महाभारत · अध्याय 9.62
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.62.1
हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ ९.६२.१ ॥
हे संजया, युद्धात भीमसेनाने दुर्योधनाला मारलेले पाहून पांडव आणि सृंजय यांनी काय केले?
9.62.2
हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं यथा ॥ ९.६२.२ ॥
हे महाराजा, युद्धात भीमसेनाने दुर्योधनाला मारलेले पाहिले; जसा सिंह मदोन्मत्त रानहत्तीला मारतो तसे.
9.62.3
प्रहृष्टमनसस्तत्र कृष्णेन सह पाण्डवाः ।
पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव निहते कुरुनन्दने।
आविध्यन्नुत्तरीयाणि सिंहनादांश्च नेदिरे ॥ ९.६२.३ ॥
कुरुकुलाचा आनंद असलेला दुर्योधन मारला गेल्यावर कृष्णासह हर्षित मनाने पांडव, पांचाल आणि सृंजय तेथे उत्तरीये फिरवू लागले व सिंहनाद करू लागले.
9.62.4
नैतान्हर्षसमाविष्टानियं सेहे वसुन्धरा ॥ ९.६२.४ ॥
आनंदाने भरलेल्या यांना ही पृथ्वी सहन करू शकली नाही.
9.62.5
धनूंष्येके व्याक्षिपन्त ज्याश्चाप्यन्ये तथाऽक्षिपन् ।
दध्मुरन्ये महाशङ्खानन्ये जघ्नुश्च दुन्दुभीन् ॥ ९.६२.५ ॥
कोणी धनुष्ये फिरवली, कोणी प्रत्यंचा ताणल्या, कोणी महाशंख फुंकले, तर कोणी दुंदुभी वाजवल्या.
9.62.6
चिकीडुश्च तथैवान्ये जहसुश्च तवाहिताः ।
अब्रुवंश्चासकृद्वीरा भीमसेनमिदं वचः ॥ ९.६२.६ ॥
इतर खेळू लागले, आणि तुमचे शत्रू हसू लागले; वीर वारंवार भीमसेनाला हे वचन बोलू लागले.
9.62.7
दुष्करं भवता कर्म रणेऽद्य सुमहत्कृतम् ।
कौरवेयं रणे हत्वा गदयाऽतिकृतश्रमम् ॥ ९.६२.७ ॥
आज युद्धात तुम्ही अत्यंत दुष्कर कर्म केले आहे. गदेने कौरवाला मारून तुम्ही अत्यंत श्रम केले आहेत.
9.62.8
इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वधं परमसंयुगे ।
त्वया कृतममन्यन्त शत्रोर्वधमिमं जनाः ॥ ९.६२.८ ॥
महायुद्धात इंद्राने वृत्राचा वध केल्याप्रमाणे तुम्ही केले, असे लोकांना वाटले; शत्रूचा हा वध तुम्हीच केला.
9.62.9
चरन्तं विविधान्मार्गान्मण्डलानि च सर्वशः ।
दुर्योधनमिमं शूरं कोऽन्यो हन्याद्वृकोदरात् ॥ ९.६२.९ ॥
विविध मार्गांनी आणि सर्व बाजूंनी फिरणाऱ्या या शूर दुर्योधनाला वृकोदरावाचून दुसरा कोण मारू शकला असता?
9.62.10
वैरस्य च गतः पारं त्वमिहान्यैः सुदुर्गमम् ।
अशक्यमेतदन्येन सम्पादयितुमीदृशम् ॥ ९.६२.१० ॥
वैराच्या पलीकडच्या तीरावर तुम्ही पोहोचलात, जे इतरांना येथे अतिदुर्गम होते. असे कार्य दुसऱ्या कुणालाही शक्य नव्हते.
9.62.11
कुञ्जरेणेव मत्तेन वीरसङ्ग्राममूर्धनि ।
दुर्योधपशिरो दिष्ट्या पादेन मृदितं त्वया ॥ ९.६२.११ ॥
वीरांच्या संग्रामाच्या अग्रभागी मदोन्मत्त हत्तीप्रमाणे, सुदैवाने तुम्ही दुर्योधनाचे मस्तक पायाने चिरडले.
