মহাভারত · অধ্যায় 9.62
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.62.1
हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ ९.६२.१ ॥
হে সঞ্জয়, যুদ্ধে ভীমসেনের হাতে দুর্যোধনের নিহত হওয়া দেখে পাণ্ডব ও সৃঞ্জয়রা কী করল?
9.62.2
हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं यथा ॥ ९.६२.२ ॥
হে মহারাজ, যুদ্ধে ভীমসেন দুর্যোধনকে বধ করেছে দেখে; যেমন সিংহ উন্মত্ত বন্য হস্তীকে বধ করে।
9.62.3
प्रहृष्टमनसस्तत्र कृष्णेन सह पाण्डवाः ।
पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव निहते कुरुनन्दने।
आविध्यन्नुत्तरीयाणि सिंहनादांश्च नेदिरे ॥ ९.६२.३ ॥
কুরুদের আনন্দ দুর্যোধন নিহত হলে কৃষ্ণের সঙ্গে প্রফুল্ল মনের পাণ্ডব, পাঞ্চাল ও সৃঞ্জয়রা সেখানে উত্তরীয় দোলাল ও সিংহনাদ করল।
9.62.4
नैतान्हर्षसमाविष्टानियं सेहे वसुन्धरा ॥ ९.६२.४ ॥
আনন্দে পূর্ণ এদের এই পৃথিবী সহ্য করতে পারল না।
9.62.5
धनूंष्येके व्याक्षिपन्त ज्याश्चाप्यन्ये तथाऽक्षिपन् ।
दध्मुरन्ये महाशङ्खानन्ये जघ्नुश्च दुन्दुभीन् ॥ ९.६२.५ ॥
কেউ ধনু আন্দোলিত করল, কেউ জ্যা টানল, কেউ মহাশঙ্খ বাজাল, আর কেউ দুন্দুভি পিটাল।
9.62.6
चिकीडुश्च तथैवान्ये जहसुश्च तवाहिताः ।
अब्रुवंश्चासकृद्वीरा भीमसेनमिदं वचः ॥ ९.६२.६ ॥
অন্যরা খেলা করল, আর আপনার শত্রুরা হাসল; বীররা বারবার ভীমসেনকে এই কথা বলল।
9.62.7
दुष्करं भवता कर्म रणेऽद्य सुमहत्कृतम् ।
कौरवेयं रणे हत्वा गदयाऽतिकृतश्रमम् ॥ ९.६२.७ ॥
আজ যুদ্ধে আপনি অতি দুষ্কর কর্ম সম্পাদন করেছেন। গদার দ্বারা কৌরবকে বধ করে আপনি অতিশয় পরিশ্রম করেছেন।
9.62.8
इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वधं परमसंयुगे ।
त्वया कृतममन्यन्त शत्रोर्वधमिमं जनाः ॥ ९.६२.८ ॥
মহাসংগ্রামে ইন্দ্র যেমন বৃত্রকে বধ করেছিলেন, তেমনই আপনি করেছেন বলে লোকে মনে করল; শত্রুর এই বধ আপনিই সাধন করেছেন।
9.62.9
चरन्तं विविधान्मार्गान्मण्डलानि च सर्वशः ।
दुर्योधनमिमं शूरं कोऽन्यो हन्याद्वृकोदरात् ॥ ९.६२.९ ॥
বিবিধ পথে সর্বত্র বিচরণকারী এই বীর দুর্যোধনকে বৃকোদর ছাড়া আর কে বধ করতে পারত?
