महाभारत · अध्याय 9.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.61.1
अधर्मेण हतं दृष्ट्वा राजानं माधवोत्तमः ।
किमब्रवीत्तदा सूत बलदेवो महाबलः ॥ ९.६१.१ ॥
हे सूता, अधर्माने राजा मारला गेलेला पाहून माधवांमध्ये श्रेष्ठ, महाबली बलदेव तेव्हा काय म्हणाला?
9.61.2
गदायुद्धविशेषज्ञो गदायुद्धविशारदः ।
कृतवान्रौहिणेयो यत्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ९.६१.२ ॥
गदायुद्धाचे विशेष नियम जाणणारा, गदायुद्धात निपुण असलेला रौहिणेय जे करता झाला ते मला सांग, संजया.
9.61.3
शिरस्यभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतम् ।
रामः प्रहरतां श्रेष्ठश्चुक्रोध बलवद्बली ॥ ९.६१.३ ॥
भीमसेनाने तुमच्या पुत्राच्या डोक्यावर प्रहार केलेला पाहून, प्रहार करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ बलवान राम अत्यंत संतापला.
9.61.4
ततो मध्ये नरेन्द्राणामूर्ध्वबाहुर्हलायुधः ।
कुर्वन्नार्तस्वरं घोरं धिग्धिग्भीमेत्युवाच ह ॥ ९.६१.४ ॥
तेव्हा राजांच्या मध्यभागी, बाहू वर करून, हलायुध बलराम भयंकर आर्त स्वर काढून "धिक् धिक् भीमा!" असे म्हणाला.
9.61.5
अहो धिग्यदधो नाभेः प्रहृतं धर्मविग्रहे ।
नैतद्दृष्टं गदायुद्धे कृतवान्यद्वृकोदरः ॥ ९.६१.५ ॥
अरेरे, धिक्कार! धर्मयुद्धात नाभीच्या खाली प्रहार केला गेला! गदायुद्धात हे कधीही पाहिले नाही — वृकोदराने हेच केले.
9.61.6
अधो नाभ्या न हन्तव्यमिति शास्त्रस्य निश्चयः ।
अयं तु शास्त्रमुत्सृज्य स्वच्छन्दात्सम्प्रवर्तते ॥ ९.६१.६ ॥
नाभीच्या खाली प्रहार करू नये, हा शास्त्राचा निश्चित नियम आहे. पण हा शास्त्र सोडून स्वेच्छेने वागत आहे.
9.61.7
तस्य तत्तद्ब्रुवाणस्य रोषः समभवन्महान् ।
ततो राजानमालोक्य रोषसंरक्तलोचनः।
बलदेवो महाराज ततो वचनमब्रवीत् ॥ ९.६१.७ ॥
तो असे बोलत असताना त्याला मोठा क्रोध उत्पन्न झाला. मग राजाकडे पाहून, क्रोधाने लाल डोळे झालेले बलदेव, हे महाराज, असे बोलले.
9.61.8
न चैष पतितः कृष्ण केवलं मत्समोऽसमः ।
आश्रितस्य तु दौर्बल्यादाश्रयः परिभर्त्स्यते ॥ ९.६१.८ ॥
हे कृष्णा, हा केवळ पतित नाही; हा माझ्या समानही नाही आणि असमानही नाही. परंतु आश्रितांच्या दुर्बलतेमुळे आश्रयदाताच निंदिला जाईल.
9.61.9
ततो लाङ्गलमुद्यम्य भीममभ्यद्रवद्बली ॥ ९.६१.९ ॥
मग बलवान त्याने नांगर उचलून भीमावर धाव घेतली.
9.61.10
तस्योर्ध्वबाहोः सदृशं रूपमासीन्महात्मनः ।
बहुधातुविचित्रस्य श्वेतस्येव महागिरेः ॥ ९.६१.१० ॥
वर केलेल्या बाहूंच्या त्या महात्म्याचे रूप अनेक धातूंनी विचित्र अशा श्वेत महापर्वतासारखे होते.