9.62.12
सिंहेन महिषस्येव कृत्वा सङ्गरमुत्तमम् ।
दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयाऽनघ ॥ ९.६२.१२ ॥
सिंह म्हशीशी उत्तम युद्ध करतो तसे, हे निष्पाप, सुदैवाने तुम्ही दुःशासनाचे रक्त प्राशन केले.
9.62.13
ये विप्रकुर्वन्राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
मूर्ध्नि तेषां कृतः पादो दिष्ट्या ते स्वेन कर्मणा ॥ ९.६२.१३ ॥
धर्मात्मा राजा युधिष्ठिराचा अपमान करणाऱ्यांच्या मस्तकावर तुझा पाय ठेवला गेला; सुदैवाने, तुझ्याच कर्मामुळे हे घडले.
9.62.14
अमित्राणामधिष्ठानाद्वधाद्दुर्योधनस्य च ।
भीम दिष्ट्या पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद्यशः ॥ ९.६२.१४ ॥
शत्रूंचा आश्रय उद्ध्वस्त केल्यामुळे आणि दुर्योधनाच्या वधामुळे, हे भीमा! सुदैवाने तुझी अत्यंत महान कीर्ती पृथ्वीवर पसरली आहे.
9.62.15
एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति बन्दिनः ।
तथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत ॥ ९.६२.१५ ॥
वृत्र मारला गेला तेव्हा बंदीजन इंद्राचा आनंद साजरा करतात, तसेच हे भारता! शत्रू मारल्याबद्दल आम्ही तुझ्यासाठी आनंद करतो.
9.62.16
दुर्योधनवधे यानि रोमाणि हृषितानि नः ।
अद्यापि न विकृष्यन्ते तानि तद्विद्धि भारत।
इत्यब्रुन्भीमसेनं वातिकास्तत्र सङ्गताः ॥ ९.६२.१६ ॥
दुर्योधनाच्या वधाने आमचे रोम उभे राहिले; आजही ते खाली बसलेले नाहीत; हे भारता! हे जाण. तेथे जमलेले दूत भीमसेनाला असे म्हणाले.
9.62.17
तान्हृष्टान्पुरुषव्याघ्रान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह ।
ब्रुवतोऽसदृशं तत्र प्रोवाच मधुसूदनः ॥ ९.६२.१७ ॥
पांडवांसह असलेल्या त्या आनंदित पुरुषव्याघ्र पांचाळांना, जे तेथे अयोग्य बोलत होते, मधुसूदन म्हणाला.
9.62.18
न न्याय्यं निहतं शत्रुं भूयो हन्तुं नराधिपाः ।
असकृद्वाग्भिरुग्राभिर्निहतो ह्येष मन्दधीः ॥ ९.६२.१८ ॥
हे नराधिपांनो! जो शत्रू आधीच मारला गेला आहे, त्याला पुन्हा मारणे योग्य नाही; या मंदबुद्धीला कठोर शब्दांनी वारंवार आधीच मारले गेले आहे.
9.62.19
तदैवैष हतः पापो यदैव निरपत्रपः ।
लुब्धः पापसहायश्च सुहृदां शासनातिगः ॥ ९.६२.१९ ॥
निर्लज्ज, लोभी, पापी साथीदार बाळगणारा आणि सुहृदांच्या उपदेशाचे उल्लंघन करणारा हा पापी जेव्हा तसा झाला, तेव्हाच तो मेलेला होता.
9.62.20
बहुशो विदुरद्रोणकृपगाङ्गेयसृञ्जयैः ।
पाण्डुभ्यः प्रार्थ्यमानोऽपि पित्र्यमंशं न दत्तवान् ॥ ९.६२.२० ॥
विदुर, द्रोण, कृप, गांगेय (भीष्म) आणि सृंजय यांनी पुष्कळदा मागणी करूनही त्याने पांडवांना त्यांचा पैतृक वाटा दिला नाही.
9.62.21
नैव तेभ्योऽद्य मित्रं वा शत्रुर्वा पुरुषाधमः ।
किमनेन वितुन्नेन वाग्भिः काष्ठसधर्मणा ॥ ९.६२.२१ ॥
तो अधम पुरुष आता त्यांचा मित्रही नाही, शत्रूही नाही; या काष्ठासारख्या भोसकलेल्या शब्दांनी काय उपयोग?
