महाभारत · अध्याय 9.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.52.1
यत्रेजिवानुडुपती राजसूयेन भारत ।
यस्मिन्वृत्ते महानासीत्सङ्ग्रामस्तारकामयः ॥ ९.५२.१ ॥
हे भरतवंशजा, जेथे राजसूय यज्ञाद्वारे चंद्राने यजन केले होते, आणि ते घडल्यानंतर तारकासुराशी एक मोठे युद्ध झाले.
9.52.2
तत्राप्युपस्पृश्य बलो दत्त्वा दानानि चात्मवान् ।
सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह ॥ ९.५२.२ ॥
तेथेही आत्मसंयमी बलरामाने आचमन करून दाने देऊन धर्मात्मा सारस्वत मुनींच्या तीर्थाकडे प्रयाण केले.
9.52.3
यत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् ।
वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥ ९.५२.३ ॥
पूर्वी बारा वर्षांच्या अनावृष्टीच्या काळात सारस्वत मुनींनी श्रेष्ठ ब्राह्मणांना वेदाध्ययन करवले.
9.52.4
कथं द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् ।
वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥ ९.५२.४ ॥
बारा वर्षांच्या अनावृष्टीत पूर्वी सारस्वत मुनींनी श्रेष्ठ ब्राह्मणांना वेदाध्ययन कसे करवले?
9.52.5
आसीत्पूर्वं महाराज मुनिर्धीमान्महातपाः ।
दधीचिरिति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ ९.५२.५ ॥
हे महाराजा, पूर्वी दधीची नावाने प्रसिद्ध असलेले बुद्धिमान, महातपस्वी, ब्रह्मचारी आणि जितेंद्रिय मुनी होते.
9.52.6
तस्यातितपसः शक्रो बिभेति सततं विभो ।
न स लोभयितुं शक्यः फलैर्बहुविधैरपि ॥ ९.५२.६ ॥
हे प्रभो, त्या अति तपस्व्याला इंद्र सतत घाबरत असे; अनेक प्रकारच्या फळांनीही त्याला मोहित करता येत नसे.
9.52.7
प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत्पाकशासनः ।
दिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीयामलम्बुसाम् ॥ ९.५२.७ ॥
त्याला प्रलोभित करण्यासाठी मग पाकशासन (इंद्र) याने दिव्य, पवित्र आणि अतिशय सुंदर अप्सरा अलंबुसा हिला पाठवले.
9.52.8
तस्य तर्पयतो देवान्सरस्वत्यां महात्मनः ।
समीपतो महाराज सोपातिष्ठत भामिनी ॥ ९.५२.८ ॥
हे महाराज, सरस्वती नदीच्या तीरावर देवांना तर्पण करणाऱ्या त्या महात्म्याजवळ ती सुंदरी येऊन उभी राहिली.
9.52.9
तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यर्षेर्भावितात्मनः ।
रेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तस्मा जग्राह निम्नगा ॥ ९.५२.९ ॥
तिचे दिव्य रूप पाहून त्या संयमी ऋषीचे रेतस् सरस्वतीत स्खलित झाले; त्या नदीने ते ग्रहण केले.
9.52.10
कुक्षौ चाप्यदधद्वृष्टा तद्रेतः पुरुषर्षभ ।
सा दधार च तं गर्भं पुत्रहेतोर्महात्मनः॥थ ॥ ९.५२.१० ॥
हे पुरुषर्षभ, तिने ते रेतस् आपल्या गर्भात धारण केले; त्या महात्म्याच्या पुत्रासाठी तिने तो गर्भ धारण केला.
9.52.11
सुषुवे चापि समये पुत्रं सारस्वतं वरम् ।
जगाम पुत्रमादाय तमृषिं प्रति च प्रभो ॥ ९.५२.११ ॥
योग्य वेळी तिने सारस्वत नावाचा श्रेष्ठ पुत्र प्रसवला; हे प्रभो, तो पुत्र घेऊन ती त्या ऋषीकडे गेली.