9.61.11
भ्रातृभिः सहितो वीरैः सार्जुनैरस्त्रकोविदैः ।
न विव्यथे महाराज दृष्ट्वा हलधरं बली ॥ ९.६१.११ ॥
हे महाराज, बंधूंसह, अर्जुनासह, शस्त्रविद्येत निपुण वीरांसह असलेला बलवान नांगरधारी बलरामाला पाहूनही विचलित झाला नाही.
9.61.12
अथ रामं निजग्राह केशवो विनयान्वितः ।
बाहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां प्रयत्नाद्बलवद्बली ॥ ९.६१.१२ ॥
मग विनयशील केशवाने पुष्ट आणि गोल बाहूंनी प्रयत्नपूर्वक बलाने रामाला धरले.
9.61.13
सितासितौ यदुवरौ शुशुभातेऽधिकं तदा ।
सङ्गताविव राजेन्द्र कैलासाञ्जनपर्वतौ।
नभोगतौ यथा राजंश्चन्द्रसूर्यौ दिनक्षये ॥ ९.६१.१३ ॥
हे राजेंद्रा, तेव्हा श्वेत आणि श्याम ते दोन यदुश्रेष्ठ अत्यंत शोभू लागले, जणू कैलास आणि अंजन पर्वत एकत्र आले आहेत, किंवा हे राजा, दिवस मावळताना आकाशात चंद्र आणि सूर्य विहरत आहेत.
9.61.14
उवाच चैनं संरब्धं शमयन्निव केशवः ॥ ९.६१.१४ ॥
केशव रागावलेल्या त्याला, जणू त्याला शांत करीत असल्यासारखे, असे म्हणाला.
9.61.15
आत्मवृद्धिर्मित्रवृद्धिर्मित्रमित्रोदयस्तथा ।
विपरीतं द्विषत्स्वेतत्षड्विधा वृद्धिरात्मनः ॥ ९.६१.१५ ॥
स्वतःची वृद्धी, मित्रांची वृद्धी, मित्राच्या मित्राचा उदय, तसेच याच्या उलट शत्रूंमध्ये असते; स्वतःची वृद्धी सहा प्रकारची असते.
9.61.16
आत्मन्यपि च मित्रे च विपरीतं यदा भवेत् ।
तदा विद्यान्मनोग्लानिमाशु शान्तिकरो भवेत् ॥ ९.६१.१६ ॥
जेव्हा स्वतःमध्ये आणि मित्रामध्येही त्याच्या उलट घडते, तेव्हा मनाची ग्लानी जाणावी; तेव्हा लवकर शांती करणारा असावा.
9.61.17
अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाः ।
स्वकाः पितृष्वसुः पुत्रास्ते परैर्निकृता भृशम् ॥ ९.६१.१७ ॥
शुद्ध पराक्रमी पांडव हे आमचे स्वाभाविक मित्र आहेत; ते आमच्या आत्याचे स्वतःचे पुत्र आहेत, जे इतरांकडून अत्यंत पीडित झाले आहेत.
9.61.18
प्रतिज्ञापालनं धर्मः क्षत्रियस्येति वेत्थ तत् ॥ ९.६१.१८ ॥
प्रतिज्ञेचे पालन करणे हा क्षत्रियाचा धर्म आहे, हे तू जाणतोस.
9.61.19
सुयोधनस्य गदया भक्ताऽस्म्यूरू महाहवे ।
इति पूर्वं प्रतिज्ञातं भीमेन हि सभातले ॥ ९.६१.१९ ॥
महायुद्धात गदेने सुयोधनाच्या मांड्या मी मोडीन — ही प्रतिज्ञा भीमाने पूर्वी सभेत केली होती.
9.61.20
मैत्रेयेणाभिशप्तश्च पूर्वमेव महार्षिणा ।
ऊरू ते भेत्स्यते भीमो गदयेति परन्तप।
अतो दोषं न पश्यामि मा क्रुध्यस्व प्रलम्बहन् ॥ ९.६१.२० ॥
मैत्रेय महर्षींनी पूर्वीच तुला शाप दिला होता की भीम गदेने तुझ्या मांड्या मोडील. हे परंतप, म्हणून मला यात दोष दिसत नाही; हे प्रलंबहंता, रागावू नकोस.
