महाभारत · अध्याय 9.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.52.1
यत्रेजिवानुडुपती राजसूयेन भारत ।
यस्मिन्वृत्ते महानासीत्सङ्ग्रामस्तारकामयः ॥ ९.५२.१ ॥
हे भरतवंशी, जहाँ राजसूय यज्ञ से चन्द्रमा ने यजन किया था, और जिसके घटित होने पर तारकासुर से सम्बन्धित एक महान युद्ध हुआ था।
9.52.2
तत्राप्युपस्पृश्य बलो दत्त्वा दानानि चात्मवान् ।
सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह ॥ ९.५२.२ ॥
वहाँ भी आत्मसंयमी बलराम ने आचमन करके दान देकर धर्मात्मा सारस्वत मुनि के तीर्थ को प्रस्थान किया।
9.52.3
यत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् ।
वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥ ९.५२.३ ॥
जहाँ पूर्वकाल में बारह वर्षों के अनावृष्टि-काल में सारस्वत मुनि ने श्रेष्ठ ब्राह्मणों को वेदों का अध्ययन कराया था।
9.52.4
कथं द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् ।
वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥ ९.५२.४ ॥
बारह वर्षों के अनावृष्टि-काल में पूर्वकाल में सारस्वत मुनि ने श्रेष्ठ ब्राह्मणों को वेदों का अध्ययन कैसे कराया?
9.52.5
आसीत्पूर्वं महाराज मुनिर्धीमान्महातपाः ।
दधीचिरिति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ ९.५२.५ ॥
हे महाराज, पूर्वकाल में दधीचि नाम से विख्यात एक बुद्धिमान, महातपस्वी, ब्रह्मचारी और जितेन्द्रिय मुनि थे।
9.52.6
तस्यातितपसः शक्रो बिभेति सततं विभो ।
न स लोभयितुं शक्यः फलैर्बहुविधैरपि ॥ ९.५२.६ ॥
हे प्रभो, उस अति तपस्वी से इन्द्र सदा डरता रहता था, क्योंकि वह अनेक प्रकार के फलों से भी लुभाया नहीं जा सकता था।
9.52.7
प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत्पाकशासनः ।
दिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीयामलम्बुसाम् ॥ ९.५२.७ ॥
उसे प्रलोभित करने के लिए तब पाकशासन (इन्द्र) ने दिव्य, पुण्य और अत्यन्त दर्शनीय अप्सरा अलम्बुसा को भेजा।
9.52.8
तस्य तर्पयतो देवान्सरस्वत्यां महात्मनः ।
समीपतो महाराज सोपातिष्ठत भामिनी ॥ ९.५२.८ ॥
हे महाराज, सरस्वती तट पर देवताओं का तर्पण करते उस महात्मा के समीप वह सुन्दरी आ खड़ी हुई।
9.52.9
तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यर्षेर्भावितात्मनः ।
रेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तस्मा जग्राह निम्नगा ॥ ९.५२.९ ॥
उस दिव्य रूप वाली को देखकर उस संयमी ऋषि का वीर्य सरस्वती में स्खलित हो गया, और उस नदी ने उसे ग्रहण कर लिया।
9.52.10
कुक्षौ चाप्यदधद्वृष्टा तद्रेतः पुरुषर्षभ ।
सा दधार च तं गर्भं पुत्रहेतोर्महात्मनः॥थ ॥ ९.५२.१० ॥
हे पुरुषर्षभ, उसने वह वीर्य अपने गर्भ में धारण किया; और उस महात्मा के पुत्र के लिए उसने वह गर्भ धारण किया।
9.52.11
सुषुवे चापि समये पुत्रं सारस्वतं वरम् ।
जगाम पुत्रमादाय तमृषिं प्रति च प्रभो ॥ ९.५२.११ ॥
समय आने पर उसने श्रेष्ठ सारस्वत नामक पुत्र को जन्म दिया; हे प्रभो, वह पुत्र को लेकर उस ऋषि के पास गई।