9.62.22
रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपाः ।
दिष्ट्या हतोऽयं पापात्मा सामात्यज्ञातिबान्धवः ॥ ९.६२.२२ ॥
हे राजांनो, लवकर रथांवर चढा, आपण जाऊ. सुदैवाने हा पापात्मा अमात्य, ज्ञाती आणि बांधवांसह मारला गेला आहे.
9.62.23
इति श्रुत्वा त्वधिक्षेपं कृष्णाद्दुर्योधनो नृपः ।
अमर्षवशमापन्न उदतिष्ठद्विशाम्पते ॥ ९.६२.२३ ॥
हे प्रजापते, कृष्णाचा हा अपमानास्पद टोमणा ऐकून राजा दुर्योधन क्रोधाच्या आधीन होऊन उभा राहिला.
9.62.24
स्फिग्देशेनोपविष्टः स दोर्भ्यां विष्टभ्य मेदिनीम् ।
दृष्टिं भ्रूसङ्कटां कृत्वा वासुदेवे न्यपातयत् ॥ ९.६२.२४ ॥
नितंबावर बसलेल्या त्याने दोन्ही हातांनी भूमी दाबून धरली, भुवया आकसून वासुदेवावर दृष्टी रोखली.
9.62.25
अर्धोन्नतशरीरस्य रूपमासीन्नृपस्य तु ।
क्रुद्धस्याशीविषस्येव च्छिन्नपुच्छस्य भोगिनः ॥ ९.६२.२५ ॥
अर्धवट उठलेल्या देहाच्या त्या राजाचे रूप, शेपूट तुटलेल्या क्रुद्ध विषारी सापासारखे होते.
9.62.26
प्राणान्तकरिणीं घोरां वेदनामप्यचिन्तयन् ।
दुर्योधनो वासुदेवं वाग्भिरुग्राभिरार्दयत् ॥ ९.६२.२६ ॥
प्राणघातक भयंकर वेदनेचीही पर्वा न करता दुर्योधनाने वासुदेवाला कठोर शब्दांनी छळले.
9.62.27
कंसदासस्य दायाद न ते लज्जाऽस्त्यनेन वै ।
अधर्मेण गदायुद्धे यदर्हं विनिपातितः।
ऊरूभिन्धीति भीमस्य स्मृतिं मिथ्याप्रयच्छता ॥ ९.६२.२७ ॥
कंसदासाच्या वंशजा! यामुळे तुला लाज वाटत नाही का? गदायुद्धात अधर्माने, मी योग्य नसतानाही मला पाडले गेले; खोटी आठवण करून देणाऱ्याने भीमाला 'मांड्या मोडा' असे सांगितले.
9.62.28
किं न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवोचथाः ।
घातयित्वा महीपालानृजुयुद्धान्सहस्रशः।
जिह्मैरुपायैर्बहुभिर्न ते लज्जा न ते घृणा ॥ ९.६२.२८ ॥
तू अर्जुनाला जे म्हणालास ते मला माहीत नाही का? सरळ युद्धात हजारो राजांना मरवून, अनेक वाकड्या उपायांनी तुला लाज नाही, दया नाही.
9.62.29
अहन्यहनि शूराणां कुर्वाणः कदनं महत् ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस्ते पितामहः ॥ ९.६२.२९ ॥
दररोज शूरांचा मोठा संहार करणाऱ्याला, शिखंडीला पुढे करून तुझे पितामह मारले गेले.
9.62.30
अश्वत्थाम्नः सनामानं हत्वा नागं सुदुर्मते ।
आचार्यो न्यासितः शस्त्रं किं तन्न विदितं मया ॥ ९.६२.३० ॥
हे दुर्बुद्धी! अश्वत्थामा नावाच्या हत्तीला मारून आचार्यांनी (द्रोणांनी) शस्त्र खाली ठेवले; ते मला माहीत नाही का?
9.62.31
स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् ।
पात्यमानस्त्वया दृष्टो न चैनं त्वमवारयः ॥ ९.६२.३१ ॥
त्या क्रूर धृष्टद्युम्नाकडून पाडला जात असलेला तो पराक्रमी तू पाहिलास, पण तू त्याला अडवले नाहीस.
9.62.32
वधार्थं पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च ।
घटोत्कचे व्यंसयतः कस्त्वत्तः पापकृत्तमः ॥ ९.६२.३२ ॥
पांडुपुत्राच्या वधासाठी मागून घेतलेली शक्ती घटोत्कचावर फेकणाऱ्या तुझ्याहून मोठा पापी कोण?