9.61.21
यौनः स्वैः सुखहार्दैश्च सम्बन्धः सह पाण्डवैः ।
तेषां वृद्ध्या हि वृद्धिर्नो मा क्रुधः पुरुषर्षभ ॥ ९.६१.२१ ॥
पांडवांशी आपले नाते आप्तांमधील प्रेम आणि सुखाने जोडलेले आहे. त्यांच्या वृद्धीतच आपली वृद्धी आहे; हे पुरुषर्षभा, रागावू नकोस.
9.61.22
वासुदेववचः श्रुत्वा सीरभृत्प्राह धर्मवित् ॥ ९.६१.२२ ॥
वासुदेवाचे वचन ऐकून नांगर धारण करणारा, धर्म जाणणारा बलराम बोलला.
9.61.23
धर्मश्च धारितः सद्भिः स च द्वाभ्यां नियच्छति ।
अर्थश्चाप्यतिलुब्धस्य कामश्चातिप्रसङ्गिणः ॥ ९.६१.२३ ॥
सज्जनांनी धारण केलेला धर्मच ते दोन्ही (अर्थ आणि काम) नियंत्रित करतो. अत्यंत लोभी माणसाचा अर्थ आणि अति आसक्त माणसाचा कामही धर्मानेच संयमित होतो.
9.61.24
धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्यपीडयन् ।
धर्मार्थकामान्योऽभ्येति सोत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ९.६१.२४ ॥
धर्म-अर्थ, धर्म-काम आणि काम-अर्थ हे एकमेकांना पीडा देत नाहीत. धर्म, अर्थ आणि काम यांच्या पलीकडे जाणारा परम सुख मिळवतो.
9.61.25
तदिदं व्याकुलं सर्वं कृतं धर्मस्य पीडनात् ।
भीमसेनेन गोविन्द कामं त्वं तु यथाऽऽत्थ माम् ॥ ९.६१.२५ ॥
हे गोविंदा, भीमसेनाने धर्माला पीडा देऊन हे सर्व अव्यवस्थित केले; तुम्ही मला जसे सांगितले तसेच होवो.
9.61.26
अरोषणो हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलः ।
भवान्प्रख्यायते लोके तस्मात्संशाम्य मा क्रुधः ॥ ९.६१.२६ ॥
तुम्ही क्रोधरहित, धर्मात्मा आणि सदैव धर्मप्रेमी म्हणून जगात प्रसिद्ध आहात; म्हणून शांत व्हा, क्रोध करू नका.
9.61.27
प्राप्तं कलियुगं विद्वि प्रतिज्ञां पाण्डवस्य च ।
आनृण्यं यातु वैरस्य प्रतिज्ञायाश्च पाण्डवः।
ततः पुरुषशार्दूलो हत्वा नैकृतिकं रणे ॥ ९.६१.२७ ॥
कलियुग आले आहे हे जाण; पांडव आपली प्रतिज्ञा आणि वैराचे ऋण फेडो. मग पुरुषशार्दूलाने युद्धात त्या कपटी शत्रूला मारून...
9.61.28
निकृत्या निकृतिप्रज्ञं यो हन्याद्वैरिणं रणे ।
अधर्मो विद्यते नात्र यद्भीमो हतवान्रिपुम् ॥ ९.६१.२८ ॥
युद्धात कपटाने कपटी बुद्धीच्या शत्रूला जो कपटाने मारतो, त्यात अधर्म नाही; कारण भीमाने शत्रूला मारले.
9.61.29
युध्यमानं रणे वीरं कुरुवृष्णियशस्करम् ।
अनेन कर्णः सन्दिष्टः पृष्ठतो धनुरच्छिनत् ॥ ९.६१.२९ ॥
युद्धात लढणाऱ्या, कुरु-वृष्णि वंशांचे यश वाढवणाऱ्या वीराचे धनुष्य, याच्या प्रेरणेने कर्णाने मागून तोडले.