9.62.10
वैरस्य च गतः पारं त्वमिहान्यैः सुदुर्गमम् ।
अशक्यमेतदन्येन सम्पादयितुमीदृशम् ॥ ९.६२.१० ॥
বৈরিতার পরপারে আপনি পৌঁছেছেন, যা অন্যদের পক্ষে এখানে অতিশয় দুর্গম। অন্য কারও দ্বারা এমন কর্ম সম্পাদন অসম্ভব ছিল।
9.62.11
कुञ्जरेणेव मत्तेन वीरसङ्ग्राममूर्धनि ।
दुर्योधपशिरो दिष्ट्या पादेन मृदितं त्वया ॥ ९.६२.११ ॥
বীরদের মহাসংগ্রামের সম্মুখে মত্ত হস্তীর মতো, সৌভাগ্যবশত আপনি পা দিয়ে দুর্যোধনের মাথা পিষে দিয়েছেন।
9.62.12
सिंहेन महिषस्येव कृत्वा सङ्गरमुत्तमम् ।
दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयाऽनघ ॥ ९.६२.१२ ॥
সিংহ যেমন মহিষের সঙ্গে উত্তম যুদ্ধ করে, তেমনই হে নিষ্পাপ, সৌভাগ্যবশত আপনি দুঃশাসনের রক্ত পান করেছেন।
9.62.13
ये विप्रकुर्वन्राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
मूर्ध्नि तेषां कृतः पादो दिष्ट्या ते स्वेन कर्मणा ॥ ९.६२.१३ ॥
ধর্মাত্মা রাজা যুধিষ্ঠিরকে যারা অপমান করেছিল, তাদের মস্তকে তোমার পা স্থাপিত হয়েছে; সৌভাগ্যক্রমে, তোমার নিজের কর্মের দ্বারাই তা ঘটেছে।
9.62.14
अमित्राणामधिष्ठानाद्वधाद्दुर्योधनस्य च ।
भीम दिष्ट्या पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद्यशः ॥ ९.६२.१४ ॥
শত্রুদের আশ্রয়স্থল ধ্বংস ও দুর্যোধনের বধের ফলে, হে ভীম! সৌভাগ্যক্রমে তোমার অতি মহান যশ পৃথিবীতে ছড়িয়ে পড়েছে।
9.62.15
एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति बन्दिनः ।
तथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत ॥ ९.६२.१५ ॥
বৃত্র নিহত হলে বন্দিরা যেমন ইন্দ্রকে অভিনন্দন জানায়, তেমনি হে ভারত! শত্রু নিহত হওয়ায় আমরা তোমার জন্য আনন্দিত।
9.62.16
दुर्योधनवधे यानि रोमाणि हृषितानि नः ।
अद्यापि न विकृष्यन्ते तानि तद्विद्धि भारत।
इत्यब्रुन्भीमसेनं वातिकास्तत्र सङ्गताः ॥ ९.६२.१६ ॥
দুর্যোধনের বধে আমাদের যে রোমাঞ্চ হয়েছিল, তা আজও শান্ত হয়নি; হে ভারত! এটা জেনে রাখো। সেখানে সমবেত দূতেরা ভীমসেনকে এমন বলল।
9.62.17
तान्हृष्टान्पुरुषव्याघ्रान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह ।
ब्रुवतोऽसदृशं तत्र प्रोवाच मधुसूदनः ॥ ९.६२.१७ ॥
পাণ্ডবদের সঙ্গে থাকা সেই হৃষ্ট পুরুষব্যাঘ্র পাঞ্চালদের, যারা সেখানে অনুচিত কথা বলছিল, তাদের মধুসূদন বললেন।
9.62.18
न न्याय्यं निहतं शत्रुं भूयो हन्तुं नराधिपाः ।
असकृद्वाग्भिरुग्राभिर्निहतो ह्येष मन्दधीः ॥ ९.६२.१८ ॥
হে নরাধিপগণ! যে শত্রু ইতিমধ্যে নিহত হয়েছে, তাকে আবার হত্যা করা ন্যায্য নয়; এই মন্দবুদ্ধি কঠোর বাক্যে বারবার পূর্বেই নিহত হয়েছে।
9.62.19
तदैवैष हतः पापो यदैव निरपत्रपः ।
लुब्धः पापसहायश्च सुहृदां शासनातिगः ॥ ९.६२.१९ ॥
লজ্জাহীন, লোভী, পাপসঙ্গী এবং সুহৃদদের উপদেশ লঙ্ঘনকারী এই পাপী যখনই এমন হয়েছিল, তখনই সে নিহত হয়েছিল।
9.62.20
बहुशो विदुरद्रोणकृपगाङ्गेयसृञ्जयैः ।
पाण्डुभ्यः प्रार्थ्यमानोऽपि पित्र्यमंशं न दत्तवान् ॥ ९.६२.२० ॥
বিদুর, দ্রোণ, কৃপ, গাঙ্গেয় (ভীষ্ম) ও সৃঞ্জয়রা বহুবার অনুরোধ করেও সে পাণ্ডবদের পৈতৃক অংশ দেয়নি।
9.62.21
नैव तेभ्योऽद्य मित्रं वा शत्रुर्वा पुरुषाधमः ।
किमनेन वितुन्नेन वाग्भिः काष्ठसधर्मणा ॥ ९.६२.२१ ॥
সেই অধম পুরুষ এখন তাদের মিত্রও নয়, শত্রুও নয়; কাঠের মতো এই বিদ্ধ বাক্যে কী লাভ?