9.52.12
ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम् ।
ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम्।
ब्रह्मर्षे तव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया ॥ ९.५२.१२ ॥
ऋषिसभेत त्या मुनिश्रेष्ठाला पाहून, हे राजेंद्रा, ती नदी पुत्र अर्पण करत म्हणाली: "हे ब्रह्मर्षी, हा तुझा पुत्र आहे; तुझ्या भक्तीने मी याला धारण केले."
9.52.13
दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत्स्कन्नं प्रागलम्बुसाम् ।
तत्कुक्षिणाऽहं ब्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम् ॥ ९.५२.१३ ॥
हे ब्रह्मर्षी, पूर्वी अलंबुसा अप्सरेला पाहून आपले रेतस् स्खलित झाले; ते मी आपल्या भक्तीने माझ्या गर्भात धारण केले आहे.
9.52.14
न विनाशमिदं गच्छेत्त्वत्तेज इति निश्चयात् ।
प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मया दत्तमनिन्दितम् ॥ ९.५२.१४ ॥
आपले हे तेज नष्ट होऊ नये या निश्चयाने (मी ते धारण केले). माझ्याकडून दिलेल्या या निर्दोष पुत्राला आपला स्वतःचा पुत्र म्हणून स्वीकारा.
9.52.15
इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप पुष्कलाम् ।
पितृवच्चोपजिघ्रत्तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः ॥ ९.५२.१५ ॥
असे सांगितले असता त्या श्रेष्ठ द्विजाने (पुत्राला) स्वीकारले आणि अपार आनंद मिळवला. पित्याप्रमाणे प्रेमाने त्याने त्याचे मस्तक हुंगले.
9.52.16
परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम ।
सरस्वत्यै वरं प्रादात्प्रीयमाणो महामुनिः ॥ ९.५२.१६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तेव्हा त्यांनी त्याला बराच वेळ आलिंगन दिले. प्रसन्न झालेल्या त्या महामुनींनी सरस्वतीला वर दिला.
9.52.17
विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास्तवाम्भसा ॥ ९.५२.१७ ॥
हे सुभगे, तुझ्या जलाने तृप्त केले जाणारे विश्वेदेव, पितर, गंधर्व आणि अप्सरांचे गण तृप्ती पावतील.
9.52.18
इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर्वै महानदीम् ।
प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव ॥ ९.५२.१८ ॥
असे बोलून त्यांनी त्या महानदीची शब्दांनी स्तुती केली. हे राजा, प्रसन्न व अत्यंत आनंदित मनाने त्यांनी जशी स्तुती केली ते यथाविधी ऐका.
9.52.19
प्रस्रुताऽसि महाभागे सरसो ब्रह्मणः पुरा ।
जानन्ति त्वां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः ॥ ९.५२.१९ ॥
हे महाभागे, तू पूर्वी ब्रह्मदेवाच्या सरोवरातून वाहिलीस. हे नदीश्रेष्ठे, कठोर व्रते पाळणारे मुनी तुला जाणतात.
9.52.20
मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शने ।
तस्मात्सारस्वतं पुत्रमदधा वरवर्णिनि ॥ ९.५२.२० ॥
तू नेहमी माझे प्रिय करणारी आहेस, हे प्रियदर्शने, हे सुंदरवर्णे, म्हणून तू सारस्वत नावाच्या पुत्राला धारण केले आहेस.
9.52.21
तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः ।
सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः ॥ ९.५२.२१ ॥
तुझ्याच नावाने प्रसिद्ध असलेला तुझा पुत्र, जो लोकांचे पालन करील, 'सारस्वत' नावाने विख्यात होईल आणि महातपस्वी होईल.
9.52.22
एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान् ।
सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापयिष्यति ॥ ९.५२.२२ ॥
हे महाभागे, हा सारस्वत बारा वर्षांच्या अवर्षणाच्या काळात द्विजश्रेष्ठांना वेदांचे अध्ययन करवील.
