Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 9.62

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

9.62.1

हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ ९.६२.१ ॥

हे संजय, युद्ध में भीमसेन द्वारा दुर्योधन को मारा गया देखकर पाण्डवों और सृञ्जयों ने क्या किया?

9.62.2

हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं यथा ॥ ९.६२.२ ॥

हे महाराज, युद्ध में भीमसेन द्वारा दुर्योधन को मारा गया देखकर, जैसे सिंह मत्त वन-गज को मार देता है।

9.62.3

प्रहृष्टमनसस्तत्र कृष्णेन सह पाण्डवाः ।
पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव निहते कुरुनन्दने।
आविध्यन्नुत्तरीयाणि सिंहनादांश्च नेदिरे ॥ ९.६२.३ ॥

कुरुओं के प्रिय दुर्योधन के मारे जाने पर कृष्ण के साथ हर्षित मन वाले पाण्डव, पाञ्चाल और सृञ्जय वहाँ अपने उत्तरीय लहराने और सिंहनाद करने लगे।

9.62.4

नैतान्हर्षसमाविष्टानियं सेहे वसुन्धरा ॥ ९.६२.४ ॥

हर्ष से भरे इन लोगों को यह पृथ्वी सह न सकी।

9.62.5

धनूंष्येके व्याक्षिपन्त ज्याश्चाप्यन्ये तथाऽक्षिपन् ।
दध्मुरन्ये महाशङ्खानन्ये जघ्नुश्च दुन्दुभीन् ॥ ९.६२.५ ॥

कुछ लोगों ने धनुष लहराए, कुछ ने प्रत्यंचा खींची, कुछ ने महाशंख बजाए और कुछ ने दुन्दुभियाँ पीटीं।

9.62.6

चिकीडुश्च तथैवान्ये जहसुश्च तवाहिताः ।
अब्रुवंश्चासकृद्वीरा भीमसेनमिदं वचः ॥ ९.६२.६ ॥

दूसरे खेलने लगे, और आपके शत्रु हँसने लगे; वीर बार-बार भीमसेन से यह वचन बोलने लगे।

9.62.7

दुष्करं भवता कर्म रणेऽद्य सुमहत्कृतम् ।
कौरवेयं रणे हत्वा गदयाऽतिकृतश्रमम् ॥ ९.६२.७ ॥

आज रणभूमि में आपने अत्यंत दुष्कर कर्म किया है। कौरवों को रणभूमि में गदा से मारकर आपने अत्यधिक परिश्रम किया है।

9.62.8

इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वधं परमसंयुगे ।
त्वया कृतममन्यन्त शत्रोर्वधमिमं जनाः ॥ ९.६२.८ ॥

महासंग्राम में जैसे इन्द्र ने वृत्र का वध किया था, वैसे ही आपने किया, ऐसा लोग मानने लगे कि शत्रु का यह वध आपने किया है।

9.62.9

चरन्तं विविधान्मार्गान्मण्डलानि च सर्वशः ।
दुर्योधनमिमं शूरं कोऽन्यो हन्याद्वृकोदरात् ॥ ९.६२.९ ॥

विविध मार्गों और सब ओर के मंडलों में विचरते इस शूर दुर्योधन को वृकोदर के सिवा दूसरा कौन मार सकता था?

9.62.10

वैरस्य च गतः पारं त्वमिहान्यैः सुदुर्गमम् ।
अशक्यमेतदन्येन सम्पादयितुमीदृशम् ॥ ९.६२.१० ॥

वैर के उस पार तुम पहुँच गए हो, जो दूसरों के लिए यहाँ अत्यंत दुर्गम है। ऐसा कार्य दूसरे किसी के लिए सिद्ध करना असंभव था।

9.62.11

कुञ्जरेणेव मत्तेन वीरसङ्ग्राममूर्धनि ।
दुर्योधपशिरो दिष्ट्या पादेन मृदितं त्वया ॥ ९.६२.११ ॥

जैसे मदमत्त हाथी वीरों के संग्राम के मुख्य भाग में (कुचलता है), वैसे ही सौभाग्य से आपने दुर्योधन का सिर पैर से कुचल डाला।

9.62.12

सिंहेन महिषस्येव कृत्वा सङ्गरमुत्तमम् ।
दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयाऽनघ ॥ ९.६२.१२ ॥

