महाभारत · अध्याय 9.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.55.1
कुरुक्षेत्रं ततो दृष्ट्वा दत्त्वा देयांश्च सात्वतः ।
आश्रमं सुमहत्पुण्यमगमज्जनमेजय ॥ ९.५५.१ ॥
हे जनमेजय, कुरुक्षेत्र को देखकर और दान देकर सात्वत (बलराम) एक अत्यंत महान और पवित्र आश्रम में गए।
9.55.2
मधूकाम्रवणोपेतं प्लुक्षन्यग्रोधसङ्कुलम् ।
चिरबिल्वयुतं पुण्यं पनसार्जुनसङ्कुलम् ॥ ९.५५.२ ॥
मधूक और आम के उपवनों से युक्त, प्लक्ष और न्यग्रोध (बरगद) वृक्षों से भरा, चिर-बिल्व से युक्त, पवित्र, पनस और अर्जुन वृक्षों से घिरा हुआ।
9.55.3
तं दृष्ट्वा यादवश्रेष्ठः प्रवरं पुण्यलक्षणम् ।
पप्रच्छ तानृषीन्सर्वान्कस्याश्रमवरस्त्वयम् ॥ ९.५५.३ ॥
उस श्रेष्ठ, पुण्य-लक्षणों वाले आश्रम को देखकर यादवों में श्रेष्ठ (बलराम) ने उन सब ऋषियों से पूछा, "यह श्रेष्ठ आश्रम किसका है?"
9.55.4
ते तु सर्वे महात्मानमूचू राजन्हलायुधम् ।
शृणु विस्तरशो राम यस्यायं पूर्वमाश्रमः ॥ ९.५५.४ ॥
वे सब महात्मा हलायुध (बलराम) से बोले, "हे राजन्! हे राम! विस्तार से सुनो, यह आश्रम पूर्वकाल में जिसका था।"
9.55.5
अत्र विष्णुः पुरा देवस्तप्तवांस्तप उत्तमम् ।
अत्रास्य विधिवद्यज्ञाः सर्वे वृत्ताः सनातनाः ॥ ९.५५.५ ॥
यहाँ पूर्वकाल में देव विष्णु ने उत्तम तप किया था। यहीं उनके सभी सनातन यज्ञ विधिपूर्वक संपन्न हुए थे।
9.55.6
अत्रैव ब्राह्मणी वृद्वा कौमारब्रह्मचारिणी ।
योगयुक्ता दिवं याता तपोयुक्ता विशाम्पते ॥ ९.५५.६ ॥
यहीं एक वृद्ध ब्राह्मणी थी, जो बाल्यकाल से ब्रह्मचारिणी थी। हे प्रजापति, योग और तप में लगी वह स्वर्ग को चली गई।
9.55.7
बभूव श्रीमती राजञ्शाण्डिल्यस्य महात्मनः ।
सुता धृतव्रता साध्वी नियता ब्रह्मचारिणी ॥ ९.५५.७ ॥
हे राजन्, महात्मा शाण्डिल्य की एक तेजस्विनी पुत्री हुई, जो व्रतों में दृढ़, साध्वी, संयमी और ब्रह्मचारिणी थी।
9.55.8
साऽपि प्राप्य परं योगं गता स्वर्गमनुत्तमम् ।
भुक्त्वाऽश्रमेऽश्वमेधस्य फलं फलवतः शुभम् ॥ ९.५५.८ ॥
उसने भी परम योग प्राप्त कर सर्वोत्तम स्वर्ग को प्रस्थान किया, और उस फलदायी आश्रम में अश्वमेध यज्ञ का शुभ फल भोगा।
9.55.9
गता स्वर्गं महाराज पूजिता च महात्मभिः ।
अभिगम्याश्रमं पुण्यं स दृष्ट्वा यदुनन्दनः ॥ ९.५५.९ ॥
हे महाराज, वह महात्माओं द्वारा पूजित होकर स्वर्ग चली गई। फिर यदुनन्दन (कृष्ण) उस पवित्र आश्रम में पहुँचे और उसे देखा।
9.55.10
ऋषींस्तानभिवाद्याथ पार्श्वे हिमवतोऽच्युतः ।
सन्ध्याकार्याणि सर्वाणि निर्वर्त्यारुरुहेऽचलम् ॥ ९.५५.१० ॥
