Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 9.56

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

9.56.1

रामसान्निध्यमागम्य पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
योद्धुकामो महाबाहुः समहृष्यत वीर्यवान्
प्रीत्या परमया युक्ताः समभ्यर्च्य यथाविधि ।
आसनं च ददौ तस्मै पर्यपृच्छदनामयम् ॥ ९.५६.१ ॥

राम के समीप आकर आपके पुत्र दुर्योधन, युद्ध की इच्छा रखते हुए, वीर महाबाहु प्रसन्न हुए। परम प्रीति से युक्त होकर उन्होंने यथाविधि उनका सत्कार किया, आसन दिया और उनका कुशल-समाचार पूछा।

9.56.2

दृष्ट्वा लाङ्गलिनं राजा प्रत्युत्थाय च भारत ।
प्रीत्या परमया युक्तो युधिष्ठिरमथाब्रवीत्
ततो युधिष्ठिरं रामो वाक्यमेतदुवाच ह ।
मधुरं धर्मसंयुक्तं शूराणां हितमेव च ॥ ९.५६.२ ॥

लांगली (बलराम) को देखकर राजा ने, हे भारत, उठकर खड़े होकर परम प्रीति से युक्त होकर युधिष्ठिर से कहा। तब बलराम ने युधिष्ठिर से यह मधुर, धर्म से युक्त और वीरों के लिए हितकारी वचन कहा।

9.56.3

समन्तपञ्चकं पुण्यमितो याम विशाम्पते ।
प्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापतेः
मया श्रुतं कथयतामृषीणां राजसत्तम ।
कुरुक्षेत्रं परं पुण्यं पावनं स्वर्ग्यमेव च ॥ ९.५६.३ ॥

यहाँ से समन्तपञ्चक पुण्यभूमि को चलें, हे विशांपति। वह प्रसिद्ध उत्तरवेदी प्रजापति के देवलोक में है। हे राजश्रेष्ठ, ऋषियों के कथन में मैंने सुना है कि कुरुक्षेत्र परम पुण्य, पावन और स्वर्गदायक है।

9.56.4

तस्मिन्महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने ।
सङ्ग्रामे निधनं प्राप्य ध्रुवं स्वर्गं गमिष्यसि
देवतैर्ऋषिभिर्जुष्टं ब्राह्मणैश्च महात्मभिः ।
तत्र वै योत्स्यमाना ये देहं त्यक्ष्यन्ति मानवाः ॥ ९.५६.४ ॥

उस अत्यंत पवित्र और त्रिलोक में सनातन युद्धभूमि में मरकर तुम निश्चय ही स्वर्ग को जाओगे। वहाँ देवताओं, ऋषियों और महात्मा ब्राह्मणों द्वारा सेवित स्थान पर जो मनुष्य युद्ध करते हुए शरीर त्यागेंगे, वे स्वर्ग पाएँगे।

9.56.5

तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
समन्तपञ्चकं वीरः प्रायादभिमुखः प्रभुः
तेषां स्वर्गे ध्रुवो वासः शक्रेण सह मारिष ।
तस्मात्समन्तपञ्चकमितो याम द्रुतं नृप ॥ ९.५६.५ ॥

हे महाराज, ऐसा कहकर कुन्ती के पुत्र वीर और प्रभु युधिष्ठिर समन्तपञ्चक की ओर आगे बढ़े। हे मारिष, उनका इन्द्र के साथ स्वर्ग में निश्चित निवास है। इसलिए हे राजन, हम यहाँ से शीघ्र समन्तपञ्चक चलें।

9.56.6

ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
पद्ध्याममर्षी द्युतिमानगच्छत्पाण्डवैः सह ॥ ९.५६.६ ॥

तब राजा दुर्योधन, अपनी विशाल गदा उठाकर, क्रोधी और तेजस्वी होकर पैदल ही पाण्डवों के साथ चल पड़ा।

9.56.7

तथा यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम् ।
अन्तरिक्षचरा देवाः साधुसाध्वित्यपूजयन् ॥ ९.५६.७ ॥

गदा हाथ में लिए, कवच धारण किए हुए इस प्रकार जाते हुए उसे आकाश में विचरने वाले देवताओं ने 'साधु, साधु' कहकर सम्मानित किया।

9.56.8

वादकाश्च नरास्तत्र दृष्ट्वा ते हर्षमागताः ॥ ९.५६.८ ॥

वहाँ के वादक और मनुष्य उसे देखकर हर्षित हो उठे।

9.56.9

स पाण्डवैः परिवृतः कुरुराजस्तवात्मजः ।
मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिमास्थाय सोऽव्रजत् ॥ ९.५६.९ ॥

