મહાભારત · અધ્યાય 9.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.52.1
यत्रेजिवानुडुपती राजसूयेन भारत ।
यस्मिन्वृत्ते महानासीत्सङ्ग्रामस्तारकामयः ॥ ९.५२.१ ॥
હે ભરતવંશી, જ્યાં રાજસૂય યજ્ઞ વડે ચંદ્રે યજન કર્યું હતું, અને જે થયા પછી તારકાસુર સાથે મહાન યુદ્ધ થયું.
9.52.2
तत्राप्युपस्पृश्य बलो दत्त्वा दानानि चात्मवान् ।
सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह ॥ ९.५२.२ ॥
ત્યાં પણ આત્મસંયમી બળરામે આચમન કરીને, દાન આપીને, ધર્માત્મા સારસ્વત મુનિના તીર્થે પ્રયાણ કર્યું.
9.52.3
यत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् ।
वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥ ९.५२.३ ॥
પૂર્વે બાર વર્ષના અનાવૃષ્ટિ કાળમાં સારસ્વત મુનિએ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને વેદોનો અભ્યાસ કરાવ્યો હતો.
9.52.4
कथं द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् ।
वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥ ९.५२.४ ॥
બાર વર્ષના અનાવૃષ્ટિ કાળમાં પૂર્વે સારસ્વત મુનિએ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને વેદોનો અભ્યાસ કેવી રીતે કરાવ્યો?
9.52.5
आसीत्पूर्वं महाराज मुनिर्धीमान्महातपाः ।
दधीचिरिति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ ९.५२.५ ॥
હે મહારાજ, પૂર્વે દધીચિ નામે પ્રખ્યાત બુદ્ધિમાન, મહાતપસ્વી, બ્રહ્મચારી અને જિતેન્દ્રિય મુનિ હતા.
9.52.6
तस्यातितपसः शक्रो बिभेति सततं विभो ।
न स लोभयितुं शक्यः फलैर्बहुविधैरपि ॥ ९.५२.६ ॥
હે પ્રભુ, તે અતિ તપસ્વીથી ઇન્દ્ર સતત ડરતો હતો; અનેક પ્રકારનાં ફળો વડે પણ તેને લલચાવી શકાતો ન હતો.
9.52.7
प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत्पाकशासनः ।
दिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीयामलम्बुसाम् ॥ ९.५२.७ ॥
તેને લલચાવવા માટે પછી પાકશાસન (ઇન્દ્ર)એ દિવ્ય, પવિત્ર અને અતિ સુંદર અપ્સરા અલંબુસાને મોકલી.
9.52.8
तस्य तर्पयतो देवान्सरस्वत्यां महात्मनः ।
समीपतो महाराज सोपातिष्ठत भामिनी ॥ ९.५२.८ ॥
હે મહારાજ, સરસ્વતીના તટ પર દેવોને તર્પણ કરતા તે મહાત્માની સમીપ તે સુંદરી આવીને ઊભી રહી.
9.52.9
तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यर्षेर्भावितात्मनः ।
रेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तस्मा जग्राह निम्नगा ॥ ९.५२.९ ॥
તે દિવ્ય રૂપવાળી સ્ત્રીને જોઈને તે સંયમી ઋષિનું વીર્ય સરસ્વતીમાં સ્ખલિત થયું; તે નદીએ તે ગ્રહણ કર્યું.
9.52.10
कुक्षौ चाप्यदधद्वृष्टा तद्रेतः पुरुषर्षभ ।
सा दधार च तं गर्भं पुत्रहेतोर्महात्मनः॥थ ॥ ९.५२.१० ॥
હે પુરુષર્ષભ, તેણે તે વીર્ય પોતાના ગર્ભમાં ધારણ કર્યું; તે મહાત્માના પુત્ર માટે તેણે તે ગર્ભ ધારણ કર્યો.
9.52.11
सुषुवे चापि समये पुत्रं सारस्वतं वरम् ।
जगाम पुत्रमादाय तमृषिं प्रति च प्रभो ॥ ९.५२.११ ॥
સમય આવતાં તેણે સારસ્વત નામના શ્રેષ્ઠ પુત્રને જન્મ આપ્યો; હે પ્રભો, તે પુત્રને લઈને તે ઋષિ પાસે ગઈ.