9.52.12
ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम् ।
ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम्।
ब्रह्मर्षे तव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया ॥ ९.५२.१२ ॥
ऋषियों की सभा में उस मुनिश्रेष्ठ को देखकर, हे राजेन्द्र, उस नदी ने उस पुत्र को सौंपते हुए कहा, "हे ब्रह्मर्षि, यह तुम्हारा पुत्र है, तुम्हारी भक्ति से मैंने इसे धारण किया।"
9.52.13
दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत्स्कन्नं प्रागलम्बुसाम् ।
तत्कुक्षिणाऽहं ब्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम् ॥ ९.५२.१३ ॥
हे ब्रह्मर्षि, पूर्वकाल में अलम्बुसा अप्सरा को देखकर आपका जो वीर्य स्खलित हुआ था, उसे मैंने आपकी भक्ति से अपने गर्भ में धारण किया है।
9.52.14
न विनाशमिदं गच्छेत्त्वत्तेज इति निश्चयात् ।
प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मया दत्तमनिन्दितम् ॥ ९.५२.१४ ॥
आपका यह तेज नष्ट न हो, इसी निश्चय से मैंने इसे धारण किया है। मेरे द्वारा दिया गया यह निर्दोष पुत्र अब आप अपना पुत्र मानकर स्वीकार कीजिए।
9.52.15
इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप पुष्कलाम् ।
पितृवच्चोपजिघ्रत्तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः ॥ ९.५२.१५ ॥
ऐसा कहे जाने पर उस श्रेष्ठ द्विज ने (पुत्र को) स्वीकार किया और अत्यधिक प्रसन्नता प्राप्त की। पिता की भाँति प्रेम से उन्होंने उसका सिर सूँघा।
9.52.16
परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम ।
सरस्वत्यै वरं प्रादात्प्रीयमाणो महामुनिः ॥ ९.५२.१६ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, तब उन्होंने बहुत देर तक उसका आलिंगन किया। प्रसन्न होकर उस महामुनि ने सरस्वती को वर दिया।
9.52.17
विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास्तवाम्भसा ॥ ९.५२.१७ ॥
हे सौभाग्यवती, तुम्हारे जल से तृप्त किए जाते हुए विश्वेदेव, पितर, गन्धर्वों और अप्सराओं के गण तृप्ति को प्राप्त होंगे।
9.52.18
इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर्वै महानदीम् ।
प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव ॥ ९.५२.१८ ॥
ऐसा कहकर उन्होंने वचनों से उस महानदी की स्तुति की। हे राजन्, प्रसन्न और अत्यन्त हर्षित मन से वे जैसे (स्तुति करते हैं), वैसे ही सुनो।
9.52.19
प्रस्रुताऽसि महाभागे सरसो ब्रह्मणः पुरा ।
जानन्ति त्वां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः ॥ ९.५२.१९ ॥
हे महाभागे, तुम प्राचीन काल में ब्रह्मा के सरोवर से प्रवाहित हुई हो। हे नदियों में श्रेष्ठ, कठोर व्रतों वाले मुनि तुम्हें जानते हैं।
9.52.20
मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शने ।
तस्मात्सारस्वतं पुत्रमदधा वरवर्णिनि ॥ ९.५२.२० ॥
तुम सदा मेरा प्रिय करने वाली हो, और हे प्रियदर्शने, इसी कारण हे सुंदर वर्ण वाली, तुमने सारस्वत नामक पुत्र को धारण किया है।