फिर अच्युत (कृष्ण) ने उन ऋषियों को प्रणाम किया, हिमालय के पार्श्व में सभी संध्या-कर्म पूरे किए, और पर्वत पर चढ़ गए।
9.55.11
नातिदूरं ततो गत्वा नगं तालध्वजो बली ।
पुण्ये तीर्थवरे स्नात्वा विस्मयं परमं गतः ॥ ९.५५.११ ॥
फिर वह बलवान ताल-ध्वज (बलराम) पर्वत के समीप ही जाकर, पवित्र श्रेष्ठ तीर्थ में स्नान करके अत्यंत विस्मय को प्राप्त हुए।
9.55.12
प्रभवं च सरस्वत्याः प्लक्षप्रस्रवणं बलः ।
सम्प्राप्तः कारपचनं तीर्थप्रवरमुत्तमम् ॥ ९.५५.१२ ॥
बलराम सरस्वती के उद्गम, प्लक्ष-स्रोत तक पहुँचे, और फिर कारपचन नामक उत्तम श्रेष्ठ तीर्थ तक आए।
9.55.13
हलायुधस्तु तत्रापि दत्त्वा दानं महाबलः ।
आप्लुतः सलिले पुण्ये सुशीते विमले शुचौ।
सन्तर्पयामास पितॄन्देवांश्च रणदुर्मदः ॥ ९.५५.१३ ॥
वहाँ भी महाबली हलायुध (बलराम) ने दान देकर, पवित्र, अति शीतल, निर्मल और शुद्ध जल में स्नान किया, और युद्ध के मद में उन्मत्त होकर पितरों और देवताओं को तृप्त किया।
9.55.14
तत्रोष्यैकां तु रजनीं यतिभिर्ब्राह्मणैः सह ।
मित्रावरुणयोः पुण्यं जगामाश्रममच्युतः ॥ ९.५५.१४ ॥
वहाँ एक रात ठहरकर, यतियों और ब्राह्मणों के साथ, अच्युत (बलराम) मित्र और वरुण के पवित्र आश्रम की ओर चले गए।
9.55.15
इन्द्रोऽग्निरर्यमा चैव यत्र प्राक् प्रीतिमाप्नुवम् ।
तं देशं कारपचनात्स तस्मादाजगामह ॥ ९.५५.१५ ॥
जहाँ पूर्वकाल में इन्द्र, अग्नि और अर्यमा (के साथ) मुझे प्रीति प्राप्त हुई थी, उस प्रदेश की ओर वह कारपचन से वहाँ से आ गए।
9.55.16
स्नात्वा तत्र च धर्मात्मा परां प्रीतिमवाप्य च ।
ऋषिभिश्चैव सिद्धैश्च सहितो वै महाबलः।
उपविष्टः कथाः शुभ्राः शुश्राव यदुपुङ्गवः ॥ ९.५५.१६ ॥
वहाँ स्नान करके धर्मात्मा, परम प्रीति प्राप्त कर, ऋषियों और सिद्धों के साथ बैठे महाबली यदुश्रेष्ठ (बलराम) ने शुभ कथाएँ सुनीं।
9.55.17
तथा तु तिष्ठतां तेषां नारदो भगवानृषिः ।
आजगामाथ तं देशं यत्र रामो व्यवस्थितः ॥ ९.५५.१७ ॥
इस प्रकार जब वे ठहरे हुए थे, तब भगवान ऋषि नारद उस प्रदेश में आए, जहाँ राम (बलराम) स्थित थे।
9.55.18
जटामण्डलसंवीतः कुशचीरी महातपाः ।
हेमदण्डधरो राजन्कमण्डलुधरस्तथा ॥ ९.५५.१८ ॥
जटाओं के मण्डल से घिरे, कुश के वस्त्र धारण किए, महान तपस्वी, हे राजन्, सुनहरा दण्ड और कमण्डलु धारण किए हुए।
9.55.19
महतीं सुखशब्दां तां गृह्य वीणां मनोरमाम् ।
नृत्ये गीते च कुशलो देवब्राह्मणपूजितः ॥ ९.५५.१९ ॥
उसने उस बड़ी, मधुर ध्वनि वाली, मन को हरने वाली वीणा को लेकर, नृत्य और गीत में निपुण, देवताओं और ब्राह्मणों द्वारा सम्मानित (नारद) ने ...