पाण्डवों से घिरे हुए वह कुरुराज, तुम्हारा पुत्र, मदमत्त गजराज की चाल अपनाकर आगे बढ़ा।

9.56.10

ततः शङ्खनिनादैश्च भेरीणां च महास्वनैः ।
सिंहनादैश्च शूराणां दिशः सर्वाः प्रपूरिताः ॥ ९.५६.१० ॥

तब शंखों की ध्वनि, भेरियों के महान घोष और शूरों की सिंहनाद से सभी दिशाएँ भर गईं।

9.56.11

ततस्ते तु कुरुक्षेत्रं प्राप्ता नरवरोत्तमाः ।
प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन ते।
दक्षिणेन सरस्वत्याः स्वयनं तीर्थमुत्तमम् ॥ ९.५६.११ ॥

तब वे श्रेष्ठ नरों में उत्तम कुरुक्षेत्र पहुँचे; तुम्हारे पुत्र के बताए अनुसार, पश्चिम की ओर मुख किए हुए प्रदेश में, सरस्वती के दक्षिण में, स्वयन नामक उत्तम तीर्थ के पास।

9.56.12

तस्मिन्देशे त्वनिरिणे ते तु युद्धमरोचयन् ॥ ९.५६.१२ ॥

उस ऋणरहित प्रदेश में उन्होंने युद्ध करने की इच्छा की।

9.56.13

ततो भीमो महाकोटिं गदां गृह्याथ वर्मभृत् ।
बिभ्रद्रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मतः ॥ ९.५६.१३ ॥

तब कवच धारण किए हुए भीम ने महान कोटि वाली गदा ली, हे महाराज, वह गरुड़ के समान रूप धारण कर रहा था।

9.56.14

अवबद्धशिरस्त्राणः शुद्धकाञ्चनवर्मभृत् ।
रराज राजन्पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव ॥ ९.५६.१४ ॥

सिर पर कसे हुए शिरस्त्राण वाला, शुद्ध स्वर्णमय कवच धारण किए हुए, हे राजन, तुम्हारा पुत्र स्वर्णिम पर्वतराज के समान शोभित हुआ।

9.56.15

तौ तथा सङ्गतौ वीरौ भीमदुर्योधनावुभौ ।
संयुगे सम्प्रकाशेते संरब्धाविव कुञ्जरौ ॥ ९.५६.१५ ॥

वे दोनों वीर, भीम और दुर्योधन, इस प्रकार एक-दूसरे से भिड़कर युद्ध में ऐसे चमक उठे मानो क्रोध से भरे दो गजराज हों।

9.56.16

रथमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौ ।
अशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याविवोदितौ ॥ ९.५६.१६ ॥

रथों के घेरे के बीच खड़े वे दोनों भाई, नरश्रेष्ठ, हे महाराज, उदित चन्द्रमा और सूर्य की भाँति शोभित हुए।

9.56.17

तावन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाविव महोरगौ ।
दहन्तौ लोचनै राजन्परस्परवधैषिणौ ॥ ९.५६.१७ ॥

वे दोनों एक-दूसरे को क्रोधित दो महासर्पों की भाँति देखने लगे। हे राजन, अपनी आँखों से जलाते हुए, एक-दूसरे के वध की इच्छा रखते हुए।

9.56.18

संप्रहृष्टमना राजन्गदामादाय कौरवः ।
सृक्विणी संलिहन्राजन्क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन् ॥ ९.५६.१८ ॥

हर्ष से भरे मन वाले, हे राजन, कौरव ने गदा उठाकर, हे राजन, होंठों के कोनों को चाटते हुए, क्रोध से लाल नेत्रों वाले और लम्बी साँसें लेते हुए।

9.56.19

ततो दुर्योधनो राजन्गदामादाय वीर्यवान् ।
भीमसेनमभिप्रेक्ष्य गजो गजमिवाह्वयत् ॥ ९.५६.१९ ॥

तब हे राजन, वीर्यवान दुर्योधन ने गदा उठाकर, भीमसेन को देखते हुए, जैसे एक हाथी दूसरे हाथी को ललकारता है, वैसे ही उन्हें ललकारा।

9.56.20

अद्रिसारमयीं भीमस्तथैवादाय वीर्यवान् ।
आह्वयामास नृपतिं सिंहः सिंहं यथा वने ॥ ९.५६.२० ॥

उसी प्रकार शक्तिशाली भीम ने भी अद्रिसार से बनी गदा उठाकर उस राजा को ललकारा, जैसे वन में एक सिंह दूसरे सिंह को ललकारता है।