9.52.21
तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः ।
सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः ॥ ९.५२.२१ ॥
तुम्हारे ही नाम से प्रसिद्ध तुम्हारा पुत्र, जो लोकों का पोषक है, 'सारस्वत' नाम से विख्यात होगा और महान तपस्वी होगा।
9.52.22
एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान् ।
सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापयिष्यति ॥ ९.५२.२२ ॥
हे महाभागे, यह सारस्वत बारह वर्षों के अनावृष्टि-काल में द्विजों में श्रेष्ठ ब्राह्मणों को वेदों का अध्ययन कराएगा।
9.52.23
पुण्याभ्यश्च सरिद्भ्यस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभे ।
भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात्सरस्वति ॥ ९.५२.२३ ॥
हे शुभे, हे महाभागे सरस्वती, मेरे अनुग्रह से तुम सदा अन्य पवित्र नदियों से भी अधिक पवित्रतम होओगी।
9.52.24
एवं स्त संस्तुता तेन वरं लब्ध्वा महानदी ।
पुत्रमादाय मुदिता जगाम भरतर्षभ ॥ ९.५२.२४ ॥
इस प्रकार उसके द्वारा स्तुत होकर और वर प्राप्त करके वह महानदी पुत्र को लेकर प्रसन्न होकर चली गई, हे भरतश्रेष्ठ।
9.52.25
एतस्मिन्नेव काले तु विरोधे देवदानवैः ।
शक्रः प्रहरणान्विषी लोकांस्त्रीन्विचचार ह ॥ ९.५२.२५ ॥
उसी समय देवताओं और दानवों के विरोध में इन्द्र अस्त्रों की खोज में तीनों लोकों में विचरण करते रहे।
9.52.26
न चोपलेभे भगवाञ्शक्रः प्रहरणं तदा ।
यद्वै तेषां भवेद्योग्यं वधाय विबुधद्विषाम् ॥ ९.५२.२६ ॥
तब भगवान इन्द्र को कोई ऐसा अस्त्र नहीं मिला जो देवशत्रुओं के वध के योग्य होता।
9.52.27
ततोऽब्रवीत्सुराञ्शक्रो न मे शक्याः सुरारयः ।
ऋतेऽस्थिभिर्दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विषः ॥ ९.५२.२७ ॥
तब इन्द्र ने देवताओं से कहा, "दधीचि की अस्थियों के बिना मैं देवशत्रुओं का वध नहीं कर सकता।"
9.52.28
तस्माद्यत्नादृषिश्रेष्ठो याच्यतां कार्यसिद्धये ।
दधीचास्थीनि देहीति तैर्वधिष्यामहे रिपून् ॥ ९.५२.२८ ॥
इसलिए कार्य की सिद्धि के लिए ऋषियों में श्रेष्ठ दधीचि से प्रयत्नपूर्वक याचना की जाए कि "दधीचि, अपनी अस्थियाँ दीजिए," तब हम उन शत्रुओं का वध करेंगे।
9.52.29
स च तैर्याचितोऽस्थीनि यत्नादृषिवरस्तदा ।
साहाय्यं नः कुरुष्वेति चकारैवाविचारयन् ॥ ९.५२.२९ ॥
तब उन देवताओं द्वारा याचना किए जाने पर उस श्रेष्ठ ऋषि ने बिना विचारे, प्रसन्नता से अपनी अस्थियाँ देने का कार्य किया — "हमारी सहायता करो।"
9.52.30
स लोकानक्षयान्प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा ।
तस्यास्थिभिरथो शक्रः सम्प्रहृष्टमनास्तदा ॥ ९.५२.३० ॥
देवताओं का प्रिय करने वाले उस ऋषि ने अक्षय लोक प्राप्त किए; और तब इन्द्र उनकी अस्थियों से अत्यन्त प्रसन्न मन वाले हुए।
9.52.31
कारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणान्युत ।
गदा वज्राणि चक्राणि गुरून्दण्डांश्च पुष्कलान् ॥ ९.५२.३१ ॥
