥ ९.५१.१६ ॥
तब आश्चर्यचकित होकर प्रभु असित चिन्ता में पड़ गए। यह भिक्षु समुद्र तक कैसे पहुँच गया, और वहाँ स्नान भी कर चुका है?
9.51.17
इत्येवं चिन्तयामास महर्षिरसितस्तदा ।
स्नात्वा समुद्रे विधिवच्छुचिर्जप्यं जजाप ह ॥ ९.५१.१७ ॥
महर्षि असित ने इस प्रकार तब चिन्तन किया। फिर समुद्र में विधिपूर्वक स्नान कर, शुद्ध होकर उन्होंने जप किया।
9.51.18
कृतजप्याह्निकः श्रीमानाश्रमं च जगाम ह ।
कलशं जलपूर्णं वै गृहीत्वा जनमेजय ॥ ९.५१.१८ ॥
जप और नित्य कर्म पूरा करके श्रीमान असित अपने आश्रम को गए, हे जनमेजय, जल से भरा कलश लेकर।
9.51.19
ततः स प्रविशन्नेव स्वमाश्रमपदं मुनिः ।
आसीनमाश्रमे तत्र जैगीषव्यमपश्यत ॥ ९.५१.१९ ॥
तब वह मुनि अपने आश्रम-पद में प्रवेश करते ही वहाँ आश्रम में बैठे हुए जैगीषव्य को देखा।
9.51.20
न व्याहरति चैवैनं जैगीषव्यः कथञ्चन ।
काष्ठभूतोऽऽश्रमपदे वसति स्म महातपाः ॥ ९.५१.२० ॥
जैगीषव्य किसी भी प्रकार उससे बात नहीं करता था; वह महातपस्वी आश्रम में काष्ठ के समान स्थिर होकर रहता था।
9.51.21
तं दृष्ट्वा चाप्लुतं तोये सागरे सागरोपमम् ।
प्रविष्टमाश्रमं चापि पूर्वमेव ददर्श सः ॥ ९.५१.२१ ॥
उसे समुद्र में जल में डूबा हुआ, समुद्र के समान देखकर, और जो पहले ही आश्रम में प्रविष्ट हो चुका था, उसे भी उसने देखा।
9.51.22
असितो देवलो राजंश्चिन्तयामास बुद्धिमान् ।
दृष्टः प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम् ॥ ९.५१.२२ ॥
हे राजन्, बुद्धिमान असित देवल विचार करने लगे — जैगीषव्य के योग से उत्पन्न तपस्या का प्रभाव उन्होंने देखा था।
9.51.23
चिन्तयामास राजेन्द्र तदा स मुनिसत्तमः ।
मया दृष्टः समुद्रे च आश्रमे च कथं त्वयम् ॥ ९.५१.२३ ॥
हे राजेन्द्र, तब उस श्रेष्ठ मुनि ने विचार किया — मैंने इसे समुद्र में भी देखा और आश्रम में भी; यह कैसे हो सकता है?