9.52.12
ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम् ।
ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम्।
ब्रह्मर्षे तव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया ॥ ९.५२.१२ ॥
ઋષિસભામાં તે મુનિશ્રેષ્ઠને જોઈને, હે રાજેન્દ્ર, તે નદીએ પુત્ર સોંપતા કહ્યું: "હે બ્રહ્મર્ષિ, આ તમારો પુત્ર છે; તમારી ભક્તિથી મેં તેને ધારણ કર્યો."
9.52.13
दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत्स्कन्नं प्रागलम्बुसाम् ।
तत्कुक्षिणाऽहं ब्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम् ॥ ९.५२.१३ ॥
હે બ્રહ્મર્ષિ, પૂર્વે અલંબુસા અપ્સરાને જોઈને આપનું રેતસ સ્ખલિત થયું હતું; તેને આપની ભક્તિથી મેં મારા ગર્ભમાં ધારણ કર્યું છે.
9.52.14
न विनाशमिदं गच्छेत्त्वत्तेज इति निश्चयात् ।
प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मया दत्तमनिन्दितम् ॥ ९.५२.१४ ॥
આપનું આ તેજ નાશ ન પામે એવા નિશ્ચયથી (મેં તેને ધારણ કર્યું). મેં આપેલા આ નિર્દોષ પુત્રને આપનો પોતાનો પુત્ર ગણીને સ્વીકારો.
9.52.15
इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप पुष्कलाम् ।
पितृवच्चोपजिघ्रत्तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः ॥ ९.५२.१५ ॥
આમ કહેવાયેલા તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજે (પુત્રને) સ્વીકાર્યો અને અપાર આનંદ પામ્યા. પિતાની જેમ પ્રેમથી તેમણે તેનું માથું સૂંઘ્યું.
9.52.16
परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम ।
सरस्वत्यै वरं प्रादात्प्रीयमाणो महामुनिः ॥ ९.५२.१६ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્યારે તેમણે તેને લાંબા સમય સુધી આલિંગન આપ્યું. પ્રસન્ન થયેલા તે મહામુનિએ સરસ્વતીને વરદાન આપ્યું.
9.52.17
विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास्तवाम्भसा ॥ ९.५२.१७ ॥
હે સૌભાગ્યવતી, તારા જલથી તર્પિત થયેલા વિશ્વેદેવો, પિતૃઓ, ગંધર્વ અને અપ્સરાઓના ગણો તૃપ્તિ પામશે.
9.52.18
इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर्वै महानदीम् ।
प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव ॥ ९.५२.१८ ॥
આમ કહીને તેમણે તે મહાનદીની શબ્દોથી સ્તુતિ કરી. હે રાજન્, પ્રસન્ન અને અત્યંત હર્ષિત મનથી તેમણે જે રીતે સ્તુતિ કરી તે યથાવત્ સાંભળો.
9.52.19
प्रस्रुताऽसि महाभागे सरसो ब्रह्मणः पुरा ।
जानन्ति त्वां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः ॥ ९.५२.१९ ॥
હે મહાભાગે, તું પૂર્વે બ્રહ્માના સરોવરમાંથી વહી આવી છે. હે નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ, કઠોર વ્રતધારી મુનિઓ તને જાણે છે.
9.52.20
मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शने ।
तस्मात्सारस्वतं पुत्रमदधा वरवर्णिनि ॥ ९.५२.२० ॥
તું સદા મારું પ્રિય કરનારી છે, હે પ્રિયદર્શને, હે સુંદર વર્ણવાળી, તેથી તેં સારસ્વત નામના પુત્રને ધારણ કર્યો છે.
9.52.21
तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः ।
सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः ॥ ९.५२.२१ ॥
તારા જ નામથી પ્રસિદ્ધ તારો પુત્ર, જે લોકોનું પોષણ કરનાર છે, 'સારસ્વત' નામે વિખ્યાત થશે અને મહાતપસ્વી બનશે.
9.52.22
एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान् ।
सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापयिष्यति ॥ ९.५२.२२ ॥
હે મહાભાગે, આ સારસ્વત બાર વર્ષના દુષ્કાળ સમયમાં દ્વિજશ્રેષ્ઠોને વેદોનું અધ્યયન કરાવશે.