9.52.23
पुण्याभ्यश्च सरिद्भ्यस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभे ।
भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात्सरस्वति ॥ ९.५२.२३ ॥
हे शुभे, हे महाभागे सरस्वती, माझ्या कृपेने तू नेहमी इतर पवित्र नद्यांपेक्षा अत्यंत पवित्र होशील.
9.52.24
एवं स्त संस्तुता तेन वरं लब्ध्वा महानदी ।
पुत्रमादाय मुदिता जगाम भरतर्षभ ॥ ९.५२.२४ ॥
अशा प्रकारे त्यांनी स्तुती केलेली आणि वर मिळवलेली ती महानदी, पुत्राला घेऊन आनंदाने निघून गेली, हे भरतश्रेष्ठा.
9.52.25
एतस्मिन्नेव काले तु विरोधे देवदानवैः ।
शक्रः प्रहरणान्विषी लोकांस्त्रीन्विचचार ह ॥ ९.५२.२५ ॥
त्याच काळात देव आणि दानव यांच्या विरोधात इंद्र अस्त्रांच्या शोधात तिन्ही लोकांत फिरत होता.
9.52.26
न चोपलेभे भगवाञ्शक्रः प्रहरणं तदा ।
यद्वै तेषां भवेद्योग्यं वधाय विबुधद्विषाम् ॥ ९.५२.२६ ॥
तेव्हा भगवान इंद्राला देवशत्रूंच्या वधासाठी योग्य असे अस्त्र मिळाले नाही.
9.52.27
ततोऽब्रवीत्सुराञ्शक्रो न मे शक्याः सुरारयः ।
ऋतेऽस्थिभिर्दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विषः ॥ ९.५२.२७ ॥
तेव्हा इंद्र देवांना म्हणाला, "दधीचाच्या अस्थींशिवाय मला देवशत्रूंचा वध करता येणार नाही."
9.52.28
तस्माद्यत्नादृषिश्रेष्ठो याच्यतां कार्यसिद्धये ।
दधीचास्थीनि देहीति तैर्वधिष्यामहे रिपून् ॥ ९.५२.२८ ॥
म्हणून कार्यसिद्धीसाठी ऋषिश्रेष्ठ दधीचाकडे प्रयत्नपूर्वक याचना करावी: "दधीचा, तुझी हाडे दे" असे; त्यांनी आम्ही शत्रूंचा वध करू.
9.52.29
स च तैर्याचितोऽस्थीनि यत्नादृषिवरस्तदा ।
साहाय्यं नः कुरुष्वेति चकारैवाविचारयन् ॥ ९.५२.२९ ॥
तेव्हा देवांनी याचना केल्यावर त्या ऋषिश्रेष्ठाने विचार न करता प्रयत्नपूर्वक अस्थी दिल्या — "आमचे साहाय्य करा" असे म्हणून.
9.52.30
स लोकानक्षयान्प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा ।
तस्यास्थिभिरथो शक्रः सम्प्रहृष्टमनास्तदा ॥ ९.५२.३० ॥
देवांचे प्रिय करणारे ते ऋषी अक्षय लोकांना प्राप्त झाले; आणि तेव्हा त्यांच्या अस्थींनी इंद्र अत्यंत प्रसन्न मनाचा झाला.
9.52.31
कारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणान्युत ।
गदा वज्राणि चक्राणि गुरून्दण्डांश्च पुष्कलान् ॥ ९.५२.३१ ॥
त्याने दिव्य आणि नाना प्रकारची शस्त्रे बनवून घेतली; गदा, वज्रे, चक्रे आणि जड दंडही विपुल प्रमाणात.
9.52.32
स हि तीव्रेण तपसा सम्भृतः परमर्षिणा ।
प्रजापतिसुतेनाथ भृगुणा लोकभावनः ॥ ९.५२.३२ ॥
तो तीव्र तपाने, प्रजापतीचा पुत्र महर्षी भृगू याने निर्माण केलेला होता; तो लोकांचा पालक होता.