9.51.24
एवं विगणयन्नेव स मुनिर्मन्त्रपारगः ।
उत्पपाताश्रमात्तस्मादन्तरिक्षं विशां पते ॥ ९.५१.२४ ॥
इस प्रकार विचार करते हुए वह मन्त्रों में पारंगत मुनि, हे प्रजापति, उस आश्रम से आकाश में उड़ गया।
9.51.25
सोऽन्तरिक्षचरान्सिद्धान्समपश्यत्समाहितान् ।
जैगीषव्यं च तैः सिद्धैः पूज्यमानमपश्यत ॥ ९.५१.२५ ॥
उसने आकाश में विचरते समाहित सिद्धों को देखा, और उन सिद्धों द्वारा पूजे जाते हुए जैगीषव्य को भी देखा।
9.51.26
ततोऽसितः सुसंरब्धो व्यवसायी दृढव्रतः ।
अपश्यद्वै दिवं यान्तं जैगीषव्यं स देवलः ॥ ९.५१.२६ ॥
तब अत्यंत उत्तेजित, दृढ़ निश्चयी और दृढ़ व्रत वाले देवल ने देखा कि जैगीषव्य स्वर्ग की ओर जा रहे हैं।
9.51.27
तस्माच्च पितृलोकं तं व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत ।
पितृलोकाच्च तं यान्तं याम्यं लोकमपश्यत ॥ ९.५१.२७ ॥
और उससे पितृलोक की ओर जाते हुए उसे उसने देखा, और पितृलोक से आगे जाते हुए उसे यम के लोक में देखा।
9.51.28
तस्मादपि समुत्पत्य सोमलोकमभिष्टुतम् ।
व्रजन्तमन्वपश्यत्स जैगीषव्यं महामुनिम् ॥ ९.५१.२८ ॥
उससे भी ऊपर उठकर उसने सोमलोक की ओर, जहाँ स्तुति होती है, जाते हुए उस महामुनि जैगीषव्य को देखा।
9.51.29
लोकान्समुत्पतन्तं च शुभानेकान्तयाजिनाम् ।
ततोऽग्निहोत्रिणां लोकांस्तेभ्यश्चाप्युत्पपात ह ॥ ९.५१.२९ ॥
एकांत यज्ञ करने वालों के शुभ लोकों की ओर उठते हुए उसने देखा; फिर अग्निहोत्रियों के लोकों की ओर, और उनसे भी ऊपर उठा।
9.51.30
दर्शं च पौर्णमासं च ये यजन्ति तपोधनाः ।
तेभ्यः स ददृशे धीमाँल्लोकेभ्यः पशुयाजिनाम् ॥ ९.५१.३० ॥
जो तपोधन दर्श और पौर्णमास यज्ञ करते हैं, उनसे और पशुयाजियों के लोकों से भी वह बुद्धिमान दिखाई दिया।
9.51.31
चातुर्मास्यैर्बहुविधैर्यजन्ते ये तपोधनाः ।
तेषां स्थानं तथा यान्तं तथाग्निष्टोमयाजिनाम् ॥ ९.५१.३१ ॥
जो तपोधन चातुर्मास्य के अनेक प्रकार के यज्ञ करते हैं, उनका स्थान तथा अग्निष्टोम यज्ञ करने वालों का स्थान भी (उसने देखा)।
9.51.32
अग्निष्टुतेन च तथा ये यजन्ति तपोधनाः ।
तत्स्थानमनुसम्प्राप्तमन्वपश्यत देवलः ॥ ९.५१.३२ ॥
जो तपोधन अग्निष्टुत यज्ञ से तथा (अन्य रीतियों से) यजन करते हैं, उनके स्थान तक पहुँचकर देवल ने (वह स्थान) देखा।
9.51.33
वाजपेयं क्रतुवरं तथा बहुसुवर्णकम् ।
आहरन्ति महाप्राज्ञास्तेषां लोकेष्वपश्यत ॥ ९.५१.३३ ॥