9.52.23
पुण्याभ्यश्च सरिद्भ्यस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभे ।
भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात्सरस्वति ॥ ९.५२.२३ ॥
હે શુભે, હે મહાભાગે સરસ્વતી, મારી કૃપાથી તું સદા અન્ય પવિત્ર નદીઓ કરતાં અતિ પવિત્ર બનીશ.
9.52.24
एवं स्त संस्तुता तेन वरं लब्ध्वा महानदी ।
पुत्रमादाय मुदिता जगाम भरतर्षभ ॥ ९.५२.२४ ॥
આ રીતે તેમના દ્વારા સ્તુતિ પામીને અને વરદાન મેળવીને તે મહાનદી પુત્રને લઈને હર્ષપૂર્વક ચાલી ગઈ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
9.52.25
एतस्मिन्नेव काले तु विरोधे देवदानवैः ।
शक्रः प्रहरणान्विषी लोकांस्त्रीन्विचचार ह ॥ ९.५२.२५ ॥
તે જ સમયે દેવો અને દાનવો વચ્ચેના વિરોધમાં ઇન્દ્ર શસ્ત્રોની શોધમાં ત્રણે લોકમાં ભમતા હતા.
9.52.26
न चोपलेभे भगवाञ्शक्रः प्रहरणं तदा ।
यद्वै तेषां भवेद्योग्यं वधाय विबुधद्विषाम् ॥ ९.५२.२६ ॥
ત્યારે ભગવાન ઇન્દ્રને દેવશત્રુઓના વધ માટે યોગ્ય શસ્ત્ર મળ્યું નહીં.
9.52.27
ततोऽब्रवीत्सुराञ्शक्रो न मे शक्याः सुरारयः ।
ऋतेऽस्थिभिर्दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विषः ॥ ९.५२.२७ ॥
ત્યારે ઇન્દ્રે દેવોને કહ્યું, "દધીચના અસ્થિ વિના હું દેવશત્રુઓને મારી શકીશ નહીં."
9.52.28
तस्माद्यत्नादृषिश्रेष्ठो याच्यतां कार्यसिद्धये ।
दधीचास्थीनि देहीति तैर्वधिष्यामहे रिपून् ॥ ९.५२.२८ ॥
તેથી કાર્યસિદ્ધિ માટે ઋષિશ્રેષ્ઠ દધીચને પ્રયત્નપૂર્વક યાચના કરવામાં આવે: "દધીચ, તારાં અસ્થિ આપ" એમ; તેનાથી અમે એ શત્રુઓને હણીશું.
9.52.29
स च तैर्याचितोऽस्थीनि यत्नादृषिवरस्तदा ।
साहाय्यं नः कुरुष्वेति चकारैवाविचारयन् ॥ ९.५२.२९ ॥
ત્યારે દેવો દ્વારા યાચના થતાં એ ઋષિશ્રેષ્ઠે વિચાર્યા વિના પ્રયત્નપૂર્વક અસ્થિ આપ્યા — "અમને સહાય કરો" એમ કહીને.
9.52.30
स लोकानक्षयान्प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा ।
तस्यास्थिभिरथो शक्रः सम्प्रहृष्टमनास्तदा ॥ ९.५२.३० ॥
દેવોનું પ્રિય કરનાર એ ઋષિ અક્ષય લોક પામ્યા; અને ત્યારે તેમનાં અસ્થિથી ઇન્દ્ર અત્યંત પ્રસન્નચિત્ત થયા.
9.52.31
कारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणान्युत ।
गदा वज्राणि चक्राणि गुरून्दण्डांश्च पुष्कलान् ॥ ९.५२.३१ ॥
તેણે દિવ્ય અને અનેક પ્રકારનાં શસ્ત્રો બનાવડાવ્યાં; ગદાઓ, વજ્રો, ચક્રો અને ભારે દંડો પણ પુષ્કળ.
9.52.32
स हि तीव्रेण तपसा सम्भृतः परमर्षिणा ।
प्रजापतिसुतेनाथ भृगुणा लोकभावनः ॥ ९.५२.३२ ॥
તે તીવ્ર તપથી, પ્રજાપતિના પુત્ર મહર્ષિ ભૃગુ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલ હતો; તે લોકોનો પોષક હતો.