9.55.20
प्रभवः कलहानं च नित्यं च कलहप्रियः ।
तं देशमगमद्यत्र श्रीमान्रामो व्यवस्थितः ॥ ९.५५.२० ॥
कलह के उद्गम और सदा कलह-प्रिय (नारद) उस देश को गए, जहाँ श्रीमान् राम ठहरे हुए थे।
9.55.21
प्रत्युत्थाय च तं रामः पूजयित्वा यतव्रतम् ।
देवर्षिं पर्यपृच्छत्स यथावृत्तं कुरून्प्रति ॥ ९.५५.२१ ॥
राम ने उठकर उस यतव्रती का सम्मान किया, और उस देवर्षि से कुरुओं के विषय में, जैसा जो हुआ था, वह पूछा।
9.55.22
तदाऽस्याकथयद्राजन्नारदः सर्ववेदवित् ।
सर्वमेतद्यथावृत्तमतीतं कुरुसंक्षयम् ॥ ९.५५.२२ ॥
तब हे राजन्, सभी वेदों के ज्ञाता नारद ने उससे कुरुओं के संहार का यह सब, जैसा बीत चुका था, वैसा ही कह सुनाया।
9.55.23
ततोऽब्रवीद्रौहिणेयो नारदं दीनया गिरा ।
किमवस्थं तु तत्क्षत्रं ये तु तत्राभवन्नृपाः ॥ ९.५५.२३ ॥
तब रौहिणेय (बलराम) ने दीन वाणी में नारद से कहा, 'वह क्षत्रिय-वर्ग किस दशा में है, और वहाँ जो राजा थे, वे कैसे हैं?'
9.55.24
श्रुतमेतन्मया पूर्वं सर्वमेव तपोधन ।
विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे ॥ ९.५५.२४ ॥
'हे तपोधन, यह सब मैंने पहले सुना है; परंतु विस्तार से सुनने की मेरी उत्सुकता अत्यधिक जाग उठी है।'
9.55.25
पूर्वमेव हतो भीष्मो द्रोणः सिन्धुपतिस्तथा ।
हतो वैकर्तनः कर्णः पुत्राश्चास्य महारथाः ॥ ९.५५.२५ ॥
पहले ही भीष्म मारे गए, द्रोण और सिंधुपति (जयद्रथ) भी वैसे ही मारे गए। वैकर्तन कर्ण मारा गया, और उनके (धृतराष्ट्र के) महारथी पुत्र भी।
9.55.26
भूरिश्रवा रौहिणेय मद्रराजश्च वीर्यवान् ।
एते चान्ये च बहवो हतास्तत्र महाबलाः ॥ ९.५५.२६ ॥
हे रोहिणीपुत्र! भूरिश्रवा, वीर्यवान मद्रराज (शल्य) भी, और ये तथा अन्य बहुत से महाबलशाली वहाँ मारे गए।
9.55.27
प्रियान्प्राणान्परित्यज्य प्रियार्थं कौरवस्य वै ।
राजानो राजपुत्राश्च समरेष्वनिवर्तिनः ॥ ९.५५.२७ ॥
कौरव (दुर्योधन) के प्रिय के लिए अपने प्रिय प्राणों को त्यागकर, युद्धों में पीछे न हटने वाले राजा और राजपुत्र (मारे गए)।
9.55.28
अहतांस्तु महाबाहो शृणु मे तत्र माधव ॥ ९.५५.२८ ॥
परन्तु हे महाबाहु माधव! मुझसे सुनो, वहाँ जो अहत (जीवित) रहे उनके विषय में।
9.55.29
धार्तराष्ट्रबले शेषास्त्रयः समितिमर्दनाः ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान्।
तेऽपि वै विद्रुता राम दिशो दश भयात्तदा ॥ ९.५५.२९ ॥
धृतराष्ट्रपुत्रों की सेना में शेष तीन समितिमर्दन (सेना-विनाशक) थे: कृप, कृतवर्मा, और वीर्यवान द्रोणपुत्र। हे राम! वे भी उस समय भय से दसों दिशाओं में भाग गए।
9.55.30
दुर्योधनो हते सैन्ये विद्रुतेषु पदातिषु ।
हदं द्वैपायनं नाम विवेश भृशदुःखितः ॥ ९.५५.३० ॥
सेना के मारे जाने पर और पैदल सैनिकों के भाग जाने पर, अत्यंत दुःखी दुर्योधन द्वैपायन नामक सरोवर में प्रवेश कर गया।
9.55.31
शयानं धार्तराष्ट्रं तु सलिले स्तम्भिते तदा ।
पाण्डवाः सह कृष्णेन वाग्भिरुग्राभिरार्दयन् ॥ ९.५५.३१ ॥
तब जल में स्तम्भित होकर पड़े हुए धृतराष्ट्रपुत्र को पाण्डवों ने कृष्ण के साथ कठोर वचनों से पीड़ित किया।
9.55.32
स तुद्यमानो बलवान्वाग्भी राम समन्ततः ।
उत्थितः स हदाद्वीरः प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥ ९.५५.३२ ॥