9.62.22
रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपाः ।
दिष्ट्या हतोऽयं पापात्मा सामात्यज्ञातिबान्धवः ॥ ९.६२.२२ ॥
হে রাজন্যগণ, শীঘ্র রথে আরোহণ করুন, চলুন যাই। সৌভাগ্যক্রমে এই পাপাত্মা অমাত্য, জ্ঞাতি ও বান্ধবসহ নিহত হয়েছে।
9.62.23
इति श्रुत्वा त्वधिक्षेपं कृष्णाद्दुर्योधनो नृपः ।
अमर्षवशमापन्न उदतिष्ठद्विशाम्पते ॥ ९.६२.२३ ॥
হে প্রজাপতি, কৃষ্ণের এই তিরস্কার শুনে রাজা দুর্যোধন ক্রোধের বশে উঠে দাঁড়াল।
9.62.24
स्फिग्देशेनोपविष्टः स दोर्भ्यां विष्टभ्य मेदिनीम् ।
दृष्टिं भ्रूसङ्कटां कृत्वा वासुदेवे न्यपातयत् ॥ ९.६२.२४ ॥
নিতম্বে বসে থাকা সে দুই বাহু দিয়ে ভূমি চেপে ধরে, ভ্রূ কুঁচকে বাসুদেবের প্রতি দৃষ্টি নিক্ষেপ করল।
9.62.25
अर्धोन्नतशरीरस्य रूपमासीन्नृपस्य तु ।
क्रुद्धस्याशीविषस्येव च्छिन्नपुच्छस्य भोगिनः ॥ ९.६२.२५ ॥
অর্ধেক উঠে থাকা দেহের সেই রাজার রূপ ছিল লেজকাটা ক্রুদ্ধ বিষধর সাপের মতো।
9.62.26
प्राणान्तकरिणीं घोरां वेदनामप्यचिन्तयन् ।
दुर्योधनो वासुदेवं वाग्भिरुग्राभिरार्दयत् ॥ ९.६२.२६ ॥
প্রাণঘাতী ভয়ংকর যন্ত্রণাও গ্রাহ্য না করে দুর্যোধন বাসুদেবকে কঠোর বাক্যে পীড়িত করলেন।
9.62.27
कंसदासस्य दायाद न ते लज्जाऽस्त्यनेन वै ।
अधर्मेण गदायुद्धे यदर्हं विनिपातितः।
ऊरूभिन्धीति भीमस्य स्मृतिं मिथ्याप्रयच्छता ॥ ९.६२.२७ ॥
হে কংসদাসের বংশধর! এতে কি তোমার লজ্জা নেই? গদাযুদ্ধে অধর্মে, যোগ্য না হওয়া সত্ত্বেও আমাকে ভূপাতিত করা হলো; মিথ্যা স্মরণ করিয়ে দেওয়া ব্যক্তি ভীমকে বললেন 'উরু ভাঙো'।
9.62.28
किं न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवोचथाः ।
घातयित्वा महीपालानृजुयुद्धान्सहस्रशः।
जिह्मैरुपायैर्बहुभिर्न ते लज्जा न ते घृणा ॥ ९.६२.२८ ॥
তুমি অর্জুনকে যা বলেছিলে তা কি আমার অজানা? সরল যুদ্ধে হাজার হাজার রাজাকে হত্যা করিয়ে, নানা কুটিল উপায়ে তোমার লজ্জাও নেই, করুণাও নেই।
9.62.29
अहन्यहनि शूराणां कुर्वाणः कदनं महत् ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस्ते पितामहः ॥ ९.६२.२९ ॥
প্রতিদিন বীরদের মহা সংহার করতে করতে শিখণ্ডীকে সামনে রেখে তোমার পিতামহ নিহত হলেন।
9.62.30
अश्वत्थाम्नः सनामानं हत्वा नागं सुदुर्मते ।
आचार्यो न्यासितः शस्त्रं किं तन्न विदितं मया ॥ ९.६२.३० ॥
হে দুর্বুদ্ধি! অশ্বত্থামা নামের হাতিকে হত্যা করে আচার্য (দ্রোণ) অস্ত্র ত্যাগ করেছিলেন; সেটা কি আমার অজানা?
9.62.31
स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् ।
पात्यमानस्त्वया दृष्टो न चैनं त्वमवारयः ॥ ९.६२.३१ ॥
সেই নৃশংস ধৃষ্টদ্যুম্নের দ্বারা আহত হতে থাকা সেই বীরকে তুমি দেখেছিলে, কিন্তু তুমি তাকে বাধা দাওনি।
9.62.32
वधार्थं पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च ।
घटोत्कचे व्यंसयतः कस्त्वत्तः पापकृत्तमः ॥ ९.६२.३२ ॥
পাণ্ডুপুত্রকে বধ করার জন্য যাচিত শক্তিটি ঘটোৎকচের উপর নিক্ষেপকারী তোমার চেয়ে বড় পাপী আর কে?