9.61.30
ततः सञ्छिन्नधन्वानं विरथं पौरुषे स्थितम् ।
व्यायुधीकृत्य बहवः सौभद्रमपलायिनम् ॥ ९.६१.३० ॥
नंतर धनुष्य तुटलेल्या, रथहीन, पौरुषात स्थिर राहिलेल्या, पळून न गेलेल्या सौभद्राला अनेकांनी शस्त्रहीन केले।
9.61.31
जन्मप्रभृति लुब्धश्च पापात्मा चैष दुर्मतिः ।
निहतो भीमसेनेन दुर्बुद्धिः कुलपांसनः ॥ ९.६१.३१ ॥
जन्मापासूनच लोभी आणि पापी स्वभावाचा हा दुर्मती, कुलाला कलंक असलेला दुर्बुद्धी भीमसेनाने मारला गेला.
9.61.32
प्रतिज्ञां भीमसेनेन त्रयोदशसमार्जिताम् ।
किमर्थं नाभिजानाति युध्यमानो हि शत्रुभिः ॥ ९.६१.३२ ॥
भीमसेनाने तेरा वर्षे जपलेली प्रतिज्ञा, शत्रूंशी लढताना हा का आठवत नाही?
9.61.33
ऊर्ध्वमाक्रम्य वेगेन जिघांसन्तं वृकोदरः ।
बिभेद गदया चोरू न स्थाने न च मण्डले ॥ ९.६१.३३ ॥
वर पेकाटून वेगाने मारण्यास उद्युक्त झालेल्या वृकोदराने गदेने त्याच्या मांड्यांवर प्रहार केला; योग्य ठिकाणी नव्हे, युद्धमंडलातही नव्हे.
9.61.34
धर्मच्छलमिमं श्रुत्वा केशवात्स विशाम्पते ।
नैव प्रीतमाना रामो वचनं प्राह संसदि ॥ ९.६१.३४ ॥
हे राजा! केशवाकडून हे धर्माचे छल ऐकून राम प्रसन्न न होता सभेत बोलला.
9.61.35
हत्वाऽधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधनम् ।
जिह्मयोधीति लोकेऽस्मिन्ख्यातिं यास्यति पाण्डवः ॥ ९.६१.३५ ॥
धर्मात्मा राजा सुयोधनाला अधर्माने मारून, हा पांडव या जगात 'कुटिल योद्धा' अशी कीर्ती मिळवील.
9.61.36
दुर्योधनोऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम् ।
ऋजुयोधी हतो राजा धर्मराष्ट्रो नराधिपः ॥ ९.६१.३६ ॥
धर्मात्मा दुर्योधनही शाश्वत गती प्राप्त करील; सरळ युद्ध करणारा हा राजा, धर्मराष्ट्राचा स्वामी, नरांचा अधिपती, मारला गेला.
9.61.37
युद्धदीक्षां प्रविश्याजौ रणयज्ञं वितत्य च ।
हुत्वाऽऽत्मानममित्राग्नौ प्राप चावभृथं यशः।
स्वर्गं गन्ता महाराजः ससुहृज्ज्ञातिबान्धवः ॥ ९.६१.३७ ॥
युद्धदीक्षा घेऊन, रणयज्ञ विस्तारून, शत्रूरूपी अग्नीत स्वतःलाच आहुती देऊन त्याने यश आणि अवभृथ स्नान मिळवले; महाराज मित्र, ज्ञाती व बांधवांसह स्वर्गाला जातील.
9.61.38
इत्युक्त्वा रथमास्थाय रौहिणेयः प्रतापवान् ।
श्वेताभ्रशिखराकारः प्रययौ द्वारकां प्रति ॥ ९.६१.३८ ॥
असे सांगून, रथावर आरूढ होऊन, पांढऱ्या मेघशिखरासारखा प्रतापी रौहिणेय द्वारकेच्या दिशेने निघाला.
