Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 9.53

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

9.53.1

कथं कुमारी भगवंस्तपोयुक्ता ह्यभूत्पुरा ।
किमर्थं च तपस्तेपे को वाऽस्या नियमोऽभवत् ॥ ९.५३.१ ॥

हे भगवन्, वह कुमारी पूर्वकाल में तपस्या में कैसे लगी हुई थी? उसने किस उद्देश्य से तप किया, और उसका कौन-सा नियम था?

9.53.2

सुदुष्करमिदं ब्रह्मंस्त्वत्तः श्रुतमनुत्तमम् ।
आख्याहि तत्त्वमखिलं यथा तपसि सा स्थिता ॥ ९.५३.२ ॥

हे ब्रह्मन्, आपसे मैंने यह अत्यंत कठिन और उत्तम विषय सुना है। मुझे सम्पूर्ण सत्य बताइए कि वह तपस्या में कैसे स्थित रही।

9.53.3

ऋषिरासीन्महावीर्यः कुणिर्गार्ग्यो महायशाः ।
स तप्त्वा विपुलं राजंस्तपो वै तपतां वरः।
तपसाऽथ सुतां सुभ्रूं समुत्पादितवान्विभुः ॥ ९.५३.३ ॥

महापराक्रमी और महायशस्वी कुणि गार्ग्य नामक एक ऋषि थे। हे राजन्, तपस्वियों में श्रेष्ठ उन्होंने विपुल तप करके अपनी तपस्या के बल से एक सुन्दर भौंहों वाली कन्या को उत्पन्न किया।

9.53.4

तां च दृष्ट्वा मुनिः प्रीतः कुणिर्गार्ग्यो महायशाः ।
जगाम त्रिदिवं राजन्संत्यज्येह कलेवरम् ॥ ९.५३.४ ॥

उसे देखकर मुनि कुणि गार्ग्य, जो महायशस्वी थे, प्रसन्न हुए। हे राजन्, वे इस शरीर को त्यागकर स्वर्ग चले गए।

9.53.5

सुभ्रूः सा ह्यथ कल्याणी पुण्डरीकनिभेक्षणा ।
महता तपसोग्रेण कृत्वाश्रममनिन्दिता ॥ ९.५३.५ ॥

वह सुन्दर भौंहों वाली, कल्याणी, कमल-नयनी और निर्दोष कन्या उग्र और महान तपस्या से अपना आश्रम बनाकर वहाँ रहने लगी।

9.53.6

उपवासैः पूजयन्ती पितॄन्देवांश्च सा पुरा ।
तस्यास्तु तपसोग्रेण महान्कालोऽत्यगान्नृप ॥ ९.५३.६ ॥

वह पूर्वकाल में उपवास रखकर पितरों और देवताओं की पूजा करती थी। हे नृप, उसके उग्र तप में बहुत लंबा समय बीत गया।

9.53.7

सा पित्रा दीयमानापि पतिं नैच्छदनिन्दिता ।
आत्मनः सदृशं सा तु भर्तारं नान्वपश्यत ॥ ९.५३.७ ॥

पिता द्वारा दी जाने पर भी उस निर्दोष कन्या ने पति को नहीं चाहा। अपने योग्य पति उसे कहीं नहीं मिला।

9.53.8

ततः सा तपसोग्रेण पीडयित्वाऽऽत्मनस्तनुम् ।
पितृदेवार्चनरता बभूव विजने वने ॥ ९.५३.८ ॥

तब वह कठोर तप से अपने शरीर को कष्ट देकर, पितरों और देवताओं की पूजा में लीन होकर, निर्जन वन में रहने लगी।

9.53.9

साऽऽत्मानं मन्यमाना तु कृतकृत्यं श्रमान्विता ।
जगाम वृद्धभावं तु कौमारब्रह्मचारिणी ॥ ९.५३.९ ॥

स्वयं को कृतकृत्य मानते हुए, परिश्रम से थकी हुई वह कौमार्य से ब्रह्मचारिणी होकर वृद्धावस्था को प्राप्त हो गई।