9.52.33
अतिकायः स तेजस्वी लोकसारो विनिर्मितः ।
जज्ञे शैलगुरुः प्रांशुर्महिम्ना प्रथितः प्रभुः ॥ ९.५२.३३ ॥
તે અતિકાય, તેજસ્વી, લોકોના સારથી ઘડાયેલો હતો; પર્વત જેવો ભારે અને ઊંચો, મહિમાથી પ્રસિદ્ધ એવો પ્રભુ જન્મ્યો.
9.52.34
नित्यमुद्विजते चास्य तेजसः पाकशासनः ॥ ९.५२.३४ ॥
અને પાકશાસન ઇન્દ્ર તેના તેજથી સદા ઉદ્વિગ્ન રહે છે.
9.52.35
तेन वज्रेण भगवान्मन्त्रयुक्तेन भारत ।
भृशं क्रोधविसृष्टेन ब्रह्मतेजोद्भवेन च।
दैत्यदानववीराणां जघान नवतीर्नव ॥ ९.५२.३५ ॥
હે ભારત, મંત્રયુક્ત, ક્રોધથી છોડાયેલા અને બ્રહ્મતેજથી ઉત્પન્ન થયેલા તે વજ્રથી ભગવાન ઇન્દ્રે દૈત્ય-દાનવ વીરોમાંથી નવ્વાણું વીરોને હણ્યા.
9.52.36
अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभयङ्करी ।
अनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन्द्वादशवार्षिकी ॥ ९.५२.३६ ॥
પછી સમય વીત્યે, હે રાજન, અત્યંત ભયંકર અનાવૃષ્ટિ આવી પડી, જે બાર વર્ષ સુધી ચાલી.
9.52.37
तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महर्षयः ।
वृत्त्यर्थं प्राद्रवन्राजन्क्षुधार्ताः सर्वतोदिशम् ॥ ९.५२.३७ ॥
તે બાર વર્ષના દુષ્કાળમાં, હે રાજન્, ભૂખથી પીડાતા મહર્ષિઓ આજીવિકા માટે સર્વ દિશાઓમાં દોડી ગયા.
9.52.38
दिग्भ्यस्तान्प्रद्रुतान्दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस्तदा ।
गमनाय मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती ॥ ९.५२.३८ ॥
તેમને દિશાઓમાં ભાગતા જોઈને સારસ્વત મુનિએ ત્યારે જવાનો નિશ્ચય કર્યો; ત્યારે સરસ્વતીએ તેમને કહ્યું.
9.52.39
न गन्तव्यमितः पुत्र तवाहारमहं सदा ।
दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतामिह भारत ॥ ९.५२.३९ ॥
હે પુત્ર, અહીંથી જઈશ નહીં; હું હંમેશા તને આહાર આપીશ. હે ભારત, અહીં જ રહે; ઉત્તમ માછલીઓ તને આપીશ.
9.52.40
इत्युक्तस्तर्पयामास स पितॄन्देवतास्तथा ।
आहारमकरोन्नित्यं प्राणान्वेदांश्च धारयन् ॥ ९.५२.४० ॥
આમ કહેવાયેલા તેમણે પિતૃઓ અને દેવોને તૃપ્ત કર્યા; પ્રાણ અને વેદોને ધારણ કરીને તેમણે નિત્ય આહાર તૈયાર કર્યો.
9.52.41
अथ तस्यामनावृष्ट्यामतीतायां महर्षयः ।
अन्योन्यं परिपप्रच्छुः पुनः स्वाध्यायकारणात् ॥ ९.५२.४१ ॥
પછી તે દુષ્કાળ વીત્યા પછી મહર્ષિઓ સ્વાધ્યાયના કારણે એકબીજાને ફરી પૂછવા લાગ્યા.
9.52.42
तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा देवा विधावताम् ।
सर्वेषामेव राजेन्द्र न किचित्प्रतिभाति ह ॥ ९.५२.४२ ॥
હે રાજેન્દ્ર, ભૂખથી ઘેરાયેલા અને ભાગતા એ બધાને દેવો નષ્ટ થયેલા લાગ્યા; તેમને કંઈ સૂઝતું ન હતું.
9.52.43
अथ कश्चिदृषिस्तेषां सारस्वतमुपेयिवान् ।
कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्यायमृषिसत्तमम् ॥ ९.५२.४३ ॥
ત્યારે તેમનામાંથી કોઈ એક ઋષિ સારસ્વત પાસે ગયા; તેઓ સંયમી મનના અને સ્વાધ્યાયમાં લીન શ્રેષ્ઠ ઋષિ હતા.