उसने दिव्य और नाना प्रकार के अस्त्र बनवाए, गदाएँ, वज्र, चक्र और भारी दण्ड भी प्रचुर मात्रा में।
9.52.32
स हि तीव्रेण तपसा सम्भृतः परमर्षिणा ।
प्रजापतिसुतेनाथ भृगुणा लोकभावनः ॥ ९.५२.३२ ॥
वह निश्चय ही कठोर तप से परमर्षि, प्रजापति के पुत्र भृगु द्वारा उत्पन्न हुआ, जो लोकों का पोषक है।
9.52.33
अतिकायः स तेजस्वी लोकसारो विनिर्मितः ।
जज्ञे शैलगुरुः प्रांशुर्महिम्ना प्रथितः प्रभुः ॥ ९.५२.३३ ॥
वह अतिकाय, तेजस्वी, लोकों का सार बनाया गया था; पर्वत के समान भारी, ऊँचा और अपनी महिमा से प्रसिद्ध प्रभु उत्पन्न हुआ।
9.52.34
नित्यमुद्विजते चास्य तेजसः पाकशासनः ॥ ९.५२.३४ ॥
और पाकशासन इन्द्र उसके तेज से सदा उद्विग्न रहते हैं।
9.52.35
तेन वज्रेण भगवान्मन्त्रयुक्तेन भारत ।
भृशं क्रोधविसृष्टेन ब्रह्मतेजोद्भवेन च।
दैत्यदानववीराणां जघान नवतीर्नव ॥ ९.५२.३५ ॥
उस वज्र से, जो मन्त्रों से युक्त था, क्रोध से छोड़ा गया और ब्रह्मतेज से उत्पन्न था, हे भारत, भगवान इन्द्र ने दैत्य और दानव वीरों में निन्यानबे को मार गिराया।
9.52.36
अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभयङ्करी ।
अनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन्द्वादशवार्षिकी ॥ ९.५२.३६ ॥
फिर समय बीतने पर, हे राजन, एक महाभयंकर अनावृष्टि आई, जो बारह वर्षों तक चली।
9.52.37
तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महर्षयः ।
वृत्त्यर्थं प्राद्रवन्राजन्क्षुधार्ताः सर्वतोदिशम् ॥ ९.५२.३७ ॥
उस बारह वर्षों तक चली अनावृष्टि में, हे राजन्, भूख से पीड़ित महर्षि जीविका के लिए सब दिशाओं में भाग गए।
9.52.38
दिग्भ्यस्तान्प्रद्रुतान्दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस्तदा ।
गमनाय मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती ॥ ९.५२.३८ ॥
उन्हें दिशाओं में भागते देखकर मुनि सारस्वत ने तब जाने का निश्चय किया, तब सरस्वती ने उनसे कहा।
9.52.39
न गन्तव्यमितः पुत्र तवाहारमहं सदा ।
दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतामिह भारत ॥ ९.५२.३९ ॥
हे पुत्र, यहाँ से मत जाओ; मैं सदा तुम्हें भोजन दूँगी। हे भरतवंशी, उत्तम मछलियों सहित यहीं रहो।
9.52.40
इत्युक्तस्तर्पयामास स पितॄन्देवतास्तथा ।
आहारमकरोन्नित्यं प्राणान्वेदांश्च धारयन् ॥ ९.५२.४० ॥
ऐसा कहे जाने पर उसने पितरों और देवताओं को तृप्त किया, और सदा भोजन बनाकर प्राणों और वेदों को धारण करते हुए रहा।
9.52.41
अथ तस्यामनावृष्ट्यामतीतायां महर्षयः ।
अन्योन्यं परिपप्रच्छुः पुनः स्वाध्यायकारणात् ॥ ९.५२.४१ ॥
फिर उस अनावृष्टि के बीत जाने पर महर्षि स्वाध्याय के कारण एक-दूसरे से पुनः पूछने लगे।
9.52.42
तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा देवा विधावताम् ।
सर्वेषामेव राजेन्द्र न किचित्प्रतिभाति ह ॥ ९.५२.४२ ॥
हे राजेन्द्र, भूख से घिरे हुए और भागते हुए उन सबको वेद और देवता लुप्त हो गए प्रतीत हुए; उन्हें कुछ भी स्मरण नहीं आता था।
9.52.43