जैसे सिंह भैंसे से उत्तम युद्ध करके (उसे मारता है), वैसे ही हे निष्पाप, सौभाग्य से आपने दुःशासन का रक्त पी लिया।

9.62.13

ये विप्रकुर्वन्राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
मूर्ध्नि तेषां कृतः पादो दिष्ट्या ते स्वेन कर्मणा ॥ ९.६२.१३ ॥

जिन्होंने धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर का अपमान किया, उनके सिर पर आपने अपना पैर रखा है; सौभाग्य से, आपने अपने ही कर्म से यह किया है।

9.62.14

अमित्राणामधिष्ठानाद्वधाद्दुर्योधनस्य च ।
भीम दिष्ट्या पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद्यशः ॥ ९.६२.१४ ॥

शत्रुओं के आधार (गढ़) को तोड़ने से और दुर्योधन के वध से, हे भीम! सौभाग्य से पृथ्वी पर आपका अत्यंत महान यश फैल गया है।

9.62.15

एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति बन्दिनः ।
तथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत ॥ ९.६२.१५ ॥

जैसे वृत्र के मारे जाने पर बंदीजन इन्द्र का आनंद मनाते हैं, वैसे ही हे भारत! शत्रु के मारे जाने पर हम आपके लिए आनंदित हैं।

9.62.16

दुर्योधनवधे यानि रोमाणि हृषितानि नः ।
अद्यापि न विकृष्यन्ते तानि तद्विद्धि भारत।
इत्यब्रुन्भीमसेनं वातिकास्तत्र सङ्गताः ॥ ९.६२.१६ ॥

दुर्योधन के वध पर हमारे जो रोंगटे खड़े हुए थे, वे आज भी सीधे नहीं हुए; हे भारत! यह जान लो। ऐसा वहाँ इकट्ठे हुए संदेशवाहकों ने भीमसेन से कहा।

9.62.17

तान्हृष्टान्पुरुषव्याघ्रान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह ।
ब्रुवतोऽसदृशं तत्र प्रोवाच मधुसूदनः ॥ ९.६२.१७ ॥

पाण्डवों के साथ उन हर्षित पुरुषश्रेष्ठ पाञ्चालों से, जो वहाँ अनुचित बातें कह रहे थे, मधुसूदन ने कहा।

9.62.18

न न्याय्यं निहतं शत्रुं भूयो हन्तुं नराधिपाः ।
असकृद्वाग्भिरुग्राभिर्निहतो ह्येष मन्दधीः ॥ ९.६२.१८ ॥

हे नराधिपो! जो शत्रु पहले ही मारा जा चुका है, उसे फिर से मारना उचित नहीं है। यह मन्दबुद्धि तो कठोर वचनों से पहले ही बार-बार मारा जा चुका है।

9.62.19

तदैवैष हतः पापो यदैव निरपत्रपः ।
लुब्धः पापसहायश्च सुहृदां शासनातिगः ॥ ९.६२.१९ ॥

तभी यह पापी मारा जा चुका था, जब यह निर्लज्ज था; लोभी, पापियों का साथी, और हितैषियों के उपदेश का उल्लंघन करने वाला।

9.62.20

बहुशो विदुरद्रोणकृपगाङ्गेयसृञ्जयैः ।
पाण्डुभ्यः प्रार्थ्यमानोऽपि पित्र्यमंशं न दत्तवान् ॥ ९.६२.२० ॥

विदुर, द्रोण, कृप, गाङ्गेय (भीष्म) और सृंजयों ने बार-बार प्रार्थना की, फिर भी उसने पाण्डवों को उनका पैतृक भाग नहीं दिया।

9.62.21

नैव तेभ्योऽद्य मित्रं वा शत्रुर्वा पुरुषाधमः ।
किमनेन वितुन्नेन वाग्भिः काष्ठसधर्मणा ॥ ९.६२.२१ ॥

वह अधम पुरुष अब न उनका मित्र है, न शत्रु; इस काठ जैसे, बिंधे हुए, वचनों से क्या लाभ?