9.52.44
स गत्वाऽचष्ट तेभ्यश्च सारस्वतमृषिं प्रभुम् ।
स्वाध्यायममरप्रख्यं कुर्वाणं विजने वने ॥ ९.५२.४४ ॥
તેમણે જઈને તેમને સારસ્વત ઋષિ વિશે કહ્યું; દેવો જેવા તેજસ્વી એ પ્રભુ નિર્જન વનમાં સ્વાધ્યાય કરી રહ્યા હતા.
9.52.45
ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन्महर्षयः ।
सारस्वतं मुनिश्रेष्ठमिदमूचुः समागताः ॥ ९.५२.४५ ॥
ત્યારે, હે રાજન, ત્યાં બધા મહર્ષિ એકત્ર થયા અને મુનિશ્રેષ્ઠ સારસ્વતને આ કહ્યું.
9.52.46
अस्मानध्यापयस्वेति तानुवाच ततो मुनिः ।
शिष्यत्वमुपागच्छध्वं विधिना च ममेत्युत ॥ ९.५२.४६ ॥
"અમને શીખવો" એમ તેઓએ કહ્યું; ત્યારે એ મુનિએ તેમને કહ્યું, "વિધિપૂર્વક મારા શિષ્ય બનો."
9.52.47
तत्राब्रुवन्मुनिगणा बालस्त्वमसि पुत्रक ।
स तानाह न मे धर्मो नश्येदिति पुनर्मुनीन् ॥ ९.५२.४७ ॥
ત્યાં મુનિગણોએ કહ્યું, "તું બાળક છે, પુત્ર." તેણે તેમને કહ્યું, "મારો ધર્મ નાશ નહીં પામે" — ફરીથી મુનિઓને.
9.52.48
यो ह्यधर्मेण वै ब्रूयाद्गृह्णीयाद्योऽप्यधर्मतः ।
म्रियेतां तावुभौ क्षिप्रं स्यातां वा वैरिणावुभौ ॥ ९.५२.४८ ॥
જે અધર્મથી બોલે અને જે અધર્મથી ગ્રહણ કરે — તે બંને જલદી મૃત્યુ પામે, અથવા તે બંને શત્રુ બને.
9.52.49
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः ।
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ९.५२.४९ ॥
ઉંમરથી નહિ, પાકેલા વાળથી નહિ, ધનથી નહિ, સ્વજનોથી નહિ; ઋષિઓએ ધર્મ સ્થાપ્યો. જે વેદજ્ઞ છે તે જ આપણામાં મહાન છે.
9.52.50
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मनुयस्ते विधानतः ।
तस्माद्वेदाननुप्राप्य पुनर्धर्मं प्रचक्रिरे ॥ ९.५२.५० ॥
તેનું આ વચન સાંભળીને મનુના વંશજોએ વિધિપૂર્વક વેદો પ્રાપ્ત કરીને ફરી ધર્મની સ્થાપના કરી.
9.52.51
षष्टिर्मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं प्रतिपेदिरे ।
सारस्वतस्य विप्रर्षेर्वेदस्वाध्यायकारणात् ॥ ९.५२.५१ ॥
વેદ અધ્યયનને કારણે સાઠ હજાર મુનિઓએ વિપ્ર ઋષિ સારસ્વતનું શિષ્યત્વ સ્વીકાર્યું.
9.52.52
मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां ते ह्युपाहरन् ।
तस्यासनार्थं विप्रर्षेर्बालस्यापि वशे स्थिताः ॥ ९.५२.५२ ॥
પછી તે સૌએ દર્ભની મુઠ્ઠી મુઠ્ઠી ભરીને લાવી; તે વિપ્ર ઋષિના આસન માટે. બાળક હોવા છતાં તેઓ તેમના વશમાં રહ્યા.
9.52.53
तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयो ।
महाबलः केशवपूर्वजोऽथ
जगाम तीर्थं मुदितः क्रमेण ।
तं वृद्धकन्याश्रममे व वीरः ॥ ९.५२.५३ ॥
ત્યાં પણ ધન આપીને રોહિણીનો પુત્ર, મહાબલ, કેશવનો મોટો ભાઈ તે વીર પ્રસન્ન થઈને ક્રમશઃ તીર્થે ગયો; વૃદ્ધ કન્યાના આશ્રમમાં તે વીર.