9.53.10

वार्धकेन च राजेन्द्र तपसा चैव कर्शिता ।
सा नाशकद्यदा गन्तुं पदात्पदमपि स्वयम् ॥ ९.५३.१० ॥

हे राजेन्द्र! वृद्धावस्था और तप से दुर्बल होकर वह स्वयं एक पग से दूसरे पग तक भी चल न सकी।

9.53.11

चकार गमने बुद्धिं परलोकाय वै तदा ।
मोक्तुकामां तु तां दृष्ट्वा शरीरं नारदोऽब्रवीत् ॥ ९.५३.११ ॥

तब उसने परलोक जाने का निश्चय किया। शरीर त्यागने की इच्छुक उसे देखकर नारद ने कहा।

9.53.12

असंस्कृतायाः कन्यायाः कुतो लोकास्तवानघे ।
एवं तु श्रुतमस्माभिर्देवलोके महाव्रते ॥ ९.५३.१२ ॥

हे निष्पाप! जो कन्या संस्कार रहित है, उसके लिए तुम्हारे लोक कहाँ हैं? हे महाव्रता! देवलोक में हमने ऐसा ही सुना है।

9.53.13

तपः परमकं प्राप्तं न तु लोकास्त्वया जिताः ।
तन्नारदवचः श्रुत्वा साऽब्रवीदृषिसंसदि ॥ ९.५३.१३ ॥

तुमने परम तप प्राप्त किया है, परंतु लोकों को नहीं जीता। नारद के उन वचनों को सुनकर वह ऋषियों की सभा में बोली।

9.53.14

तपसोऽर्धं प्रयच्छामि पाणिग्राहस्य सत्तमाः ।
इत्युक्तेऽस्यास्तु जग्राह पाणिं गालवसम्भवः ॥ ९.५३.१४ ॥

हे सत्पुरुषो, मैं तुम्हारे तप का आधा पाणिग्रहण करने वाले को दूँगी। ऐसा कहे जाने पर गालव-वंशज ने उसका हाथ पकड़ लिया।

9.53.15

ऋषिः प्राक् शृङ्गवान्नाम समयं चेममब्रवीत् ।
समयेन तवाद्याहं पाणिं स्प्रक्ष्यामि शोभने ॥ ९.५३.१५ ॥

पूर्व में शृङ्गवान नामक ऋषि ने यह शर्त रखी थी: हे सुन्दरी, इसी शर्त के अनुसार आज मैं तुम्हारा हाथ छूऊँगा।

9.53.16

यद्येकरात्रं वस्तव्यं त्वया सह मयेति ह ।
तथेति सा प्रतिश्रुत्य तस्मै पाणिं ददौ तदा ॥ ९.५३.१६ ॥

यदि तुम्हें मेरे साथ एक रात रहना होगा — ऐसा कहा गया। “ठीक है” कहकर उसने तब उसे अपना हाथ दे दिया।

9.53.17

यथादृष्टेन विधिना हुत्वा चाग्निं विधानतः ।
चक्रे च पाणिग्रहणं तस्योद्वाहं च गालविः ॥ ९.५३.१७ ॥

जैसा देखा गया था उसी विधि से, विधानपूर्वक अग्नि में आहुति देकर गालव ने पाणिग्रहण और उसका विवाह संपन्न किया।

9.53.18

सा रात्रावभवद्राजंस्तरुणी वरवर्णिनी ।
दिव्याभरणवस्त्रा च दिव्यगन्धानुलेपना ॥ ९.५३.१८ ॥

हे राजन्, रात्रि में वह एक युवती बन गई — सुन्दर वर्ण वाली, दिव्य आभूषणों और वस्त्रों से सुसज्जित, दिव्य सुगंधों से लिप्त।

9.53.19

तां दृष्ट्वा गालविः प्रीतो दीपयन्तीमिव श्रिया ।
उवास च क्षपामेकां प्रभाते साऽब्रवीच्च तम् ॥ ९.५३.१९ ॥

उसे देखकर गालव प्रसन्न हुए, जो मानो अपनी शोभा से प्रकाश फैला रही थी। उन्होंने एक रात वहाँ निवास किया, और प्रभात में उसने उनसे कहा।