9.62.22

रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपाः ।
दिष्ट्या हतोऽयं पापात्मा सामात्यज्ञातिबान्धवः ॥ ९.६२.२२ ॥

हे पृथ्वीपति राजाओ, शीघ्र रथों पर चढ़ो, हम चलें। सौभाग्य से यह पापात्मा अपने मंत्रियों, जाति-बन्धुओं और सगे-सम्बन्धियों सहित मारा गया है।

9.62.23

इति श्रुत्वा त्वधिक्षेपं कृष्णाद्दुर्योधनो नृपः ।
अमर्षवशमापन्न उदतिष्ठद्विशाम्पते ॥ ९.६२.२३ ॥

हे प्रजापति, कृष्ण से यह अपमानजनक कथन सुनकर राजा दुर्योधन क्रोध के वश में होकर उठ खड़ा हुआ।

9.62.24

स्फिग्देशेनोपविष्टः स दोर्भ्यां विष्टभ्य मेदिनीम् ।
दृष्टिं भ्रूसङ्कटां कृत्वा वासुदेवे न्यपातयत् ॥ ९.६२.२४ ॥

वह नितम्ब के बल बैठा था; दोनों भुजाओं से पृथ्वी को दबाकर, भौंहों को सिकोड़कर उसने वासुदेव पर दृष्टि डाली।

9.62.25

अर्धोन्नतशरीरस्य रूपमासीन्नृपस्य तु ।
क्रुद्धस्याशीविषस्येव च्छिन्नपुच्छस्य भोगिनः ॥ ९.६२.२५ ॥

आधे उठे हुए शरीर वाले उस राजा का रूप ऐसा था, जैसे क्रुद्ध विषधर सर्प की पूँछ कट गई हो।

9.62.26

प्राणान्तकरिणीं घोरां वेदनामप्यचिन्तयन् ।
दुर्योधनो वासुदेवं वाग्भिरुग्राभिरार्दयत् ॥ ९.६२.२६ ॥

प्राणघातक भयानक वेदना की भी परवाह न करते हुए दुर्योधन ने वासुदेव को कठोर वचनों से पीड़ित किया।

9.62.27

कंसदासस्य दायाद न ते लज्जाऽस्त्यनेन वै ।
अधर्मेण गदायुद्धे यदर्हं विनिपातितः।
ऊरूभिन्धीति भीमस्य स्मृतिं मिथ्याप्रयच्छता ॥ ९.६२.२७ ॥

हे कंसदास के वंशज! इसके कारण तुम्हें लज्जा नहीं आती? गदायुद्ध में अधर्म से, जब मैं इसके योग्य नहीं था, तब मुझे गिराया गया, और मिथ्या स्मरण दिलाने वाले ने भीम को 'जाँघें तोड़ो' कहा।

9.62.28

किं न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवोचथाः ।
घातयित्वा महीपालानृजुयुद्धान्सहस्रशः।
जिह्मैरुपायैर्बहुभिर्न ते लज्जा न ते घृणा ॥ ९.६२.२८ ॥

क्या मुझे यह ज्ञात नहीं कि तुमने अर्जुन से (ऐसा) कहा? सीधे युद्ध में हजारों राजाओं को मरवाकर, अनेक कुटिल उपायों से तुम्हें न लज्जा है, न दया।

9.62.29

अहन्यहनि शूराणां कुर्वाणः कदनं महत् ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस्ते पितामहः ॥ ९.६२.२९ ॥

प्रतिदिन वीरों का महान संहार करते हुए, शिखण्डी को आगे रखकर तुम्हारे पितामह (भीष्म) मारे गए।

9.62.30

अश्वत्थाम्नः सनामानं हत्वा नागं सुदुर्मते ।
आचार्यो न्यासितः शस्त्रं किं तन्न विदितं मया ॥ ९.६२.३० ॥

हे दुर्बुद्धि! अश्वत्थामा के समान नाम वाले हाथी को मारकर आचार्य (द्रोण) ने शस्त्र त्याग दिए थे; क्या वह मुझे ज्ञात नहीं?

9.62.31

स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् ।
पात्यमानस्त्वया दृष्टो न चैनं त्वमवारयः ॥ ९.६२.३१ ॥

और उस क्रूर धृष्टद्युम्न द्वारा मारे जाते हुए उस पराक्रमी को तुमने देखा, पर तुमने उसे रोका नहीं।

9.62.32

वधार्थं पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च ।
घटोत्कचे व्यंसयतः कस्त्वत्तः पापकृत्तमः ॥ ९.६२.३२ ॥

पाण्डुपुत्र को मारने के लिए माँगी गई शक्ति को भी घटोत्कच पर चलाते हुए, तुमसे बढ़कर पापी कौन है?