9.62.33
छिन्नहस्तः प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बली ।
त्वयाऽभिसृष्टेन हतः शैनेयेन दुरात्मना ॥ ९.६२.३३ ॥
हात तुटलेला, मरणासन्न पडलेला बलवान भूरिश्रवा तुझ्या प्रेरणेने पुढे सरलेल्या दुरात्मा शैनेयाने मारला.
9.62.34
कुर्वाणश्चोत्तमं कर्म कर्णः पार्थजिगीषया ।
व्यंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रस्य वै पुनः ॥ ९.६२.३४ ॥
पार्थाला जिंकण्याच्या इच्छेने उत्तम कर्म करणारा कर्ण, नागराज अश्वसेनाच्या संकटाने पुन्हा.
9.62.35
पुनश्च पतिते चक्रे व्यसनार्तः पराजितः ।
पापितः समरे कर्णश्चक्रव्याग्रोऽग्रणीर्नृणाम् ॥ ९.६२.३५ ॥
पुन्हा चाक रुतळले असता संकटाने पीडित, पराजित कर्ण युद्धात पाडला गेला; रथींमधील वाघ, मनुष्यांमधील अग्रणी.
9.62.36
यदि मां चापि कर्णं च भीष्मद्रोणौ च संयुगे ।
ऋजुना प्रतियुध्येथा न ते स्याद्विजयो ध्रुवम् ॥ ९.६२.३६ ॥
तू मला, कर्णाला आणि भीष्म-द्रोणांना युद्धात सरळ विरोध केला असतास तर तुझा विजय निश्चितच झाला नसता.
9.62.37
त्वया पुनरनार्येण जिह्ममार्गेण पार्थिवाः ।
स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो वयं चान्ये च घातिताः ॥ ९.६२.३७ ॥
तू पुन्हा अनार्यासारखा, वक्र मार्गाने, स्वधर्म पाळणाऱ्या राजांना, आम्हाला आणि इतरांनाही मारवलेस.
9.62.38
त्वया मायाविना कृष्ण मायां कर्मप्रमोषिणीम् ।
कृत्वा हतः सिन्धुपतिः किं तन्न विदितं मम ॥ ९.६२.३८ ॥
हे कृष्णा, मायावी तू कर्माचे फळ नष्ट करणारी माया रचून सिंधुपतीला मारलेस. ते मला ठाऊक नाही का?
9.62.39
हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धवः ।
सगणः ससुहृच्चैव पापं मार्गमनुष्ठितः ॥ ९.६२.३९ ॥
हे गांधारा, बंधू, पुत्र, नातेवाईक, सेवक व मित्रांसह तू मारला गेला आहेस; पापमार्ग अनुसरलास.
9.62.40
तवैव दुष्कृतैर्वीरौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ ।
कर्णश्च निहतः सङ्ख्ये तव शीलानुवर्तकः ॥ ९.६२.४० ॥
तुझ्याच दुष्कृतांमुळे वीर भीष्म आणि द्रोण पाडले गेले; तुझ्या शीलाचे अनुसरण करणारा कर्णही युद्धात मारला गेला.
9.62.41
याच्यमानं मया मूढ पित्र्यमंशं न दित्ससि ।
पाण्डवेभ्यः स्वराज्यं च लोभाच्छकुनिनिश्चयात् ॥ ९.६२.४१ ॥
हे मूर्खा, मी मागूनही तू पैतृक भाग देऊ इच्छित नाहीस; पांडवांना त्यांचे स्वराज्यही देत नाहीस; लोभाने आणि शकुनीच्या निश्चयाने.
9.62.42
विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवाः ।
प्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्मते ॥ ९.६२.४२ ॥
तू भीमसेनाला विष दिलेस; लाक्षागृहात आईसह सर्व पांडवांना जाळण्यात आले. हे दुर्बुद्धे!
9.62.43
सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला ।
तदैव तावद्दुष्टात्मन्वध्यस्त्वं निरपत्रप ॥ ९.६२.४३ ॥
सभेत द्यूतावेळी रजस्वला याज्ञसेनीला ओढून आणले गेले. तेव्हाच, हे दुष्टात्म्या, निर्लज्ज, तू वधार्ह होतास.