9.56.21

तावुद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौ ।
संयुगे सम्प्रकाशेतां गिरी सशिखराविव ॥ ९.५६.२१ ॥

उठी हुई गदाएँ हाथों में लिए वे दोनों, दुर्योधन और वृकोदर, युद्ध में ऐसे चमके जैसे शिखरों सहित दो पर्वत हों।

9.56.22

तावुभौ समतिक्रुद्धावुभौ भीमपराक्रमौ ।
उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रौहिणेयस्य धीमतः ॥ ९.५६.२२ ॥

वे दोनों अत्यन्त क्रुद्ध थे, दोनों भीम के समान पराक्रमी थे; दोनों गदायुद्ध में बुद्धिमान रौहिणेय (बलराम) के शिष्य थे।

9.56.23

उभौ सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ ।
वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च ॥ ९.५६.२३ ॥

वे दोनों वरुण के समान कर्म करने वाले महाबली थे, वासुदेव (कृष्ण), राम तथा वैश्रवण (कुबेर) के समान भी।

9.56.24

सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोरपि ।
उभौ सदृशकर्माणौ तथा सुन्दोपसुन्दयोः ॥ ९.५६.२४ ॥

हे महाराज, वे दोनों मधु और कैटभ के समान भी थे; दोनों सुन्द और उपसुन्द के समान कर्म करने वाले भी थे।

9.56.25

रामरावणयोश्चैव वालिसुग्रीवयोस्तथा ।
तथैव कालस्य समौ मृत्योश्चैव परन्तपौ ॥ ९.५६.२५ ॥

राम और रावण के समान भी, और वाली और सुग्रीव के समान भी; उसी प्रकार वे काल और मृत्यु के समान भी थे, दोनों शत्रुओं को पीड़ा देने वाले।

9.56.26

अन्योन्यमभिधावन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ ।
वासितासङ्गमे दृप्तौ शरदीव मदोत्कटौ ॥ ९.५६.२६ ॥

एक-दूसरे पर झपटते हुए वे दोनों, मदमत्त महागजों के समान थे, जो वासिता (हथिनी) के मिलन में घमंडी और मद से उन्मत्त होकर शरद-ऋतु में भिड़ते हैं।

9.56.27

उभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन्तावुरगाविव ।
अन्योन्यमभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणावरिन्दमौ ॥ ९.५६.२७ ॥

दोनों क्रोध का दीप्त विष उगलते हुए दो सर्पों के समान, एक-दूसरे को अत्यन्त क्रुद्ध होकर देखते हुए, वे दोनों शत्रुदमन थे।

9.56.28

उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ ।
सिंहाविव दुराधर्षौ गदायुद्धविशारदौ ॥ ९.५६.२८ ॥

भरतवंश के दोनों व्याघ्र, पराक्रम से युक्त, सिंहों के समान दुर्धर्ष, गदायुद्ध में निपुण।

9.56.29

नखदंष्ट्रायुधौ वीरौ व्याघ्राविव दुरुत्सहौ ।
प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरौ ॥ ९.५६.२९ ॥

नख और दाढ़ें ही जिनके शस्त्र हैं, ऐसे दो वीर व्याघ्रों के समान दुस्सह, प्रजा के संहार में क्षुब्ध दो समुद्रों के समान दुस्तर।

9.56.30

लोहिताङ्गाविव क्रुद्धौ प्रतपन्तौ महारथौ ।
पूर्वपश्चिमजौ मेघौ प्रेक्षमाणावरिन्दमौ ॥ ९.५६.३० ॥

लाल अंगों वाले (मंगल ग्रहों) के समान क्रुद्ध, तपते हुए दो महारथी, पूर्व और पश्चिम में उत्पन्न दो मेघों के समान, शत्रुदमन दोनों देखते हुए।

9.56.31

गर्जमानौ सुविषमं क्षरन्तौ प्रावृषीव हि ।
रश्मियुक्तौ महात्मानौ दीप्तिमन्तौ महाबलौ ॥ ९.५६.३१ ॥

वर्षा ऋतु में गरजते और जल बरसाते (मेघों) के समान अत्यन्त भयंकर गर्जना करते, किरणों से युक्त, महात्मा, दीप्तिमान और महाबली दोनों।

9.56.32

ददृशाते कुरुश्रेष्ठौ कालसूर्याविवोदितौ ।
व्याघ्राविव सुसंरब्धौ गर्जन्ताविवतोयदौ ॥ ९.५६.३२ ॥

कुरुश्रेष्ठ दोनों ऐसे दिखे जैसे उदित हुए कालसूर्य हों, अत्यन्त क्रुद्ध व्याघ्रों के समान, गरजते हुए जलदाता मेघों के समान।