9.62.33

छिन्नहस्तः प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बली ।
त्वयाऽभिसृष्टेन हतः शैनेयेन दुरात्मना ॥ ९.६२.३३ ॥

हाथ कटे हुए, मरणासन्न पड़े बलवान् भूरिश्रवा को तुम्हारे द्वारा प्रेरित दुरात्मा सात्यकि ने मार डाला।

9.62.34

कुर्वाणश्चोत्तमं कर्म कर्णः पार्थजिगीषया ।
व्यंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रस्य वै पुनः ॥ ९.६२.३४ ॥

अर्जुन को जीतने की इच्छा से उत्तम कर्म करते हुए कर्ण ने, नागराज अश्वसेन के (बाण के) संकट द्वारा, फिर से।

9.62.35

पुनश्च पतिते चक्रे व्यसनार्तः पराजितः ।
पापितः समरे कर्णश्चक्रव्याग्रोऽग्रणीर्नृणाम् ॥ ९.६२.३५ ॥

फिर से चक्र धँस जाने पर विपत्ति से पीड़ित, पराजित कर्ण युद्ध में नीचे गिराया गया — रथियों में बाघ, मनुष्यों में अग्रणी।

9.62.36

यदि मां चापि कर्णं च भीष्मद्रोणौ च संयुगे ।
ऋजुना प्रतियुध्येथा न ते स्याद्विजयो ध्रुवम् ॥ ९.६२.३६ ॥

यदि तुम मुझसे, कर्ण से, और भीष्म-द्रोण से युद्ध में सीधे भिड़ते, तो निश्चय ही तुम्हारी विजय न होती।

9.62.37

त्वया पुनरनार्येण जिह्ममार्गेण पार्थिवाः ।
स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो वयं चान्ये च घातिताः ॥ ९.६२.३७ ॥

तुमने फिर अनार्य और कुटिल मार्ग से उन राजाओं का वध कराया, जो अपने धर्म का पालन कर रहे थे, और हम तथा अन्य लोगों का भी।

9.62.38

त्वया मायाविना कृष्ण मायां कर्मप्रमोषिणीम् ।
कृत्वा हतः सिन्धुपतिः किं तन्न विदितं मम ॥ ९.६२.३८ ॥

हे कृष्ण, तुमने मायावी बनकर कर्म को निष्फल करने वाली माया रचकर सिंधुपति का वध किया। क्या वह मुझे ज्ञात नहीं है?

9.62.39

हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धवः ।
सगणः ससुहृच्चैव पापं मार्गमनुष्ठितः ॥ ९.६२.३९ ॥

हे गान्धारी के पुत्र, भाइयों, पुत्रों और बंधुओं सहित, अपने गणों और मित्रों के साथ तुम मारे गए हो, क्योंकि तुमने पापमय मार्ग अपनाया है।

9.62.40

तवैव दुष्कृतैर्वीरौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ ।
कर्णश्च निहतः सङ्ख्ये तव शीलानुवर्तकः ॥ ९.६२.४० ॥

तुम्हारे ही दुष्कर्मों से वीर भीष्म और द्रोण गिराए गए, और युद्ध में तुम्हारे आचरण का अनुसरण करने वाला कर्ण भी मारा गया।

9.62.41

याच्यमानं मया मूढ पित्र्यमंशं न दित्ससि ।
पाण्डवेभ्यः स्वराज्यं च लोभाच्छकुनिनिश्चयात् ॥ ९.६२.४१ ॥

हे मूढ़, मेरे द्वारा माँगे जाने पर भी तुम पैतृक भाग नहीं देना चाहते, और पांडवों को उनका अपना राज्य नहीं देते, लोभ से और शकुनि की सलाह पर।

9.62.42

विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवाः ।
प्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्मते ॥ ९.६२.४२ ॥

तुमने भीमसेन को विष दिया, और लाक्षागृह में माता सहित सभी पांडवों को जलाया गया। हे दुर्बुद्धि!