9.53.20

यस्त्वया समयो विप्र कृतो मे तपतां वर ।
तेनोषिताऽस्मि भद्रं ते स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ॥ ९.५३.२० ॥

हे विप्र, तपस्वियों में श्रेष्ठ, आपने मुझसे जो समझौता किया था, उसी के कारण मैं यहाँ रही। आपका कल्याण हो, आपको शुभ हो; अब मैं जाती हूँ।

9.53.21

सा तु ध्यात्वाऽब्रवीद्भूयो योऽस्मिंस्तीर्थे समाहितः ।
वसते रजनीमेकां तर्पयित्वा दिवौकसः ॥ ९.५३.२१ ॥

फिर विचार करके उसने पुनः कहा: जो इस तीर्थ में एकाग्र होकर देवताओं को तृप्त करके एक रात निवास करता है।

9.53.22

चत्वारिंशतमष्टौ च द्वौ चाष्टौ सम्यगाचरेत् ।
यो ब्रह्मचर्यं वर्षाणि फलं तस्य लभेत सः ॥ ९.५३.२२ ॥

जो अड़तालीस, दो और आठ वर्षों तक ठीक से ब्रह्मचर्य का पालन करता है, वह उसका फल प्राप्त करेगा।

9.53.23

एवमुक्त्वा ततः साध्वी देहं त्यक्त्वा दिवं गता ।
ऋषिरप्यभवद्दीनस्तस्या रूपं विचिन्तयन् ॥ ९.५३.२३ ॥

ऐसा कहकर वह साध्वी शरीर त्यागकर स्वर्ग चली गई। और ऋषि भी उसके रूप का चिंतन करते हुए दीन हो गए।

9.53.24

समयेन तपोऽर्धं च कृच्छ्रात्प्रतिगृहीतवान् ।
साधयित्वा तदाऽऽत्मानं तस्याः स गतिमाप्तवान्।
दुःखितो भरतश्रेष्ठ तस्या रूपबलात्कृतः ॥ ९.५३.२४ ॥

समझौते के अनुसार उसने कठिनाई से आधी तपस्या स्वीकार की थी। तब अपने आप को साधकर उसने उसका गंतव्य प्राप्त किया। हे भरतश्रेष्ठ, वह उसके रूप के बल से दुःखी किया गया।

9.53.25

एतत्ते वृद्वकन्याया व्याख्यातं चरितं महत् ।
तथैव ब्रह्मचर्यं च स्वर्गस्य च गतिः शुभा ॥ ९.५३.२५ ॥

यह वृद्ध कन्या का महान चरित तुम्हें सुनाया गया, तथा ब्रह्मचर्य और स्वर्ग की शुभ गति भी।

9.53.26

तत्रस्थश्चापि शुश्राव हतं शल्यं हलायुधः ॥ ९.५३.२६ ॥

वहीं ठहरे हुए हलायुध ने भी सुना कि शल्य मारे गए।

9.53.27

तत्रापि दत्त्वा दानानि द्विजातिभ्यः परन्तपः ।
शुशोच शल्यं सङ्ग्रामे निहतं पाण्डवैस्तदा ॥ ९.५३.२७ ॥

वहाँ भी ब्राह्मणों को दान देकर शत्रुओं को तपाने वाले उन्होंने युद्ध में पाण्डवों द्वारा मारे गए शल्य के लिए शोक किया।

9.53.28

समन्तपञ्चकद्वारात्ततो निष्क्रम्य माधवः ।
पप्रच्छर्षिगणारामः कुरुक्षेत्रस्य यत्फलम् ॥ ९.५३.२८ ॥

समन्तपञ्चक के द्वार से निकलकर ऋषिगणों में रमने वाले माधव ने पूछा कि कुरुक्षेत्र का फल क्या है।

9.53.29

ते पृष्टा यदुसिंहेन कुरुक्षेत्रफलं विभो ।
समाचख्युर्महात्मानस्तस्मै सर्वं यथातथम् ॥ ९.५३.२९ ॥

हे विभो, यदुसिंह द्वारा पूछे जाने पर उन महात्माओं ने उन्हें कुरुक्षेत्र का समस्त फल जैसा था वैसा ही पूरा-पूरा बताया।