9.61.39
पाञ्चालाश्च सवार्ष्णेयाः पाण्डवाश्च विशाम्पते ।
रामे द्वारवतीं याते नातिप्रमनसोऽभवन् ॥ ९.६१.३९ ॥
हे प्रजापते! राम द्वारवतीला गेल्यावर पांचाल, वृष्णी आणि पांडव फारसे प्रसन्न राहिले नाहीत.
9.61.40
ततो युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरमधोमुखम् ।
शोकोपहतसङ्कल्पं वासुदेवोऽब्रवीदिदम् ॥ ९.६१.४० ॥
मग्न शोकाने संकल्प खचलेल्या, चिंतेत बुडालेल्या, मान खाली घातलेल्या दीन युधिष्ठिराला वासुदेव असे म्हणाला.
9.61.41
धर्मराज किमर्थं त्वमधर्ममनुमन्यसे ।
हतबन्धोर्यदेतस्य पतितस्य विचेतसः ॥ ९.६१.४१ ॥
हे धर्मराजा! बांधव मारले गेलेल्या, पडलेल्या, विवेकशून्य अशा याच्याबद्दल तू अधर्माला का मान्यता देतोस?
9.61.42
दुर्योधनस्य भीमेन मृद्यमानं शिरः पदा ।
उपप्रेक्षसि कस्मात्त्वं धर्मज्ञः सन्नराधिप ॥ ९.६१.४२ ॥
भीमाच्या पायाखाली दुर्योधनाचे मस्तक चिरडले जात असताना, हे नराधिपा, धर्मज्ञ असूनही तू ते का पाहतोस?
9.61.43
न ममैतत्प्रियं कृष्ण यद्राजानं वृकोदरः ।
पदा मूर्ध्न्यस्पृशत्क्रोधान्न च हृष्ये कुलक्षये ॥ ९.६१.४३ ॥
हे कृष्णा, वृकोदराने क्रोधाने राजाच्या मस्तकाला पायाने स्पर्श केला, हे मला प्रिय नाही; कुलक्षयात मला आनंद होत नाही.
9.61.44
निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्रसुतैर्वयम् ।
बहूनि परुषाण्युक्त्वा वनं प्रस्थापिता वयम् ॥ ९.६१.४४ ॥
धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी कपटाने नेहमी आम्हांला फसवले; पुष्कळ कठोर शब्द बोलून आम्हांला वनात पाठवले.
9.61.45
भीमसेनस्य तद्दुःखमतीव हृदि वर्तते ।
इति सञ्चिन्त्य वार्ष्णेय मयैतत्समुपेक्षितम् ॥ ९.६१.४५ ॥
भीमसेनाच्या हृदयात ते दुःख अतिशय आहे; हे वार्ष्णेया, हे लक्षात घेऊनच मी त्याकडे दुर्लक्ष केले.
9.61.46
तस्माद्धत्वाऽकृतप्रज्ञं लुब्धं कामवशानुगम् ।
लभतां पाण्डवः कामं धर्मोऽधर्मोऽथवा कृतः ॥ ९.६१.४६ ॥
म्हणून अविवेकी, लोभी, कामवश असलेल्याला ठार मारून पांडवाने आपली इच्छा पूर्ण करावी; ते धर्म असो वा अधर्म.
9.61.47
इत्युक्तवति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
वासुदेवो महाबाहुर्युधिष्ठिरमभाषत।
काममस्त्वेतदिति वै कृच्छ्राद्यदुकुलोद्वहः ॥ ९.६१.४७ ॥
कुंतीपुत्र धर्मराज युधिष्ठिराने असे म्हटल्यावर महाबाहू वासुदेव युधिष्ठिराशी बोलले; यदुकुलाचा धुरंधर कष्टाने म्हणाला, 'असेच होवो.'