महाप्राज्ञ लोग वाजपेय नामक श्रेष्ठ यज्ञ तथा बहुत सुवर्ण वाला (यज्ञ) करते हैं; उनके लोकों में (वह) देखा गया।
9.51.34
यजन्ते पुण्डरीकेण राजसूयेन चैव ये ।
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः ॥ ९.५१.३४ ॥
जो पुण्डरीक यज्ञ तथा राजसूय यज्ञ से यजन करते हैं, उनके लोकों में देवल ने जैगीषव्य को भी देखा।
9.51.35
अश्वमेधं क्रतुवरं नरमेधं तथैव च ।
आहरन्ति नरश्रेष्ठास्तेषां लोकेष्वपश्यत ॥ ९.५१.३५ ॥
नरश्रेष्ठ लोग अश्वमेध नामक श्रेष्ठ यज्ञ तथा नरमेध (यज्ञ) भी करते हैं; उनके लोकों में (वह) देखा गया।
9.51.36
सर्वमेधं च दुष्प्रापं तथा सौत्रामणिं च ये ।
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः ॥ ९.५१.३६ ॥
सर्वमेध तथा दुष्प्राप्य सौत्रामणि यज्ञ जो करते हैं, उनके लोकों में देवल ने जैगीषव्य को भी देखा।
9.51.37
द्वादशाहैश्च सत्रैर्ये यजन्ते विविधैर्नृप ।
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः ॥ ९.५१.३७ ॥
हे राजन्, जो लोग बारह दिनों के और विविध सत्रों द्वारा यज्ञ करते हैं, उनके लोकों में देवल ने जैगीषव्य को देखा।
9.51.38
मित्रावरुणयोर्लोकानादित्यानां तथैव च ।
सलोकतामनुप्राप्तमपश्यत ततोऽसितः ॥ ९.५१.३८ ॥
मित्र और वरुण के लोकों को तथा आदित्यों के लोकों को भी, और सलोकता को प्राप्त हुए जीवों को, तब असित ने देखा।
9.51.39
रुद्राणां च वसूनां च स्थानं यच्च बृहस्पतेः ।
तानि सर्वाण्यतीतं च समपश्यत्ततोऽसितः ॥ ९.५१.३९ ॥
रुद्रों और वसुओं का स्थान, और बृहस्पति का जो स्थान है, उन सबको पार करके असित ने तब पूरी तरह देखा।
9.51.40
आरुह्य च गवां लोकं प्रयान्तं ब्रह्मसत्रिणाम् ।
लोकानपश्यद्गच्छन्तं जैगीषव्यं ततोऽसितः ॥ ९.५१.४० ॥
गौओं के लोक पर चढ़कर ब्रह्मसत्र करने वालों के लोकों की ओर जाते हुए, तब असित ने जैगीषव्य को जाते हुए देखा।
9.51.41
त्रीँल्लोकानपरान्विप्रमुत्पतन्तं स्वतेजसा ।
पतिव्रतानां लोकांश्च व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत ॥ ९.५१.४१ ॥
अपने तेज से तीन और अन्य लोकों की ओर उड़ते हुए, और पतिव्रताओं के लोकों की ओर जाते हुए उस विप्र को उसने देखा।
9.51.42
ततो मुनिवरं भूयो जैगीषव्यमथासितः ।
नान्वपश्यत योगस्थमन्तर्हितमरिंदम ॥ ९.५१.४२ ॥
तब असित ने मुनिश्रेष्ठ जैगीषव्य को फिर से नहीं देखा, क्योंकि वह योग में स्थित होकर अन्तर्धान हो गए थे। हे शत्रुदमन!