9.62.33
छिन्नहस्तः प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बली ।
त्वयाऽभिसृष्टेन हतः शैनेयेन दुरात्मना ॥ ९.६२.३३ ॥
হাত কাটা অবস্থায়, মৃত্যুপথযাত্রী শক্তিমান ভূরিশ্রবাকে তোমার প্রেরিত দুরাত্মা শৈনেয় বধ করেছিল।
9.62.34
कुर्वाणश्चोत्तमं कर्म कर्णः पार्थजिगीषया ।
व्यंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रस्य वै पुनः ॥ ९.६२.३४ ॥
পার্থকে জয় করার ইচ্ছায় উত্তম কর্ম সম্পাদনকারী কর্ণ, নাগরাজ অশ্বসেনের বিপদে আবার।
9.62.35
पुनश्च पतिते चक्रे व्यसनार्तः पराजितः ।
पापितः समरे कर्णश्चक्रव्याग्रोऽग्रणीर्नृणाम् ॥ ९.६२.३५ ॥
আবার চাকা বসে গেলে বিপদে পীড়িত, পরাজিত কর্ণ যুদ্ধে পতিত হলেন; রথীদের মধ্যে ব্যাঘ্র, মানুষের মধ্যে অগ্রণী।
9.62.36
यदि मां चापि कर्णं च भीष्मद्रोणौ च संयुगे ।
ऋजुना प्रतियुध्येथा न ते स्याद्विजयो ध्रुवम् ॥ ९.६२.३६ ॥
তুমি যদি আমার, কর্ণের এবং ভীষ্ম-দ্রোণের সঙ্গে যুদ্ধে সরাসরি লড়তে, তবে তোমার নিশ্চিতভাবে জয় হতো না।
9.62.37
त्वया पुनरनार्येण जिह्ममार्गेण पार्थिवाः ।
स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो वयं चान्ये च घातिताः ॥ ९.६२.३७ ॥
তুমি আবার অনার্যের মতো কুটিল পথে স্বধর্ম পালনকারী রাজাদের, আমাদের এবং অন্যদেরও হত্যা করিয়েছ।
9.62.38
त्वया मायाविना कृष्ण मायां कर्मप्रमोषिणीम् ।
कृत्वा हतः सिन्धुपतिः किं तन्न विदितं मम ॥ ९.६२.३८ ॥
হে কৃষ্ণ, মায়াবী তুমি কর্মফল নষ্টকারী মায়া রচনা করে সিন্ধুপতিকে বধ করেছিলে। তা কি আমার অজানা?
9.62.39
हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धवः ।
सगणः ससुहृच्चैव पापं मार्गमनुष्ठितः ॥ ९.६२.३९ ॥
হে গান্ধারপুত্র, ভ্রাতা, পুত্র, বান্ধব, অনুচর ও সুহৃদসহ তুমি নিহত হয়েছ; পাপপথ অনুসরণ করেছিলে।
9.62.40
तवैव दुष्कृतैर्वीरौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ ।
कर्णश्च निहतः सङ्ख्ये तव शीलानुवर्तकः ॥ ९.६२.४० ॥
তোমার দুষ্কর্মের কারণেই বীর ভীষ্ম ও দ্রোণ নিপাতিত হয়েছেন; তোমার আচরণের অনুগামী কর্ণও যুদ্ধে নিহত হয়েছে।
9.62.41
याच्यमानं मया मूढ पित्र्यमंशं न दित्ससि ।
पाण्डवेभ्यः स्वराज्यं च लोभाच्छकुनिनिश्चयात् ॥ ९.६२.४१ ॥
হে মূঢ়, আমার চাওয়া সত্ত্বেও তুমি পৈতৃক অংশ দিতে চাও না, পাণ্ডবদের তাদের নিজের রাজ্যও দাও না; লোভে ও শকুনির মতে।
9.62.42
विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवाः ।
प्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्मते ॥ ९.६२.४२ ॥
তুমি ভীমসেনকে বিষ দিয়েছিলে; জতুগৃহে মাতার সঙ্গে সব পাণ্ডবকে দগ্ধ করা হয়েছিল। হে দুর্বুদ্ধি!