9.62.44
अनक्षज्ञं च धर्मज्ञं सौबलेनाक्षवेदिना ।
निकृत्या यत्पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे ॥ ९.६२.४४ ॥
द्यूत न जाणणाऱ्या, धर्मज्ञ अशा त्याला, फासे जाणणाऱ्या सौबलाच्या साहाय्याने कपटाने तू जिंकलेस; म्हणून तू युद्धात मारला गेलास.
9.62.45
जयद्रथेन पापेन यत्कृष्णा क्लेशिता वने ।
यातेषु मृगयां चैव तृणबिन्दोरथाश्रमम् ॥ ९.६२.४५ ॥
पापी जयद्रथाने वनात कृष्णेला जो त्रास दिला, तेव्हा पांडव शिकारीला आणि तृणबिंदूच्या आश्रमाकडे गेले होते.
9.62.46
अभिमन्युश्च यद्बाल एको बहुभिराहवे ।
त्वद्दोषैर्निहतः पाप तस्मादसि हतो रणे ॥ ९.६२.४६ ॥
युद्धात एकट्या बालक अभिमन्यूला बहुतांनी घेरून तुझ्या दोषांमुळे ठार मारले; हे पापी, म्हणून तू युद्धात मारला गेलास.
9.62.47
कुर्वाणं कर्म समरे पाण्डवानर्थकाङ्क्षिणम् ।
यच्छिखण्ड्यवधीद्भीष्मं मित्रार्थे न व्यतिक्रमः ॥ ९.६२.४७ ॥
युद्धात पांडवांचे अहित इच्छिणाऱ्या कर्म करणाऱ्या भीष्माला शिखंडीने ठार केले; ते मित्रासाठी केले, त्यात उल्लंघन नव्हते.
9.62.48
स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा आचार्यस्त्वत्प्रियेप्सया ।
पार्षतेन हतः सङ्ख्ये वर्तमानोऽसतां पथि ॥ ९.६२.४८ ॥
स्वधर्म मागे टाकून, तुझे प्रिय इच्छून, आचार्य (द्रोण) असत्पुरुषांच्या मार्गाने चालत युद्धात पार्षताने (धृष्टद्युम्नाने) ठार केले गेले.
9.62.49
प्रतिज्ञामात्मनः सत्यां चिकीर्षन्समरे निपुम् ।
हतवान्सात्वतो विद्वान्सौमदत्तिं महारथम् ॥ ९.६२.४९ ॥
आपली सत्य प्रतिज्ञा पूर्ण करण्याच्या इच्छेने युद्धात कुशलतेने विद्वान सात्वताने महारथी सौमदत्तीला ठार केले.
9.62.50
अर्जुनः समरे राजन्युध्यमानः कदाचन ।
निन्दितं पुरुषव्याघ्रः करोति न कथञ्चन ॥ ९.६२.५० ॥
हे राजा, युद्ध करताना पुरुषव्याघ्र अर्जुन कधीही कोणत्याही प्रकारे निंदित कर्म करत नाही.
9.62.51
लब्ध्वाऽपि बहुधा छिद्रं वीरवृत्तमनुस्मरन् ।
निजघान रणे कर्णं मैवं वोचः सुदुर्मते ॥ ९.६२.५१ ॥
अनेक प्रकारे संधी मिळूनही वीरांच्या वर्तनाचे स्मरण करून त्याने रणात कर्णाला ठार केले. हे दुर्मती, असे बोलू नकोस.
9.62.52
देवानां मतमाज्ञाय तेषां प्रियहितेप्सया ।
अर्जुनस्य महानागं मया व्यंसितमस्त्रजम् ॥ ९.६२.५२ ॥
देवांचे मत जाणून, त्यांचे प्रिय व हित इच्छून, मी अर्जुनासाठी त्या महानागाला, अस्त्रापासून जन्मलेल्याला, दूर केले.
9.62.53
त्वं च भीष्मश्च कर्णश्च द्रोणो द्रौणायनिस्तथा ।
विराटनगरे तस्य ह्यानृशंस्येन जीविताः ॥ ९.६२.५३ ॥
तू, भीष्म, कर्ण, द्रोण आणि द्रौणायनी (अश्वत्थामा) हेही विराटनगरात त्याच्या दयेमुळेच जिवंत राहिले.