हे राम, चारों ओर से वचनों द्वारा पीड़ित होकर वह बलवान वीर उस सरोवर से उठ खड़ा हुआ और उसने विशाल गदा ले ली।
9.55.33
स चाप्युपागतो योद्धुं भीमेन सह साम्प्रतम् ।
भविष्यति तयोरद्य युद्धं राम सुदारुणम् ॥ ९.५५.३३ ॥
वह अब भीम से युद्ध करने के लिए आ पहुँचा है। हे राम, आज उन दोनों में अत्यन्त भयंकर युद्ध होगा।
9.55.34
यदि कौतूहलं तेऽस्ति व्रज माधव मा चिरम् ।
पश्य युद्धं महाघोरं शिष्ययोर्यदि मन्यसे ॥ ९.५५.३४ ॥
यदि तुम्हें कौतूहल है, तो हे माधव, देर मत करो; यदि तुम उचित समझते हो तो दोनों शिष्यों का यह अत्यन्त घोर युद्ध देखो।
9.55.35
नारदस्य वचः श्रुत्वा तानभ्यर्च्य द्विजर्षभान् ।
सर्वान्विसर्जयामास ये तेनाभ्यागताः सह।
गम्यतां द्वारकां चेति सोऽन्वशादनुयायिनः ॥ ९.५५.३५ ॥
नारद के वचन सुनकर उन्होंने उन सब श्रेष्ठ ब्राह्मणों का सत्कार किया और जो उनके साथ आए थे उन सबको विदा कर दिया। उन्होंने अनुयायियों को आज्ञा दी, 'द्वारका चले जाओ।'
9.55.36
सोऽवतीर्याचलश्रेष्ठात्प्लक्षप्रस्रवणाच्छुभात् ।
ततः प्रीतमनाः रामः श्रुता तीर्थफलं महत्।
विप्राणां सन्निधौ श्लोकमगायदिममच्युतः ॥ ९.५५.३६ ॥
वह उस श्रेष्ठ पर्वत से, प्लक्ष के शुभ झरने से उतरा। तब प्रसन्न मन से, तीर्थ के महान फल को सुनकर, अच्युत (कृष्ण) ने ब्राह्मणों की उपस्थिति में यह श्लोक गाया।
9.55.37
सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः ।
सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः।
सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता जनाः ।
सदा स्मरिष्यन्ति नदीं सरस्वतीम् ॥ ९.५५.३७ ॥
सरस्वती के तट के वास के समान सुख कहाँ, और सरस्वती के तट के वास के समान गुण कहाँ? सरस्वती को पाकर लोग स्वर्ग को गए; वे सदा सरस्वती नदी को स्मरण करेंगे।
9.55.38
सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या ।
सरस्वती लोकशुभावहा सदा।
सरस्वतीं प्राप्य जनाः सुदुष्कृतं ।
सदा न शोचन्ति परत्र चेह च ॥ ९.५५.३८ ॥
सरस्वती सभी नदियों में पवित्र है; सरस्वती सदा संसार का कल्याण लाती है। सरस्वती को पाकर लोग अपने महान पापों के लिए भी सदा शोक नहीं करते, न इस लोक में न परलोक में।
9.55.39
ततो मुहुर्मुहुः प्रीत्या प्रेक्षमाणः सरस्वतीम् ।
हयैर्युक्तं रथं शुभ्रमारुरोह परन्तपः ॥ ९.५५.३९ ॥
तब बार-बार प्रेम से सरस्वती को देखते हुए शत्रुओं को तपाने वाले उन्होंने घोड़ों से जुता हुआ उज्ज्वल रथ पर आरोहण किया।
9.55.40
स शीघ्रगामिना तेन रथेन यदुपुङ्गवः ।
दिदृक्षुरभिसम्प्राप्तः शिष्ययुद्वमुपस्थितम् ॥ ९.५५.४० ॥
वह यदुश्रेष्ठ उस शीघ्रगामी रथ से शिष्यों के उपस्थित युद्ध को देखने की इच्छा से वहाँ आ पहुँचे।
9.55.41
एवं तदभवद्युद्वं तुमुलं जनमेजयं ।
यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥ ९.५५.४१ ॥
हे जनमेजय! इस प्रकार वह तुमुल युद्ध हुआ, जिसमें दुःख से पीड़ित राजा धृतराष्ट्र ने यह कहा।
9.55.42
राम सन्निहितं श्रुत्वा गदायुद्ध उपस्थिते ।
मम पुत्रः कथं भीमं प्रत्ययुध्यत सञ्जय ॥ ९.५५.४२ ॥
हे सञ्जय! गदा-युद्ध उपस्थित होने पर और राम (बलराम) के समीप होने की बात सुनकर, मेरा पुत्र भीम से कैसे युद्ध करता रहा?