अथ कश्चिदृषिस्तेषां सारस्वतमुपेयिवान् ।
कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्यायमृषिसत्तमम् ॥ ९.५२.४३ ॥
तब उनमें से कोई ऋषि सारस्वत के पास आया, जो तीव्र आत्मा वाले और स्वाध्याय में लगे श्रेष्ठ ऋषि थे।
9.52.44
स गत्वाऽचष्ट तेभ्यश्च सारस्वतमृषिं प्रभुम् ।
स्वाध्यायममरप्रख्यं कुर्वाणं विजने वने ॥ ९.५२.४४ ॥
वह जाकर उन लोगों से सारस्वत ऋषि, उस प्रभु के बारे में बोला, जो देवों के समान तेजस्वी होकर निर्जन वन में स्वाध्याय कर रहे थे।
9.52.45
ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन्महर्षयः ।
सारस्वतं मुनिश्रेष्ठमिदमूचुः समागताः ॥ ९.५२.४५ ॥
तब हे राजन्, वहाँ सभी महर्षि एकत्र हुए और आकर मुनियों में श्रेष्ठ सारस्वत से यह बोले।
9.52.46
अस्मानध्यापयस्वेति तानुवाच ततो मुनिः ।
शिष्यत्वमुपागच्छध्वं विधिना च ममेत्युत ॥ ९.५२.४६ ॥
"हमें पढ़ाइए" — तब मुनि ने उनसे कहा, "विधिपूर्वक मेरे शिष्य बन जाओ।"
9.52.47
तत्राब्रुवन्मुनिगणा बालस्त्वमसि पुत्रक ।
स तानाह न मे धर्मो नश्येदिति पुनर्मुनीन् ॥ ९.५२.४७ ॥
वहाँ मुनिगणों ने कहा, "तुम तो बालक हो, पुत्र।" तब उसने उनसे कहा, "मेरा धर्म नष्ट नहीं होगा" — और फिर मुनियों से।
9.52.48
यो ह्यधर्मेण वै ब्रूयाद्गृह्णीयाद्योऽप्यधर्मतः ।
म्रियेतां तावुभौ क्षिप्रं स्यातां वा वैरिणावुभौ ॥ ९.५२.४८ ॥
जो अधर्म से बोले और जो अधर्म से ग्रहण करे — वे दोनों शीघ्र मर जाएँ, या वे दोनों शत्रु हो जाएँ।
9.52.49
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः ।
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ९.५२.४९ ॥
न आयु से, न पके बालों से, न धन से, न बन्धुओं से ऋषियों ने धर्म को निर्धारित किया; जो वेदज्ञ है, वही हमारे बीच महान है।
9.52.50
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मनुयस्ते विधानतः ।
तस्माद्वेदाननुप्राप्य पुनर्धर्मं प्रचक्रिरे ॥ ९.५२.५० ॥
उसके इस वचन को सुनकर मनु के वंशज ऋषियों ने विधिपूर्वक, इसलिए वेदों को प्राप्त करके, फिर से धर्म की स्थापना की।
9.52.51
षष्टिर्मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं प्रतिपेदिरे ।
सारस्वतस्य विप्रर्षेर्वेदस्वाध्यायकारणात् ॥ ९.५२.५१ ॥
साठ हज़ार मुनियों ने वेदों के स्वाध्याय के लिए विप्र ऋषि सारस्वत का शिष्यत्व स्वीकार किया।
9.52.52
मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां ते ह्युपाहरन् ।
तस्यासनार्थं विप्रर्षेर्बालस्यापि वशे स्थिताः ॥ ९.५२.५२ ॥
फिर उन सबने कुश घास की मुट्ठी-मुट्ठी भरकर लाई, उस विप्र ऋषि के आसन के लिए, जो बालक होते हुए भी उनके वश में रहे।
9.52.53
तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयो ।
महाबलः केशवपूर्वजोऽथ
जगाम तीर्थं मुदितः क्रमेण ।
तं वृद्धकन्याश्रममे व वीरः ॥ ९.५२.५३ ॥
वहाँ भी धन देकर रोहिणी-पुत्र, महाबली, केशव के बड़े भाई, प्रसन्न होकर क्रम से तीर्थ को चले गए; उस वृद्ध कन्या के आश्रम में वह वीर।