9.52.33
अतिकायः स तेजस्वी लोकसारो विनिर्मितः ।
जज्ञे शैलगुरुः प्रांशुर्महिम्ना प्रथितः प्रभुः ॥ ९.५२.३३ ॥
तो अतिकाय, तेजस्वी, लोकांचे सार घडविलेला होता; पर्वताएवढा जड आणि उंच, आपल्या महिमेने प्रसिद्ध असा प्रभू जन्मला.
9.52.34
नित्यमुद्विजते चास्य तेजसः पाकशासनः ॥ ९.५२.३४ ॥
आणि पाकशासन इंद्र त्याच्या तेजामुळे सदैव अस्वस्थ असतो.
9.52.35
तेन वज्रेण भगवान्मन्त्रयुक्तेन भारत ।
भृशं क्रोधविसृष्टेन ब्रह्मतेजोद्भवेन च।
दैत्यदानववीराणां जघान नवतीर्नव ॥ ९.५२.३५ ॥
हे भारता! मंत्रयुक्त, क्रोधाने फेकलेल्या आणि ब्रह्मतेजापासून उत्पन्न झालेल्या त्या वज्राने भगवान इंद्राने दैत्य-दानव वीरांपैकी नव्वद नऊ जणांना ठार मारले.
9.52.36
अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभयङ्करी ।
अनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन्द्वादशवार्षिकी ॥ ९.५२.३६ ॥
नंतर काळ लोटल्यावर, हे राजा, अत्यंत भयंकर अवर्षण आले, जे बारा वर्षे टिकले.
9.52.37
तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महर्षयः ।
वृत्त्यर्थं प्राद्रवन्राजन्क्षुधार्ताः सर्वतोदिशम् ॥ ९.५२.३७ ॥
त्या बारा वर्षांच्या दुष्काळात, हे राजा, भुकेने पीडित झालेले महर्षी उपजीविकेसाठी सर्व दिशांना पळाले.
9.52.38
दिग्भ्यस्तान्प्रद्रुतान्दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस्तदा ।
गमनाय मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती ॥ ९.५२.३८ ॥
त्यांना दिशांना पळताना पाहून सारस्वत मुनींनी तेव्हा जाण्याचा निश्चय केला; तेव्हा सरस्वती त्यांना म्हणाली.
9.52.39
न गन्तव्यमितः पुत्र तवाहारमहं सदा ।
दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतामिह भारत ॥ ९.५२.३९ ॥
हे पुत्रा, येथून जाऊ नकोस; मी नेहमी तुला आहार देईन. हे भारता, येथेच राहा; उत्तम मासे तुला देईन.
9.52.40
इत्युक्तस्तर्पयामास स पितॄन्देवतास्तथा ।
आहारमकरोन्नित्यं प्राणान्वेदांश्च धारयन् ॥ ९.५२.४० ॥
असे सांगितल्यावर त्याने पितर आणि देवांना तृप्त केले; प्राण आणि वेद धारण करीत त्याने नित्य आहार तयार केला.
9.52.41
अथ तस्यामनावृष्ट्यामतीतायां महर्षयः ।
अन्योन्यं परिपप्रच्छुः पुनः स्वाध्यायकारणात् ॥ ९.५२.४१ ॥
मग त्या अनावृष्टीचा काळ संपल्यावर महर्षी स्वाध्यायासाठी पुन्हा एकमेकांना विचारू लागले.
9.52.42
तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा देवा विधावताम् ।
सर्वेषामेव राजेन्द्र न किचित्प्रतिभाति ह ॥ ९.५२.४२ ॥
हे राजेंद्रा, भुकेने वेढलेल्या आणि पळणाऱ्या त्या सर्वांना देव नष्ट झाल्यासारखे वाटले; त्यांना काहीच सुचेना.
9.52.43
अथ कश्चिदृषिस्तेषां सारस्वतमुपेयिवान् ।
कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्यायमृषिसत्तमम् ॥ ९.५२.४३ ॥
मग त्यांच्यापैकी कोणी एक ऋषी सारस्वताकडे गेले; ते संयमी मनाचे आणि स्वाध्यायात मग्न असलेले श्रेष्ठ ऋषी होते.