9.62.43

सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला ।
तदैव तावद्दुष्टात्मन्वध्यस्त्वं निरपत्रप ॥ ९.६२.४३ ॥

सभा में जुए के समय रजस्वला याज्ञसेनी को घसीटा गया। तभी, हे दुष्टात्मा, निर्लज्ज, तुम वध के योग्य थे।

9.62.44

अनक्षज्ञं च धर्मज्ञं सौबलेनाक्षवेदिना ।
निकृत्या यत्पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे ॥ ९.६२.४४ ॥

जो धर्म को जानने वाले, जुए में अनजान (युधिष्ठिर) को तुमने सौबल (शकुनि) के द्वारा, जो पासों का ज्ञाता था, छल से हराया, इसलिए तुम युद्ध में मारे गए।

9.62.45

जयद्रथेन पापेन यत्कृष्णा क्लेशिता वने ।
यातेषु मृगयां चैव तृणबिन्दोरथाश्रमम् ॥ ९.६२.४५ ॥

पापी जयद्रथ ने जो वन में कृष्णा को क्लेश दिया, जब पांडव शिकार को और तृणबिन्दु के आश्रम को गए थे।

9.62.46

अभिमन्युश्च यद्बाल एको बहुभिराहवे ।
त्वद्दोषैर्निहतः पाप तस्मादसि हतो रणे ॥ ९.६२.४६ ॥

हे पापी, युद्ध में अकेले बालक अभिमन्यु को बहुतों ने घेरकर तुम्हारे दोषों के कारण मारा गया; इसलिए तुम युद्ध में मारे गए।

9.62.47

कुर्वाणं कर्म समरे पाण्डवानर्थकाङ्क्षिणम् ।
यच्छिखण्ड्यवधीद्भीष्मं मित्रार्थे न व्यतिक्रमः ॥ ९.६२.४७ ॥

युद्ध में पांडवों का अहित चाहने वाले, कर्म करते हुए (भीष्म) को जो शिखण्डी ने मारा, वह मित्र के लिए किया गया, उसमें कोई अधर्म नहीं था।

9.62.48

स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा आचार्यस्त्वत्प्रियेप्सया ।
पार्षतेन हतः सङ्ख्ये वर्तमानोऽसतां पथि ॥ ९.६२.४८ ॥

अपना धर्म पीछे रखकर, तुम्हारे प्रिय की इच्छा से आचार्य (द्रोण) असत्पुरुषों के मार्ग पर चलते हुए युद्ध में पार्षत (धृष्टद्युम्न) के द्वारा मारे गए।

9.62.49

प्रतिज्ञामात्मनः सत्यां चिकीर्षन्समरे निपुम् ।
हतवान्सात्वतो विद्वान्सौमदत्तिं महारथम् ॥ ९.६२.४९ ॥

अपनी सत्य प्रतिज्ञा पूरी करने की इच्छा से युद्ध में कुशलता पूर्वक सात्वत विद्वान ने महारथी सौमदत्ति को मार डाला।

9.62.50

अर्जुनः समरे राजन्युध्यमानः कदाचन ।
निन्दितं पुरुषव्याघ्रः करोति न कथञ्चन ॥ ९.६२.५० ॥

हे राजन, युद्ध करते हुए पुरुषव्याघ्र अर्जुन कभी भी किसी प्रकार का निन्दित कर्म नहीं करते।

9.62.51

लब्ध्वाऽपि बहुधा छिद्रं वीरवृत्तमनुस्मरन् ।
निजघान रणे कर्णं मैवं वोचः सुदुर्मते ॥ ९.६२.५१ ॥

अनेक प्रकार से दोष पाकर भी, वीरों के आचरण को स्मरण करते हुए उसने रण में कर्ण को मार डाला। हे दुर्मति, ऐसा मत कहो।

9.62.52

देवानां मतमाज्ञाय तेषां प्रियहितेप्सया ।
अर्जुनस्य महानागं मया व्यंसितमस्त्रजम् ॥ ९.६२.५२ ॥

देवताओं का मत जानकर, उनके प्रिय और हित की इच्छा से, मैंने अर्जुन के लिए उस महानाग (अस्त्र) को दूर कर दिया।

9.62.53

त्वं च भीष्मश्च कर्णश्च द्रोणो द्रौणायनिस्तथा ।
विराटनगरे तस्य ह्यानृशंस्येन जीविताः ॥ ९.६२.५३ ॥

तुम, भीष्म, कर्ण, द्रोण और द्रौणायनि (अश्वत्थामा) भी विराटनगर में उसकी दया के कारण ही जीवित रहे।