9.61.48
इत्युक्त्वा वासुदेवोऽपि वायुपुत्रप्रियेप्सया ।
अन्वमोदत तत्सर्वं यद्भीमेन कृतं युधि ॥ ९.६१.४८ ॥
असे बोलून वायुपुत्र भीमाचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने वासुदेवानेही युद्धात भीमाने जे जे केले, त्या सर्वाचे अनुमोदन केले.
9.61.49
अर्जुनोऽपि महाबाहुरप्रीतेनान्तरात्मना ।
नोवाच किञ्चिद्वचनं भ्रातरं साध्वसाधु वा ॥ ९.६१.४९ ॥
महाबाहू अर्जुनानेही अप्रसन्न अंतरात्म्याने भावाला चांगले किंवा वाईट काहीही म्हटले नाही.
9.61.50
भीमसेनोऽपि हत्वाऽऽजौ तव पुत्रममर्षणः ।
अभिवाद्याग्रतः स्थित्वा सम्प्रहृष्टः कृताञ्जलिः ॥ ९.६१.५० ॥
युद्धात तुमच्या पुत्राला मारलेल्या भीमसेनानेही रागात असूनही पुढे उभे राहून अभिवादन केले आणि अत्यंत आनंदाने हात जोडले.
9.61.51
प्रोवाच सुमहातेजा धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
हर्षादुत्फुल्लनयनो जितकाशी विशाम्पते ॥ ९.६१.५१ ॥
अत्यंत तेजस्वी त्याने धर्मराज युधिष्ठिराला सांगितले — आनंदाने विस्फारलेल्या डोळ्यांनी, विजयी होऊन, हे प्रजापते.
9.61.52
तवाद्य पृथिवी सर्वा क्षेमा निहतकण्टका ।
तां प्रशाधि महाराज स्वधर्ममनुपालय ॥ ९.६१.५२ ॥
आज तुमची ही सर्व पृथ्वी काटे नष्ट होऊन सुरक्षित झाली आहे. हे महाराज, तिचे शासन करा आणि आपल्या स्वधर्माचे पालन करा.
9.61.53
यस्तु कर्ताऽस्य वैरस्य निकृत्या निकृतिप्रियः ।
सोऽयं विनिहतः शेते पृथिव्यं पृथिवीपते ॥ ९.६१.५३ ॥
या वैराचा कर्ता, कपटप्रिय असलेला, तोच हा मारला जाऊन पृथ्वीवर पडला आहे, हे पृथ्वीपते.
9.61.54
दुःशासनप्रभृतयः सर्वे ते चोग्रवादिनः ।
राधेयः शकुनिश्चैव हताश्च तव शत्रवः ॥ ९.६१.५४ ॥
दुःशासन इत्यादी कठोर बोलणारे सर्व, राधेय (कर्ण) आणि शकुनीही, आणि तुमचे सर्व शत्रू मारले गेले.
9.61.55
सेयं रत्नसमाकीर्णा मही सवनपर्वता ।
उपावृत्ता महाराज त्वामद्य निहतद्विषम् ॥ ९.६१.५५ ॥
हे महाराज, रत्नांनी भरलेली ही पृथ्वी, वने व पर्वतांसह, आज आपले शत्रू मारले गेल्यामुळे आपल्याकडे वळली आहे.
9.61.56
गतो वैरस्य निधनं हतो राजा सुयोधनः ।
कृष्णस्य मतमास्थाय विजितेयं वसुन्धरा ॥ ९.६१.५६ ॥
वैराचा अंत झाला; राजा सुयोधन मारला गेला; कृष्णाचे मत मानून ही पृथ्वी जिंकली गेली.
9.61.57
दिष्ट्या गतस्त्वमानृण्यं मातुः कोपस्य चोभयोः ।
दिष्ट्या जयसि दुर्धर्ष दिष्ट्या शत्रुर्निपातितः ॥ ९.६१.५७ ॥
सुदैवाने तुम्ही मातेच्या व दोघांच्या क्रोधाच्या ऋणातून मुक्त झालात; सुदैवाने, हे दुर्धर्षा, तुम्ही जिंकत आहात; सुदैवाने शत्रू पाडला गेला.