9.52.44
स गत्वाऽचष्ट तेभ्यश्च सारस्वतमृषिं प्रभुम् ।
स्वाध्यायममरप्रख्यं कुर्वाणं विजने वने ॥ ९.५२.४४ ॥
तो जाऊन त्यांना सारस्वत ऋषींविषयी म्हणाला; देवांसारखे तेजस्वी असलेले ते प्रभू निर्जन अरण्यात स्वाध्यायात मग्न होते.
9.52.45
ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन्महर्षयः ।
सारस्वतं मुनिश्रेष्ठमिदमूचुः समागताः ॥ ९.५२.४५ ॥
मग, हे राजा, तेथे सर्व महर्षी एकत्र आले आणि मुनिश्रेष्ठ सारस्वताला हे म्हणाले.
9.52.46
अस्मानध्यापयस्वेति तानुवाच ततो मुनिः ।
शिष्यत्वमुपागच्छध्वं विधिना च ममेत्युत ॥ ९.५२.४६ ॥
"आम्हाला शिकवा" असे ते म्हणाले; तेव्हा त्या मुनींनी त्यांना सांगितले, "विधिपूर्वक माझे शिष्यत्व स्वीकारा."
9.52.47
तत्राब्रुवन्मुनिगणा बालस्त्वमसि पुत्रक ।
स तानाह न मे धर्मो नश्येदिति पुनर्मुनीन् ॥ ९.५२.४७ ॥
तेथे मुनिगण म्हणाले, "तू बालक आहेस, पुत्रा." तो त्यांना म्हणाला, "माझा धर्म नष्ट होणार नाही" — पुन्हा मुनींना.
9.52.48
यो ह्यधर्मेण वै ब्रूयाद्गृह्णीयाद्योऽप्यधर्मतः ।
म्रियेतां तावुभौ क्षिप्रं स्यातां वा वैरिणावुभौ ॥ ९.५२.४८ ॥
जो अधर्माने बोलतो आणि जो अधर्माने स्वीकारतो — ते दोघे लवकर मरोत, किंवा ते दोघे शत्रू होवोत.
9.52.49
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः ।
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ९.५२.४९ ॥
वयाने नव्हे, पिकलेल्या केसांनी नव्हे, धनाने नव्हे, नातेवाईकांनी नव्हे; ऋषींनी धर्म स्थापिला. जो वेदज्ञ तोच आपल्यात महान.
9.52.50
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मनुयस्ते विधानतः ।
तस्माद्वेदाननुप्राप्य पुनर्धर्मं प्रचक्रिरे ॥ ९.५२.५० ॥
त्याचे हे वचन ऐकून मनूचे वंशज विधिपूर्वक वेद मिळवून पुन्हा धर्माची स्थापना करते झाले.
9.52.51
षष्टिर्मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं प्रतिपेदिरे ।
सारस्वतस्य विप्रर्षेर्वेदस्वाध्यायकारणात् ॥ ९.५२.५१ ॥
वेदाध्ययनासाठी साठ हजार मुनींनी विप्र ऋषी सारस्वत यांचे शिष्यत्व स्वीकारले.
9.52.52
मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां ते ह्युपाहरन् ।
तस्यासनार्थं विप्रर्षेर्बालस्यापि वशे स्थिताः ॥ ९.५२.५२ ॥
नंतर त्या सर्वांनी दर्भ गवत मूठ मूठ आणले; त्या विप्र ऋषींच्या आसनासाठी. बालक असूनही ते त्याच्या वशात राहिले.
9.52.53
तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयो ।
महाबलः केशवपूर्वजोऽथ
जगाम तीर्थं मुदितः क्रमेण ।
तं वृद्धकन्याश्रममे व वीरः ॥ ९.५२.५३ ॥
तेथेही धन देऊन रोहिणीचा पुत्र, महाबली, केशवाचा थोरला भाऊ तो वीर आनंदाने अनुक्रमे तीर्थाकडे गेला; वृद्ध कन्येच्या आश्रमात तो वीर.