9.62.54

स्मर पार्थस्य विक्रान्तं गन्धर्वेषु कृतं तथा ।
अधर्मं नात्र गान्धारे पाण्डवैर्यत्कृतं त्वयि ॥ ९.६२.५४ ॥

पार्थ के पराक्रम को स्मरण करो, और गन्धर्वों के बीच किए गए उसके कर्म को भी। हे गान्धारी-पुत्र, पाण्डवों ने तुम्हारे साथ जो किया, वह यहाँ अधर्म नहीं है।

9.62.55

स्वबाहुबलमास्थाय स्वधर्मेण परन्तपाः ।
जितवन्तो रणे वीराः पापोसि निधनं गतः ॥ ९.६२.५५ ॥

अपनी भुजाओं के बल पर और अपने धर्म के अनुसार शत्रुओं को तपाने वाले वीरों ने युद्ध में विजय पाई। पापी, तुम मृत्यु को प्राप्त हुए हो।

9.62.56

यान्यकार्याणि चास्माकं कृतानिति प्रभाषसे ।
वैगुण्येन तवात्यर्थं सर्वं हि तदनुष्ठितम् ॥ ९.६२.५६ ॥

जो अकार्य हमारे द्वारा किए गए बताते हो, वे सब वास्तव में तुम्हारी दुष्टता के कारण ही तुम्हारे द्वारा अत्यधिक रूप से किए गए थे।

9.62.57

बृहस्पतेरुशनसो नोपदेशः श्रुतस्त्वया ।
वृद्धा नोपासिताश्चैव हितं वाक्यं न ते श्रुतभ् ॥ ९.६२.५७ ॥

तुमने बृहस्पति और उशनस का उपदेश नहीं सुना, वृद्धजनों की सेवा नहीं की, और तुमने हितकारी वचन नहीं सुने।

9.62.58

लोभेनातिबलेन त्वं तृष्णया च वशीकृतः ।
कृतवानस्यकार्याणि विपाकस्तस्य भुज्यताम् ॥ ९.६२.५८ ॥

लोभ और अत्यधिक बल तथा तृष्णा से वश में होकर तुमने अकार्य किए। अब उसका फल भोगो।

9.62.59

अधीतं विधिवद्दत्तं भूः प्रभुक्ता ससागरा ।
मूर्ध्नि स्थिममित्राणां को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६२.५९ ॥

मैंने विधिपूर्वक वेदाध्ययन किया, दान दिए, समुद्रों सहित पृथ्वी का उपभोग किया, और शत्रुओं को अपने सिर पर रखा। मुझसे बढ़कर और कौन है?

9.62.60

यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम् ।
तदिदं निधनं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६२.६० ॥

जो क्षत्रिय बंधुओं को अपने धर्म को देखते हुए इष्ट था, वही यह मृत्यु मुझे प्राप्त हुई। मुझसे बढ़कर और कौन है?

9.62.61

देवार्हा मानुषा भोगाः प्राप्ता असुलभा नृपैः ।
ऐश्वर्यं चोत्तमं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६२.६१ ॥

देवताओं के योग्य, मनुष्यों के लिए दुर्लभ भोग मैंने प्राप्त किए, राजाओं के लिए दुर्लभ सर्वोत्तम ऐश्वर्य मैंने पाया; मुझसे अधिक सुखी और कौन है?

9.62.62

ससुहृत्सानुबन्धस्च स्वर्गं गन्ताऽहमच्युत ।
यूयं गर्हितसङ्कल्पाः शोचन्तो वर्तयिष्यथ ॥ ९.६२.६२ ॥

हे अच्युत! मैं मित्रों और सम्बन्धियों सहित स्वर्ग जाऊँगा; और तुम निन्दित संकल्पों वाले शोक करते हुए जीवन बिताओगे।

9.62.63

न मे विषादो भीमेन पादेन शिर आहतम् ।
काका वा कङ्कगृध्रा वा निधास्यन्ति पदं क्षणात् ॥ ९.६२.६३ ॥

भीम ने पैर से मेरे सिर पर प्रहार किया, इससे मुझे कोई दुःख नहीं है; कौए या कंक और गिद्ध क्षणभर में अपने पैर रख देंगे।

9.62.64

अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्य धीमतः ।
अपतत्सुमहद्वर्षं पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् ॥ ९.६२.६४ ॥