9.62.43
सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला ।
तदैव तावद्दुष्टात्मन्वध्यस्त्वं निरपत्रप ॥ ९.६२.४३ ॥
সভায় পাশাখেলার সময় রজস্বলা যাজ্ঞসেনীকে টেনে আনা হয়েছিল। তখনই, হে দুষ্টাত্মা, নির্লজ্জ, তুমি বধযোগ্য ছিলে।
9.62.44
अनक्षज्ञं च धर्मज्ञं सौबलेनाक्षवेदिना ।
निकृत्या यत्पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे ॥ ९.६२.४४ ॥
পাশা না জানা, ধর্মজ্ঞ তাঁকে পাশাদক্ষ সৌবলের মাধ্যমে প্রতারণায় তুমি পরাজিত করেছিলে; সেজন্য তুমি যুদ্ধে নিহত হয়েছ।
9.62.45
जयद्रथेन पापेन यत्कृष्णा क्लेशिता वने ।
यातेषु मृगयां चैव तृणबिन्दोरथाश्रमम् ॥ ९.६२.४५ ॥
পাপী জয়দ্রথ বনে কৃষ্ণাকে যে ক্লেশ দিয়েছিল, যখন পাণ্ডবরা শিকারে ও তৃণবিন্দুর আশ্রমে গিয়েছিলেন।
9.62.46
अभिमन्युश्च यद्बाल एको बहुभिराहवे ।
त्वद्दोषैर्निहतः पाप तस्मादसि हतो रणे ॥ ९.६२.४६ ॥
যুদ্ধে একা বালক অভিমন্যুকে বহু জন ঘিরে ধরে তোমার দোষে বধ করেছিল; হে পাপী, সেজন্য তুমি যুদ্ধে নিহত হয়েছ।
9.62.47
कुर्वाणं कर्म समरे पाण्डवानर्थकाङ्क्षिणम् ।
यच्छिखण्ड्यवधीद्भीष्मं मित्रार्थे न व्यतिक्रमः ॥ ९.६२.४७ ॥
যুদ্ধে পাণ্ডবদের অনিষ্ট কামনায় কর্মরত ভীষ্মকে শিখণ্ডী বধ করেছিল; তা বন্ধুর জন্য করা হয়েছিল, তাতে কোনো লঙ্ঘন ছিল না।
9.62.48
स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा आचार्यस्त्वत्प्रियेप्सया ।
पार्षतेन हतः सङ्ख्ये वर्तमानोऽसतां पथि ॥ ९.६२.४८ ॥
নিজ ধর্ম পিছনে রেখে, তোমার প্রিয় কামনায় আচার্য (দ্রোণ) অসৎ ব্যক্তিদের পথে চলে যুদ্ধে পার্ষতের (ধৃষ্টদ্যুম্নের) হাতে নিহত হয়েছিলেন।
9.62.49
प्रतिज्ञामात्मनः सत्यां चिकीर्षन्समरे निपुम् ।
हतवान्सात्वतो विद्वान्सौमदत्तिं महारथम् ॥ ९.६२.४९ ॥
নিজের সত্য প্রতিজ্ঞা পূর্ণ করার ইচ্ছায় যুদ্ধে দক্ষতার সঙ্গে জ্ঞানী সাত্বত মহারথ সৌমদত্তিকে বধ করেন।
9.62.50
अर्जुनः समरे राजन्युध्यमानः कदाचन ।
निन्दितं पुरुषव्याघ्रः करोति न कथञ्चन ॥ ९.६२.५० ॥
হে রাজন, যুদ্ধে যুদ্ধরত পুরুষব্যাঘ্র অর্জুন কখনও কোনোভাবেই নিন্দিত কর্ম করেন না।
9.62.51
लब्ध्वाऽपि बहुधा छिद्रं वीरवृत्तमनुस्मरन् ।
निजघान रणे कर्णं मैवं वोचः सुदुर्मते ॥ ९.६२.५१ ॥
বহুভাবে ছিদ্র পেয়েও বীরের আচরণ স্মরণ করে তিনি রণে কর্ণকে বধ করেছিলেন। হে দুর্মতি, এমন কথা বোলো না।
9.62.52
देवानां मतमाज्ञाय तेषां प्रियहितेप्सया ।
अर्जुनस्य महानागं मया व्यंसितमस्त्रजम् ॥ ९.६२.५२ ॥
দেবতাদের মত জেনে, তাঁদের প্রিয় ও হিত কামনা করে আমি অর্জুনের জন্য সেই মহানাগকে, অস্ত্রজাতকে, সরিয়ে দিয়েছিলাম।
9.62.53
त्वं च भीष्मश्च कर्णश्च द्रोणो द्रौणायनिस्तथा ।
विराटनगरे तस्य ह्यानृशंस्येन जीविताः ॥ ९.६२.५३ ॥
তুমি, ভীষ্ম, কর্ণ, দ্রোণ এবং দ্রোণপুত্রও বিরাট নগরে তাঁর দয়াতেই প্রাণ রক্ষা পেয়েছিলে।
9.62.54
स्मर पार्थस्य विक्रान्तं गन्धर्वेषु कृतं तथा ।
अधर्मं नात्र गान्धारे पाण्डवैर्यत्कृतं त्वयि ॥ ९.६२.५४ ॥