9.56.33

जहृषाते महाबाहु सिंहकेसरिणाविव ।
गजाविव सुसंरब्धौ ज्वलिताविव पावकौ ॥ ९.५६.३३ ॥

महाबाहु वे दोनों सिंह और केसरी के समान हर्षित हुए; क्रोध से भरे हुए दो हाथियों के समान, प्रज्वलित दो अग्नियों के समान।

9.56.34

ददृशाते महात्मानौ सशृङ्गाविव पर्वतौ ।
रोषात्प्रस्फुरमाणोष्ठौ निरीक्षन्तौ परस्परम् ॥ ९.५६.३४ ॥

महात्मा वे दोनों शिखरों वाले दो पर्वतों के समान दिखाई दिए; क्रोध से होंठ फड़कते हुए, एक-दूसरे को घूरते हुए।

9.56.35

तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ ।
उभौ परमसंहृष्टावुभौ परमसम्मतौ ॥ ९.५६.३५ ॥

वे दोनों महात्मा, गदा हाथ में लिए नरश्रेष्ठ, एक-दूसरे से मिले; दोनों अत्यन्त हर्षित और दोनों अत्यन्त सम्मानित।

9.56.36

सदश्वाविव हेषन्तौ बृंहन्ताविव कुञ्जरौ ।
वृषभाविव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौ।
दैत्याविव बलोन्मत्तौ रेजतुस्तौ नरोत्तमौ ॥ ९.५६.३६ ॥

अच्छे घोड़ों के समान हिनहिनाते, हाथियों के समान चिंघाड़ते, वृषभों के समान गरजते हुए दुर्योधन और वृकोदर; बल से उन्मत्त दो दैत्यों के समान, वे दोनों नरश्रेष्ठ काँपे।

9.56.37

ततो दुर्योधनो राजन्निदमाह युधिष्ठिरम् ।
सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ ९.५६.३७ ॥

तब हे राजन्, दुर्योधन ने सृंजयों के साथ खड़े, सूर्य के समान तपते हुए युधिष्ठिर से यह कहा।

9.56.38

इदं व्यवसितं युद्धं मम भीमस्य चोभयोः ।
उपोपविष्टाः पश्यध्वं विमर्दं नृपसत्तमाः ॥ ९.५६.३८ ॥

यह युद्ध मेरे और भीम के बीच, दोनों के बीच निश्चित हो गया है; हे नृपश्रेष्ठों, पास बैठकर इस संघर्ष को देखो।

9.56.39

ततः समुपविष्टं तत्सुमहद्राजमण्डलम् ।
विराजमानं ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम् ॥ ९.५६.३९ ॥

तब बैठे हुए उस विशाल राजमण्डल में चमकता हुआ वह आकाश में सूर्यमण्डल के समान दिखाई दिया।

9.56.40

तेषां मध्ये महाबाहुः श्रीमान्केशवपूर्वजः ।
उपविष्टो महाराज पूज्यमानः समन्ततः ॥ ९.५६.४० ॥

उनके बीच में महाबाहु, तेजस्वी, केशव के बड़े भाई बैठे थे, हे महाराज, चारों ओर से सम्मानित होते हुए।

9.56.41

शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासाः सितप्रभः ।
नक्षत्रैरिव सम्पूर्णो वृतो निशि निशाकरः ॥ ९.५६.४१ ॥

राजाओं के बीच स्थित, नीले वस्त्र धारण किए, श्वेत आभा वाले वह ऐसे सुशोभित हुए जैसे रात्रि में नक्षत्रों से घिरा पूर्ण चंद्रमा।

9.56.42

तौ तथा तु महाराज गदाहस्तौ सुदुःसहौ ।
अन्योन्यं वाग्भिरुग्राभिस्तक्षमाणौ व्यवस्थितौ ॥ ९.५६.४२ ॥

हे महाराज, गदा हाथ में लिए वे दोनों, अत्यंत दुःसह, एक-दूसरे को कठोर वचनों से चोट पहुँचाते हुए, वहाँ खड़े रहे।

9.56.43

अप्रियाणि ततोऽन्योन्यमुक्त्वा तौ कुरुसत्तमौ ।
उदीक्षन्तौ स्थितौ तत्र वृत्रशक्रौ यथाऽऽहवे ॥ ९.५६.४३ ॥

फिर एक-दूसरे से अप्रिय वचन कहकर वे दोनों कुरुश्रेष्ठ, युद्ध में वृत्र और शक्र की भाँति, एक-दूसरे को घूरते हुए वहाँ खड़े रहे।