इस वचन के अन्त में बुद्धिमान कुरुराज पर सुगन्धित पुष्पों की अत्यधिक वर्षा हुई।

9.62.65

अवादयन्त गन्धर्वा वादित्रं सुमनोहरम् ॥ ९.६२.६५ ॥

गन्धर्वों ने अत्यन्त मनोहर वाद्य बजाए।

9.62.66

जगुश्चाप्सरसो राज्ञो यशः सम्बद्धमेव च ।
सिद्धाश्च मुमुचुर्वाचः साधुसाध्विति पार्थिव ॥ ९.६२.६६ ॥

अप्सराओं ने राजा के यश के अनुरूप गान किया, और सिद्धों ने "साधु, साधु" ऐसे वचन कहे, हे राजन्!

9.62.67

ववौ च सुरभिर्वायुः पुण्यगन्धो मृदुःसुखः ।
व्यराजंश्च दिशः सर्वा नभो वैदूर्यसन्निभम् ॥ ९.६२.६७ ॥

सुगन्धित, पवित्र सुगन्ध वाली, कोमल और सुखद वायु बही, और सभी दिशाएँ तथा आकाश वैदूर्य-मणि के समान चमक उठे।

9.62.68

अत्यद्भुतानि ते दृष्ट्वा वासुदेवपुरोगमाः ।
दुर्योधनस्य पूजां तु दृष्ट्वा व्रीडामुपागमन् ॥ ९.६२.६८ ॥

वासुदेव (कृष्ण) जिनके अग्रणी थे, वे अत्यन्त अद्भुत दृश्य देखकर, और दुर्योधन का सम्मान देखकर, लज्जा को प्राप्त हुए।

9.62.69

हतांश्चाधर्मतः श्रुत्वा शोकार्ताः शुशुचुर्हि ते ।
भीष्मं द्रोणं तथा कर्णं भूरिश्रवसमेव च ॥ ९.६२.६९ ॥

अधर्म से मारे गए भीष्म, द्रोण, कर्ण और भूरिश्रवा को सुनकर वे शोक से पीड़ित होकर अत्यन्त दुखी हुए।

9.62.70

तांस्तु चिन्तापरान्दृष्ट्वा पाण्डवान्दीनचेतसः ।
प्रोवाचेदं वचः कृष्णो मेघदुन्दुभिनिस्वनः ॥ ९.६२.७० ॥

चिंता में डूबे और दीन-चित्त उन पाण्डवों को देखकर मेघ और दुन्दुभि की ध्वनि वाले कृष्ण ने यह वचन कहा।

9.62.71

नैष शक्योऽतिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथाः ।
ऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे ॥ ९.६२.७१ ॥

यह (भीष्म) जो अत्यन्त शीघ्र अस्त्रों वाले थे, और वे सभी महारथी, वीरता से धर्मयुद्ध करके भी आप लोगों द्वारा युद्ध में मारे जाने योग्य नहीं थे।

9.62.72

उपायान्निहता ह्येते मया तस्मान्नराधिपाः ।
अन्यथा पाण्डवेयानां नाभविष्यज्जयः क्वचित् ॥ ९.६२.७२ ॥

इन्हें मैंने उपाय से मारा है; इसलिए, हे नराधिपो, अन्यथा पाण्डवों की विजय कभी न होती।

9.62.73

ते हि सर्वे महेष्वासाश्चत्वारोऽतिरथा मुवि ।
अशक्या धर्मतो हन्तुं लोकपालैरपि स्वयम् ॥ ९.६२.७३ ॥

वे सभी चारों महाधनुर्धर, पृथ्वी पर के अतिरथी, धर्मानुसार वध के योग्य नहीं हैं, स्वयं लोकपालों द्वारा भी नहीं।

9.62.74

तथैवायं गदापाणिर्धार्तराष्ट्रो गतश्रमः ।
अशक्यो धर्मतो हन्तुं कालेनापि दि दण्डिना ॥ ९.६२.७४ ॥

उसी प्रकार यह गदाधारी धृतराष्ट्रपुत्र, थकान से रहित, धर्मानुसार वध के योग्य नहीं है, दण्डधारी काल द्वारा भी नहीं…

9.62.75

नैतन्मनसि कर्तव्यं यदयं निहतो नृपः ।
मिथ्याचर्याच्छलोपायैर्बहवः शत्रवो हताः ॥ ९.६२.७५ ॥