9.51.43
सोऽचिन्तयन्महाभागो जैगीषव्यस्य देवलः ।
प्रभावं सुव्रतत्वं च सिद्धिं योगस्य चातुलाम् ॥ ९.५१.४३ ॥
महाभाग देवल ने जैगीषव्य के प्रभाव, उनके सुव्रत और योग की अतुल सिद्धि का विचार किया।
9.51.44
असितोऽपृच्छत तदा सिद्धाँल्लोकेषु सत्तमान् ।
प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा धीरस्तान्ब्रह्मसत्रिणः ॥ ९.५१.४४ ॥
तब असित ने विनम्र और हाथ जोड़कर, धीर भाव से, लोकों के उन श्रेष्ठ सिद्धों से पूछा जो ब्रह्मसत्र कर रहे थे।
9.51.45
जैगीषव्यं न पश्यामि तं शंसत महौजसम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ॥ ९.५१.४५ ॥
मैं जैगीषव्य को नहीं देख रहा हूँ। उस महातेजस्वी के विषय में बताइए। यह मैं सुनना चाहता हूँ, क्योंकि मेरी जिज्ञासा बहुत है।
9.51.46
शृणु देवल भूतार्थं शंसतां नो दृढव्रत ।
जैगीषव्यो गतो लोकं शाश्वतं ब्रह्मणोऽव्ययम् ॥ ९.५१.४६ ॥
हे देवल, दृढ़व्रत, हमारे कथन से सत्य घटना सुनो। जैगीषव्य ब्रह्म के शाश्वत, अविनाशी लोक को चले गए हैं।
9.51.47
स श्रुत्वा वचनं तेषां सिद्धानां ब्रह्मसत्रिणाम् ।
असितो देवलस्तूर्णमुत्पपात पपात च ॥ ९.५१.४७ ॥
वे ब्रह्मसत्र करने वाले सिद्धों के वचन सुनकर असित देवल शीघ्र उठे और फिर गिर पड़े।
9.51.48
ततः सिद्धास्त ऊचुर्हि देवलं पुनरेव ह ।
न देवल गतिस्तत्र तव गन्तुं तपोधन ॥ ९.५१.४८ ॥
तब उन सिद्धों ने देवल से फिर कहा: हे देवल, हे तपोधन, वहाँ जाना तुम्हारा मार्ग नहीं है।
9.51.49
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सिद्धानां देवलः पुनः ।
आनुपूर्व्येण लोकांस्तान्सर्वानवततार ह ॥ ९.५१.४९ ॥
उनके उस वचन को सुनकर सिद्धों के कहने पर देवल पुनः उन सभी लोकों में क्रम से उतरे।
9.51.50
स्वमाश्रमपदं पुण्यमाजगाम पतङ्गवत् ।
प्रविशन्नेव चापश्यज्जैगीषव्यं स देवलः ॥ ९.५१.५० ॥
देवल अपने पवित्र आश्रम-पद पर पक्षी की भाँति आए, और प्रवेश करते ही उन्होंने जैगीषव्य को देखा।
9.51.51
ततो बुद्ध्या व्यगणयद्देवलो धर्मयुक्तया ।
दृष्ट्वा प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम् ॥ ९.५१.५१ ॥
तब देवल ने धर्म-युक्त बुद्धि से विचार किया, और जैगीषव्य के योग से उत्पन्न तपस्या का प्रभाव देखा।
9.51.52
ततोऽब्रवीन्महात्मानं जैगीषव्यं स देवलः ।
विनयावनतो राजन्नुपसर्प्य महामुनिम् ॥ ९.५१.५२ ॥
तब विनय से झुके हुए देवल ने, हे राजन्, महामुनि के समीप जाकर महात्मा जैगीषव्य से कहा।
9.51.53
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा उपदेशं चकार सः ।
विधिं च योगस्य परं कार्याकार्यं च शास्त्रतः ॥ ९.५१.५३ ॥
उसके उस वचन को सुनकर उसने उपदेश दिया: योग की परम विधि, और शास्त्र के अनुसार क्या करना है और क्या नहीं करना है।
9.51.54
संन्यासकृतबुद्धिं तं ततो दृष्ट्वा महातपाः ।
सर्वाश्चास्य क्रियाश्चक्रे विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ९.५१.५४ ॥