9.62.54
स्मर पार्थस्य विक्रान्तं गन्धर्वेषु कृतं तथा ।
अधर्मं नात्र गान्धारे पाण्डवैर्यत्कृतं त्वयि ॥ ९.६२.५४ ॥
पार्थाचा पराक्रम आणि गंधर्वांमध्ये त्याने केलेले कार्य स्मरण कर. हे गांधारीपुत्रा, पांडवांनी तुझ्याशी जे केले ते येथे अधर्म नाही.
9.62.55
स्वबाहुबलमास्थाय स्वधर्मेण परन्तपाः ।
जितवन्तो रणे वीराः पापोसि निधनं गतः ॥ ९.६२.५५ ॥
स्वतःच्या बाहुबलावर विसंबून, स्वधर्मानुसार, शत्रूंना तापविणारे वीर युद्धात जिंकले. पापी, तू मृत्यूला प्राप्त झालास.
9.62.56
यान्यकार्याणि चास्माकं कृतानिति प्रभाषसे ।
वैगुण्येन तवात्यर्थं सर्वं हि तदनुष्ठितम् ॥ ९.६२.५६ ॥
आम्ही केलेली अकार्ये असे तू म्हणतोस, ती सर्व तुझ्या दुष्टपणामुळे तू स्वतःच अत्यधिक केली होतीस.
9.62.57
बृहस्पतेरुशनसो नोपदेशः श्रुतस्त्वया ।
वृद्धा नोपासिताश्चैव हितं वाक्यं न ते श्रुतभ् ॥ ९.६२.५७ ॥
बृहस्पती व उशनस यांचा उपदेश तू ऐकला नाहीस; वृद्धांची सेवा केली नाहीस; हितकारक वचनेही तू ऐकली नाहीत.
9.62.58
लोभेनातिबलेन त्वं तृष्णया च वशीकृतः ।
कृतवानस्यकार्याणि विपाकस्तस्य भुज्यताम् ॥ ९.६२.५८ ॥
लोभाने, अतिबलाने व तृष्णेने वश होऊन तू अकार्ये केलीस; आता त्याचे फळ भोग.
9.62.59
अधीतं विधिवद्दत्तं भूः प्रभुक्ता ससागरा ।
मूर्ध्नि स्थिममित्राणां को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६२.५९ ॥
यथाविधी अध्ययन केले, दान दिले, सागरांसह पृथ्वीचा उपभोग घेतला, शत्रूंना माझ्या मस्तकावर ठेवले. माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोण?
9.62.60
यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम् ।
तदिदं निधनं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६२.६० ॥
स्वधर्माकडे पाहणाऱ्या क्षत्रिय बंधूंना जे इष्ट होते, तेच हे मरण आज माझ्यावर आले. माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोण?
9.62.61
देवार्हा मानुषा भोगाः प्राप्ता असुलभा नृपैः ।
ऐश्वर्यं चोत्तमं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६२.६१ ॥
देवांना योग्य, राजांनाही दुर्लभ असे मानवी भोग मला प्राप्त झाले; उत्तम ऐश्वर्यही मिळाले. माझ्याहून सुखी कोण आहे?
9.62.62
ससुहृत्सानुबन्धस्च स्वर्गं गन्ताऽहमच्युत ।
यूयं गर्हितसङ्कल्पाः शोचन्तो वर्तयिष्यथ ॥ ९.६२.६२ ॥
हे अच्युता! मी मित्र आणि नातेवाइकांसह स्वर्गात जाईन; आणि तुम्ही निंद्य संकल्पांनी शोक करत जगाल.
9.62.63
न मे विषादो भीमेन पादेन शिर आहतम् ।
काका वा कङ्कगृध्रा वा निधास्यन्ति पदं क्षणात् ॥ ९.६२.६३ ॥
भीमाने पायाने माझ्या डोक्यावर प्रहार केला, त्याचे मला दुःख नाही; कावळे, कंक किंवा गिधाडे क्षणात आपले पाय ठेवतील.
9.62.64
अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्य धीमतः ।
अपतत्सुमहद्वर्षं पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् ॥ ९.६२.६४ ॥
या बोलण्याच्या शेवटी बुद्धिमान कुरुराजावर पुण्यगंधी फुलांचा मोठा वर्षाव झाला.