পার্থের বিক্রম স্মরণ কর, এবং গন্ধর্বদের মধ্যে তাঁর কৃতকর্মও। হে গান্ধারীপুত্র, পাণ্ডবরা তোমার প্রতি যা করেছে, এখানে তা অধর্ম নয়।
9.62.55
स्वबाहुबलमास्थाय स्वधर्मेण परन्तपाः ।
जितवन्तो रणे वीराः पापोसि निधनं गतः ॥ ९.६२.५५ ॥
নিজের বাহুবল আশ্রয় করে, নিজের ধর্ম অনুসারে, শত্রুদের দগ্ধকারী বীরেরা যুদ্ধে জয়ী হয়েছেন। পাপী, তুমি মৃত্যু লাভ করেছ।
9.62.56
यान्यकार्याणि चास्माकं कृतानिति प्रभाषसे ।
वैगुण्येन तवात्यर्थं सर्वं हि तदनुष्ठितम् ॥ ९.६२.५६ ॥
তুমি বলছ আমরা যেসব অকার্য করেছি, সেগুলি সবই তোমার দোষে তুমি অত্যধিকভাবে করেছিলে।
9.62.57
बृहस्पतेरुशनसो नोपदेशः श्रुतस्त्वया ।
वृद्धा नोपासिताश्चैव हितं वाक्यं न ते श्रुतभ् ॥ ९.६२.५७ ॥
বৃহস্পতি ও উশনার উপদেশ তুমি শোননি; বৃদ্ধদের সেবা করোনি; হিতকর বাক্যও তুমি শোননি।
9.62.58
लोभेनातिबलेन त्वं तृष्णया च वशीकृतः ।
कृतवानस्यकार्याणि विपाकस्तस्य भुज्यताम् ॥ ९.६२.५८ ॥
লোভে, অতিবলে ও তৃষ্ণায় বশীভূত হয়ে তুমি অকার্য করেছ; এখন তার ফল ভোগ করো।
9.62.59
अधीतं विधिवद्दत्तं भूः प्रभुक्ता ससागरा ।
मूर्ध्नि स्थिममित्राणां को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६२.५९ ॥
যথাবিধি অধ্যয়ন করেছি, দান করেছি, সাগরসহ পৃথিবী ভোগ করেছি, শত্রুদের মস্তকে স্থান দিয়েছি। আমার চেয়ে শ্রেষ্ঠ আর কে?
9.62.60
यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम् ।
तदिदं निधनं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६२.६० ॥
স্বধর্ম বিবেচনাকারী ক্ষত্রিয় বন্ধুদের যা অভীষ্ট ছিল, সেই মৃত্যুই আজ আমার উপর এসেছে। আমার চেয়ে শ্রেষ্ঠ আর কে?
9.62.61
देवार्हा मानुषा भोगाः प्राप्ता असुलभा नृपैः ।
ऐश्वर्यं चोत्तमं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६२.६१ ॥
দেবতাদের যোগ্য, রাজাদেরও দুর্লভ মানুষী ভোগ আমি লাভ করেছি; শ্রেষ্ঠ ঐশ্বর্যও লাভ করেছি। আমার চেয়ে সুখী আর কে?
9.62.62
ससुहृत्सानुबन्धस्च स्वर्गं गन्ताऽहमच्युत ।
यूयं गर्हितसङ्कल्पाः शोचन्तो वर्तयिष्यथ ॥ ९.६२.६२ ॥
হে অচ্যুত! আমি বন্ধু ও আত্মীয়দের সঙ্গে স্বর্গে যাব; আর তোমরা নিন্দিত সংকল্প নিয়ে শোক করতে করতে জীবন কাটাবে।
9.62.63
न मे विषादो भीमेन पादेन शिर आहतम् ।
काका वा कङ्कगृध्रा वा निधास्यन्ति पदं क्षणात् ॥ ९.६२.६३ ॥
ভীম পা দিয়ে আমার মাথায় আঘাত করেছে, তাতে আমার বিষাদ নেই; কাক, কঙ্ক বা শকুনেরা মুহূর্তে পা রাখবে।
9.62.64
अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्य धीमतः ।
अपतत्सुमहद्वर्षं पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् ॥ ९.६२.६४ ॥
এই বাক্যের শেষে বুদ্ধিমান কুরুরাজের উপর পবিত্র সুগন্ধি ফুলের প্রবল বর্ষণ হলো।
9.62.65
अवादयन्त गन्धर्वा वादित्रं सुमनोहरम् ॥ ९.६२.६५ ॥
গন্ধর্বরা অতি মনোহর বাদ্যযন্ত্র বাজালেন।
9.62.66
जगुश्चाप्सरसो राज्ञो यशः सम्बद्धमेव च ।
सिद्धाश्च मुमुचुर्वाचः साधुसाध्विति पार्थिव ॥ ९.६२.६६ ॥
অপ্সরারা রাজার যশের অনুরূপ গান গাইলেন; আর সিদ্ধরা "সাধু সাধু" বলে বাক্য উচ্চারণ করলেন, হে রাজন্!