उसे संन्यास में बुद्धि लगाए हुए देखकर उस महातपस्वी ने विधि के अनुसार उसकी सभी क्रियाएँ कीं।
9.51.55
संन्यासकृतबुद्धिं तं भूतानि पितृभिः सह ।
ततो दृष्ट्वा प्ररुरुदुः कोऽस्मान्संविभजिष्यति ॥ ९.५१.५५ ॥
संन्यास में मन लगाए हुए उसे देखकर पितरों सहित प्राणी फूट-फूटकर रोने लगे कि अब हमारा बँटवारा कौन करेगा।
9.51.56
देवलस्तु वचः श्रुत्वा भूतानां करुणं तथा ।
दिशो दश व्याहरतां मोक्षं त्यक्तुं मनो दधे ॥ ९.५१.५६ ॥
देवल ने प्राणियों के करुण वचन सुने, जो दसों दिशाओं में पुकार रहे थे; तब उन्होंने मन में मोक्ष-मार्ग छोड़ने का विचार किया।
9.51.57
ततस्तु फलमूलानि पवित्राणि च भारत ।
पुष्पाण्योषधयश्चैव रोरूयन्ते सहस्रशः ॥ ९.५१.५७ ॥
तब हे भारत, फल-मूल, पवित्र पुष्प और औषधियाँ भी हज़ारों की संख्या में रोने लगीं।
9.51.58
पुनर्नो देवलः क्षुद्रो नूनं छेत्स्यति दुर्मतिः ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा नावबुध्यते ॥ ९.५१.५८ ॥
फिर निश्चय ही यह नीच और दुर्बुद्धि देवल हमें काट डालेगा, जो सब प्राणियों को अभय देकर भी उसे समझ नहीं रहा।
9.51.59
ततो भूयो व्यगणयत्स्वबुद्ध्या मुनिसत्तमः ।
मोक्षे गार्हस्थ्यधर्मे वा किं नु श्रेयस्करं भवेत् ॥ ९.५१.५९ ॥
तब उस मुनिश्रेष्ठ ने अपनी बुद्धि से फिर विचार किया कि मोक्ष में या गृहस्थ-धर्म में कौन-सा कल्याणकारी होगा।
9.51.60
इति निश्चित्य मनसा देवलो राजसत्तम ।
त्यक्त्वा गार्हस्थ्यधर्मं स मोक्षधर्ममरोचयत् ॥ ९.५१.६० ॥
हे राजश्रेष्ठ, मन में ऐसा निश्चय करके देवल ने गृहस्थ-धर्म त्याग दिया और मोक्ष-धर्म को पसंद किया।
9.51.61
एवमादीनि सञ्चिन्त्य देवलो निश्चयात्ततः ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं परं योगं च भारत ॥ ९.५१.६१ ॥
इस प्रकार सोचकर देवल ने दृढ़ निश्चय से परम सिद्धि और परम योग को प्राप्त किया, हे भारत।
9.51.62
ततो देवाः समागम्य बृहस्पतिपुरोगमाः ।
जैगीषव्यं तपश्चास्य प्रशंसन्ति तपस्विनः ॥ ९.५१.६२ ॥
तब बृहस्पति के नेतृत्व में देवता एकत्र होकर जैगीषव्य की तपस्या की प्रशंसा करने लगे, और तपस्वी भी।
9.51.63
अथाब्रवीदृषिवरो देवान्वै नारदस्तदा ।
जैगीषव्ये तपो नास्ति विस्मापयति योऽसितम् ॥ ९.५१.६३ ॥
तब ऋषियों में श्रेष्ठ नारद ने देवताओं से कहा, 'जैगीषव्य में कोई तपस्या नहीं है, वह तो असित को भी चकित कर देता है।'
9.51.64
तमेवंवादिनं धीरं प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः ।
मैवमित्येव शंसन्तो जैगीषव्यं महामुनिम् ॥ ९.५१.६४ ॥
इस प्रकार बोलने वाले धीर नारद से देवताओं ने कहा, 'ऐसा नहीं है,' और वे महामुनि जैगीषव्य की प्रशंसा करते रहे।
9.51.65
तत्राप्युपस्पृश्य ततो महात्मा दत्त्वा च वित्तं हलभृद्द्विजेभ्यः ।
अवाप्य धर्मं परमार्यकर्मा जगाम सोमस्य महत्स तीर्थम् ॥ ९.५१.६५ ॥
वहाँ भी आचमन करके उस महात्मा हलधर ने ब्राह्मणों को धन दान दिया, और परम श्रेष्ठ कर्म करने वाले उन्होंने धर्म प्राप्त कर सोम के महान तीर्थ को प्रस्थान किया।