9.62.65
अवादयन्त गन्धर्वा वादित्रं सुमनोहरम् ॥ ९.६२.६५ ॥
गंधर्वांनी अत्यंत मनोहर वाद्ये वाजवली.
9.62.66
जगुश्चाप्सरसो राज्ञो यशः सम्बद्धमेव च ।
सिद्धाश्च मुमुचुर्वाचः साधुसाध्विति पार्थिव ॥ ९.६२.६६ ॥
अप्सरांनी राजाच्या यशास साजेसे गायन केले, आणि सिद्धांनी "साधु, साधु" असे उद्गार काढले, हे राजन्!
9.62.67
ववौ च सुरभिर्वायुः पुण्यगन्धो मृदुःसुखः ।
व्यराजंश्च दिशः सर्वा नभो वैदूर्यसन्निभम् ॥ ९.६२.६७ ॥
सुगंधी, पवित्र सुवासाचा, मृदू आणि सुखद वारा वाहू लागला; सर्व दिशा आणि आकाश वैडूर्यासारखे चमकले.
9.62.68
अत्यद्भुतानि ते दृष्ट्वा वासुदेवपुरोगमाः ।
दुर्योधनस्य पूजां तु दृष्ट्वा व्रीडामुपागमन् ॥ ९.६२.६८ ॥
वासुदेव (कृष्ण) ज्यांचे अग्रणी होते, त्यांनी ती अत्यंत अद्भुत दृश्ये पाहिली; आणि दुर्योधनाचा सत्कार पाहून ते लज्जित झाले.
9.62.69
हतांश्चाधर्मतः श्रुत्वा शोकार्ताः शुशुचुर्हि ते ।
भीष्मं द्रोणं तथा कर्णं भूरिश्रवसमेव च ॥ ९.६२.६९ ॥
अधर्माने मारले गेलेले भीष्म, द्रोण, कर्ण आणि भूरिश्रवा यांच्याविषयी ऐकून ते शोकाने पीडित होऊन शोक करू लागले.
9.62.70
तांस्तु चिन्तापरान्दृष्ट्वा पाण्डवान्दीनचेतसः ।
प्रोवाचेदं वचः कृष्णो मेघदुन्दुभिनिस्वनः ॥ ९.६२.७० ॥
चिंताग्रस्त आणि दीनमनस्क झालेल्या पांडवांना पाहून, मेघ व दुंदुभीसारख्या स्वरांचा कृष्ण हे वचन बोलला.
9.62.71
नैष शक्योऽतिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथाः ।
ऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे ॥ ९.६२.७१ ॥
अतिशय वेगवान अस्त्रे असलेला हा आणि ते सर्व महारथी न्याययुद्धात पराक्रमाने लढणारे आहेत — युद्धात तुम्हांकडून त्यांना मारणे शक्य नव्हते.
9.62.72
उपायान्निहता ह्येते मया तस्मान्नराधिपाः ।
अन्यथा पाण्डवेयानां नाभविष्यज्जयः क्वचित् ॥ ९.६२.७२ ॥
यांना मी युक्तीने मारले आहे; म्हणून, हे नरपतींनो, अन्यथा पांडवांना कधीच विजय मिळाला नसता.
9.62.73
ते हि सर्वे महेष्वासाश्चत्वारोऽतिरथा मुवि ।
अशक्या धर्मतो हन्तुं लोकपालैरपि स्वयम् ॥ ९.६२.७३ ॥
ते सर्व चौघे महाधनुर्धर, पृथ्वीवरील अतिरथी, धर्माने लोकपालांकडूनही मारणे अशक्य आहेत.
9.62.74
तथैवायं गदापाणिर्धार्तराष्ट्रो गतश्रमः ।
अशक्यो धर्मतो हन्तुं कालेनापि दि दण्डिना ॥ ९.६२.७४ ॥
तसाच गदाधारी हा धृतराष्ट्रपुत्र, श्रमरहित, धर्माने मारणे अशक्य; दंडधारी कालाकडूनही…
9.62.75
नैतन्मनसि कर्तव्यं यदयं निहतो नृपः ।
मिथ्याचर्याच्छलोपायैर्बहवः शत्रवो हताः ॥ ९.६२.७५ ॥
हा राजा मारला गेला असे मनात आणू नये; खोट्या आचरणाने आणि छल-उपायांनी अनेक शत्रू मारले गेले आहेत.