9.62.67
ववौ च सुरभिर्वायुः पुण्यगन्धो मृदुःसुखः ।
व्यराजंश्च दिशः सर्वा नभो वैदूर्यसन्निभम् ॥ ९.६२.६७ ॥
সুগন্ধি, পবিত্র সৌরভযুক্ত, মৃদু ও সুখকর বায়ু বইল; সকল দিক এবং আকাশ বৈদূর্যমণির মতো উজ্জ্বল হলো।
9.62.68
अत्यद्भुतानि ते दृष्ट्वा वासुदेवपुरोगमाः ।
दुर्योधनस्य पूजां तु दृष्ट्वा व्रीडामुपागमन् ॥ ९.६२.६८ ॥
বাসুদেব (কৃষ্ণ) যাদের পুরোধা, তাঁরা সেই অতি বিস্ময়কর দৃশ্য দেখে এবং দুর্যোধনের সম্মান দেখে লজ্জায় পড়লেন।
9.62.69
हतांश्चाधर्मतः श्रुत्वा शोकार्ताः शुशुचुर्हि ते ।
भीष्मं द्रोणं तथा कर्णं भूरिश्रवसमेव च ॥ ९.६२.६९ ॥
অধর্মভাবে নিহত ভীষ্ম, দ্রোণ, কর্ণ ও ভূরিশ্রবার কথা শুনে তাঁরা শোকে কাতর হয়ে বিলাপ করলেন।
9.62.70
तांस्तु चिन्तापरान्दृष्ट्वा पाण्डवान्दीनचेतसः ।
प्रोवाचेदं वचः कृष्णो मेघदुन्दुभिनिस्वनः ॥ ९.६२.७० ॥
চিন্তায় মগ্ন ও বিষণ্নচিত্ত পাণ্ডবদের দেখে মেঘ ও দুন্দুভির মতো কণ্ঠস্বরের কৃষ্ণ এই কথা বললেন।
9.62.71
नैष शक्योऽतिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथाः ।
ऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे ॥ ९.६२.७१ ॥
অতিশীঘ্র অস্ত্রধারী এই বীর এবং সেই সমস্ত মহারথী ন্যায়যুদ্ধে বিক্রমে লড়েছেন — যুদ্ধে তোমাদের দ্বারা তাঁদের বধ করা সম্ভব নয়।
9.62.72
उपायान्निहता ह्येते मया तस्मान्नराधिपाः ।
अन्यथा पाण्डवेयानां नाभविष्यज्जयः क्वचित् ॥ ९.६२.७२ ॥
এদেরকে আমি উপায়ে নিহত করেছি; অতএব, হে নরাধিপগণ, অন্যথায় পাণ্ডবদের জয় কোথাও হত না।
9.62.73
ते हि सर्वे महेष्वासाश्चत्वारोऽतिरथा मुवि ।
अशक्या धर्मतो हन्तुं लोकपालैरपि स्वयम् ॥ ९.६२.७३ ॥
সেই চারজন মহাধনুর্ধর, পৃথিবীর অতিরথী, ধর্মত লোকপালদের দ্বারাও বধ করা অসম্ভব।
9.62.74
तथैवायं गदापाणिर्धार्तराष्ट्रो गतश्रमः ।
अशक्यो धर्मतो हन्तुं कालेनापि दि दण्डिना ॥ ९.६२.७४ ॥
তেমনই গদাপাণি এই ধৃতরাষ্ট্রপুত্র, ক্লান্তিহীন, ধর্মত বধ করা অসম্ভব; দণ্ডধারী কালেরও দ্বারা…
9.62.75
नैतन्मनसि कर्तव्यं यदयं निहतो नृपः ।
मिथ्याचर्याच्छलोपायैर्बहवः शत्रवो हताः ॥ ९.६२.७५ ॥
এই রাজা নিহত হয়েছেন এমন মনে করা উচিত নয়; মিথ্যা আচরণ ও ছলের উপায়ে বহু শত্রু নিহত হয়েছে।
9.62.76
पूर्वैरनुगतो मार्गो देवैरसुरघातिभिः ।
सद्भिश्चानुगतः पन्थाः सर्वैरनुगमिष्यते ॥ ९.६२.७६ ॥
অসুরঘাতী দেবতারা পূর্বপুরুষদের অনুসৃত পথ এবং সজ্জনদের অনুসৃত পথ — সকলেই সেই পথ অনুসরণ করবে।
9.62.77
एवं विधात्रा विहितं स्वयमेषां महात्मनाम् ।
दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ ९.६२.७७ ॥
এইভাবে বিধাতা স্বয়ং এই মহাত্মাদের জন্য যা বিধান করেছেন, দৈবকে পুরুষকার দিয়ে অতিক্রম করা যায় না।
9.62.78
भूतं भव्यं भविष्यच्च निमेषाद्यो हनिष्यति ।
कृतान्तमन्यथा कर्तुं नेच्छेत्सोऽयं धनञ्जय ॥ ९.६२.७८ ॥
যে অতীত, ভবিষ্যৎ ও বর্তমানকে নিমেষে নাশ করতে পারে — এই ধনঞ্জয় কৃতান্তকে অন্যথা করতে চাইবেন না।
9.62.79
कृतकृत्याः स्म सायाह्ने निवासं रोचयामहे ।
साश्वनागरथाः सर्वे विश्राम्यन्तु नराधिपाः ॥ ९.६२.७९ ॥
আমরা আমাদের কর্ম সম্পন্ন করেছি; সন্ধ্যায় বিশ্রামস্থান কামনা করি। অশ্ব, হস্তী ও রথসহ সকল রাজা এখন বিশ্রাম করুন।
9.62.80
वासुदेववचः श्रुत्वा तदानीं पाण्डवैः सह ।
पाञ्चाला भृशसंहृष्टा विनेदुः सिंहसङ्घवत् ॥ ९.६२.८० ॥
বাসুদেবের বাক্য শুনে তখন পাণ্ডবদের সঙ্গে পাঞ্চালেরা অত্যন্ত হর্ষিত হয়ে সিংহের দলের মতো গর্জন করে উঠল।
9.62.81
ततः प्राध्मापयच्छङ्खं पाञ्चजन्यं जनार्दनः ।
देवदत्तं प्रहृष्टात्मा शङ्खप्रवरमर्जुनः ॥ ९.६२.८१ ॥
তখন জনার্দন পাঞ্চজন্য শঙ্খ বাজালেন; প্রসন্নচিত্তে অর্জুন শঙ্খশ্রেষ্ঠ দেবদত্ত বাজালেন।
9.62.82
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पोण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ ९.६२.८२ ॥
রাজা কুন্তীপুত্র যুধিষ্ঠির অনন্তবিজয় বাজালেন; ভীমকর্মা বৃকোদর মহাশঙ্খ পৌণ্ড্র বাজালেন।
9.62.83
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ।
धृष्टद्युम्नस्तथा जैत्रं सात्यकिर्नन्दिवर्धनम् ॥ ९.६२.८३ ॥
নকুল ও সহদেব সুঘোষ ও মণিপুষ্পক বাজালেন; ধৃষ্টদ্যুম্ন জৈত্র এবং সাত্যকি নন্দিবর্ধন বাজালেন।
9.62.84
तेषां नादेन महता शङ्खानां भरतर्षभ ।
आपुपूरे नभः सर्वं पृथिवी च चचाल ह ॥ ९.६२.८४ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ! সেই শঙ্খের মহানাদে সমগ্র আকাশ পূর্ণ হল, পৃথিবীও কেঁপে উঠল।
9.62.85
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
पाण्डुसैन्येष्ववाद्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ ९.६२.८५ ॥
তারপর পাণ্ডবসেনাদের মধ্যে শঙ্খ, ভেরী, পণব, আনক ও গোমুখ বেজে উঠল; সেই শব্দ ভীষণ কোলাহলে পরিণত হলো।
9.62.86
अस्तुवन्पाण्डवानन्ये निर्भीश्च स्तुतिमङ्गलैः ।
हृष्टा दुर्योधनं दृष्ट्वा निहतं पुरुषर्षभाः ॥ ९.६२.८६ ॥
অন্য নির্ভীক বীররা স্তুতি ও মঙ্গলবাক্যে পাণ্ডবদের প্রশংসা করল; দুর্যোধনকে নিহত দেখে সেই পুরুষশ্রেষ্ঠরা হর্ষিত হলেন।