यह मन में नहीं लाना चाहिए कि यह राजा मारा गया; झूठे आचरण और छल के उपायों से बहुत से शत्रु मारे गए हैं।

9.62.76

पूर्वैरनुगतो मार्गो देवैरसुरघातिभिः ।
सद्भिश्चानुगतः पन्थाः सर्वैरनुगमिष्यते ॥ ९.६२.७६ ॥

देवताओं ने, जो असुरों का संहार करते हैं, पूर्वजों ने जिस मार्ग का अनुसरण किया, और सज्जनों ने जिस पथ का अनुसरण किया, उसी पर सब चलेंगे।

9.62.77

एवं विधात्रा विहितं स्वयमेषां महात्मनाम् ।
दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ ९.६२.७७ ॥

इस प्रकार विधाता ने स्वयं इन महात्माओं के लिए जो नियत किया है, उस भाग्य को पुरुषार्थ से भी लांघा नहीं जा सकता।

9.62.78

भूतं भव्यं भविष्यच्च निमेषाद्यो हनिष्यति ।
कृतान्तमन्यथा कर्तुं नेच्छेत्सोऽयं धनञ्जय ॥ ९.६२.७८ ॥

जो भूत, भविष्य और वर्तमान को निमेष मात्र में नष्ट कर सकता है, वह यह धनंजय कृतान्त (मृत्यु) को अन्यथा करना नहीं चाहेगा।

9.62.79

कृतकृत्याः स्म सायाह्ने निवासं रोचयामहे ।
साश्वनागरथाः सर्वे विश्राम्यन्तु नराधिपाः ॥ ९.६२.७९ ॥

हम अपना कार्य पूरा कर चुके हैं; संध्या समय हम विश्राम-स्थान चाहते हैं। घोड़ों, हाथियों और रथों सहित सभी राजा अब विश्राम करें।

9.62.80

वासुदेववचः श्रुत्वा तदानीं पाण्डवैः सह ।
पाञ्चाला भृशसंहृष्टा विनेदुः सिंहसङ्घवत् ॥ ९.६२.८० ॥

वासुदेव के वचन सुनकर तब पाण्डवों के साथ पाञ्चाल अत्यन्त हर्षित होकर सिंहों के झुंड की भाँति गरज उठे।

9.62.81

ततः प्राध्मापयच्छङ्खं पाञ्चजन्यं जनार्दनः ।
देवदत्तं प्रहृष्टात्मा शङ्खप्रवरमर्जुनः ॥ ९.६२.८१ ॥

तब जनार्दन ने पाञ्चजन्य शंख बजाया, और हर्षित मन से अर्जुन ने श्रेष्ठ शंख देवदत्त बजाया।

9.62.82

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पोण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ ९.६२.८२ ॥

राजा कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने अनन्तविजय शंख बजाया, और भयंकर कर्म करने वाले वृकोदर भीम ने महाशंख पौण्ड्र बजाया।

9.62.83

नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ।
धृष्टद्युम्नस्तथा जैत्रं सात्यकिर्नन्दिवर्धनम् ॥ ९.६२.८३ ॥

नकुल और सहदेव ने सुघोष और मणिपुष्पक बजाए; धृष्टद्युम्न ने जैत्र और सात्यकि ने नन्दिवर्धन बजाया।

9.62.84

तेषां नादेन महता शङ्खानां भरतर्षभ ।
आपुपूरे नभः सर्वं पृथिवी च चचाल ह ॥ ९.६२.८४ ॥

हे भरतश्रेष्ठ! उन शंखों के महान नाद से समस्त आकाश भर गया, और पृथ्वी भी काँप उठी।

9.62.85

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
पाण्डुसैन्येष्ववाद्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ ९.६२.८५ ॥

फिर पाण्डव सेना में शंख, भेरी, पणव, आनक और गोमुख बजने लगे, और वह ध्वनि अत्यंत तुमुल हो गई।

9.62.86

अस्तुवन्पाण्डवानन्ये निर्भीश्च स्तुतिमङ्गलैः ।
हृष्टा दुर्योधनं दृष्ट्वा निहतं पुरुषर्षभाः ॥ ९.६२.८६ ॥

दूसरे निर्भय वीर स्तुति और मंगल वचनों से पाण्डवों की प्रशंसा करने लगे; और पुरुषश्रेष्ठ, दुर्योधन को मारा गया देखकर हर्षित हो गए।