9.62.76
पूर्वैरनुगतो मार्गो देवैरसुरघातिभिः ।
सद्भिश्चानुगतः पन्थाः सर्वैरनुगमिष्यते ॥ ९.६२.७६ ॥
असुरांचा संहार करणाऱ्या देवांनी, पूर्वजांनी अनुसरलेला मार्ग आणि सज्जनांनी अनुसरलेला पंथ — सर्व त्याच मार्गाने चालतील.
9.62.77
एवं विधात्रा विहितं स्वयमेषां महात्मनाम् ।
दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ ९.६२.७७ ॥
अशा प्रकारे विधात्याने स्वतः या महात्म्यांसाठी जे विहित केले आहे, ते दैव पुरुषार्थाने ओलांडता येत नाही.
9.62.78
भूतं भव्यं भविष्यच्च निमेषाद्यो हनिष्यति ।
कृतान्तमन्यथा कर्तुं नेच्छेत्सोऽयं धनञ्जय ॥ ९.६२.७८ ॥
भूत, भविष्य आणि वर्तमान क्षणात नष्ट करू शकणारा — हा धनंजय कृतांताला (मृत्यूला) अन्यथा करू इच्छिणार नाही.
9.62.79
कृतकृत्याः स्म सायाह्ने निवासं रोचयामहे ।
साश्वनागरथाः सर्वे विश्राम्यन्तु नराधिपाः ॥ ९.६२.७९ ॥
आम्ही आमचे कार्य पूर्ण केले आहे; संध्याकाळी विश्रामस्थानाची इच्छा करतो. घोडे, हत्ती, रथांसह सर्व राजांनी आता विश्रांती घ्यावी.
9.62.80
वासुदेववचः श्रुत्वा तदानीं पाण्डवैः सह ।
पाञ्चाला भृशसंहृष्टा विनेदुः सिंहसङ्घवत् ॥ ९.६२.८० ॥
वासुदेवाचे वचन ऐकून तेव्हा पांडवांसह पांचाल अत्यंत हर्षित होऊन सिंहांच्या समूहाप्रमाणे गर्जले.
9.62.81
ततः प्राध्मापयच्छङ्खं पाञ्चजन्यं जनार्दनः ।
देवदत्तं प्रहृष्टात्मा शङ्खप्रवरमर्जुनः ॥ ९.६२.८१ ॥
नंतर जनार्दनाने पांचजन्य शंख वाजवला; प्रसन्न मनाने अर्जुनाने शंखांमध्ये श्रेष्ठ देवदत्त वाजवला.
9.62.82
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पोण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ ९.६२.८२ ॥
राजा कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने अनंतविजय वाजवला; भीमकर्मा वृकोदराने पौंड्र नावाचा महाशंख वाजवला.
9.62.83
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ।
धृष्टद्युम्नस्तथा जैत्रं सात्यकिर्नन्दिवर्धनम् ॥ ९.६२.८३ ॥
नकुल आणि सहदेवाने सुघोष व मणिपुष्पक वाजवले; धृष्टद्युम्नाने जैत्र आणि सात्यकीने नंदिवर्धन वाजवले.
9.62.84
तेषां नादेन महता शङ्खानां भरतर्षभ ।
आपुपूरे नभः सर्वं पृथिवी च चचाल ह ॥ ९.६२.८४ ॥
हे भरतर्षभा! त्या शंखांच्या महानादाने सर्व आकाश भरून गेले, आणि पृथ्वीही कंपित झाली.
9.62.85
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
पाण्डुसैन्येष्ववाद्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ ९.६२.८५ ॥
नंतर पांडवसेनेत शंख, भेरी, पणव, आनक आणि गोमुख वाजवले गेले; तो नाद प्रचंड कोलाहल झाला.
9.62.86
अस्तुवन्पाण्डवानन्ये निर्भीश्च स्तुतिमङ्गलैः ।
हृष्टा दुर्योधनं दृष्ट्वा निहतं पुरुषर्षभाः ॥ ९.६२.८६ ॥
इतर निर्भय वीरांनी स्तुती आणि मंगल वचनांनी पांडवांची स्तुती केली; दुर्योधन मारला गेलेला पाहून ते पुरुषश्रेष्ठ हर्षित झाले.