महाभारत · अध्याय 9.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.63.1
ततस्ते प्रययुः सर्वे निवासाय महीक्षितः ।
शङ्खान्प्रध्मापयन्तो वै हृष्टाः परिघबाहवः ॥ ९.६३.१ ॥
तब वे सभी राजा शंख बजाते हुए, प्रसन्न और परिघ जैसी भुजाओं वाले, अपने निवास की ओर चले गए।
9.63.2
पाण्डवान्गच्छतश्चापि शिबिरं नो विशाम्पते ।
महेष्वासोऽन्वगात्पश्चाद्युयुत्सुः सात्यकिस्तथा ॥ ९.६३.२ ॥
हे प्रजापति, पांडव हमारे शिविर की ओर जाते समय, महाधनुर्धर युयुत्सु सात्यकि भी पीछे-पीछे चले।
9.63.3
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च सर्वशः ।
सर्वे चान्ये महेष्वासा ययुः स्वशिबिराण्युत ॥ ९.६३.३ ॥
धृष्टद्युम्न, शिखंडी, द्रौपदी के सभी पुत्र और अन्य सभी महाधनुर्धर भी अपने-अपने शिविरों की ओर गए।
9.63.4
ततस्ते प्राविशन्पार्था हतत्विट्कं हतेश्वरम् ।
दुर्योधनस्य शिबिरं रङ्गवन्निःसृते जने ॥ ९.६३.४ ॥
तब पार्थ उस दुर्योधन के शिविर में प्रवेश कर गए, जिसकी शोभा नष्ट हो चुकी थी और जिसका स्वामी मारा जा चुका था, जो लोगों के चले जाने पर रंगमंच जैसा सूना हो गया था।
9.63.5
गतोत्सवं पुरमिव हृतनागमिव हदम् ।
स्त्रीवर्षवरभूयिष्ठं वृद्धामात्यैरधिष्ठितम् ॥ ९.६३.५ ॥
वह शिविर उस नगर जैसा था जिसका उत्सव समाप्त हो गया हो, या उस सरोवर जैसा जिसके हाथी हर लिए गए हों; उसमें मुख्यतः स्त्रियाँ और नपुंसक थे और वृद्ध मंत्री उसकी देखरेख कर रहे थे।
9.63.6
तत्रैतान्पर्युपातिष्ठन्दुर्योधन पुरःसराः ।
कृताञ्जलिपुटा राजन्काषायमलिनाम्बराः ॥ ९.६३.६ ॥
वहाँ दुर्योधन के नेतृत्व में लोग, हाथ जोड़े हुए और गेरुए मैले वस्त्र पहने हुए, इन (पांडवों) की सेवा में उपस्थित हुए, हे राजन्।
9.63.7
शिबिरं समनुप्राप्य कुरुराजस्य पाण्डवाः ।
अवतेरुर्महाराज रथेभ्यो रथसत्तमाः ॥ ९.६३.७ ॥
कुरुराज के शिविर में पहुँचकर, हे महाराज, श्रेष्ठ रथी पाण्डव अपने रथों से उतर गए।
9.63.8
ततो गाण्डीवधन्वानमभ्यभाषत केशवः ।
स्थितः प्रियहिते नित्यमतीव भरतर्षभ ॥ ९.६३.८ ॥
तब केशव ने गाण्डीवधारी से बात की, जो सदा उनके प्रिय और हित में अत्यन्त स्थित रहते थे, हे भरतश्रेष्ठ।
9.63.9
अवरोपय गाण्डीवमक्षयौ च महेषुधी ।
अथाहमवरोक्ष्यामि पश्चाद्भरतसत्तम।
स्वयं चैवावरोह त्वमेतच्छ्रेयस्तवानघ ॥ ९.६३.९ ॥
गाण्डीव और दोनों अक्षय महान तरकसों को उतार दो। फिर मैं उतरूँगा; हे भरतश्रेष्ठ, तुम स्वयं भी बाद में उतरो। हे निष्पाप, यही तुम्हारे लिए श्रेयस्कर है।
9.63.10
तच्चाकरोत्तथा वीरः पाण्डुपुत्रो धनञ्जयः ॥ ९.६३.१० ॥
और उस वीर पाण्डुपुत्र धनञ्जय ने वैसा ही किया।
9.63.11
अथ पश्चात्ततः कृष्णो रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम् ।
अवारोहत मेधावी रथाद्गाण्डीवधन्वनः ॥ ९.६३.११ ॥
फिर पीछे से कृष्ण ने घोड़ों की लगामें छोड़ दीं और उस बुद्धिमान ने गाण्डीवधारी के रथ से उतरा।
9.63.12
अथावतीर्णे भूतानामीश्वरे सुमहात्मनि ।
कपिरप्याश्वपाक्रामत्सहदेवैर्ध्वजालयैः ॥ ९.६३.१२ ॥
फिर जब सभी प्राणियों के ईश्वर, महात्मा (कृष्ण) उतर गए, तब कपि (हनुमान) भी सहदेव के साथ ध्वजा में निवास करने वालों सहित अश्वपाल की तरह उतरे।
9.63.13
स दग्धो द्रोणकर्णाभ्यां दिव्यैरस्त्रैर्महारथः ।
अथ दीप्तोऽग्निना ह्याशु प्रजज्वाल महीपते ॥ ९.६३.१३ ॥
वह महारथी द्रोण और कर्ण के दिव्य अस्त्रों से जल गया था, और फिर अग्नि से प्रज्वलित होकर शीघ्र ही जल उठा, हे महीपति।
9.63.14
सोपासङ्गः सरश्मिश्च साश्वः सयुगबन्धनः ।
भस्मीभूतोऽपतद्भूमौ रथो गाण्डीवधन्वनः ॥ ९.६३.१४ ॥
तरकश, लगाम, घोड़ों और जुए के बंधनों सहित, गाण्डीव धनुर्धारी का रथ भस्म होकर भूमि पर गिर पड़ा।
9.63.15
तं तथा भस्मभूतं तु दृष्ट्वा पाण्डुसुताः प्रभो ।
अभवन्विस्मिता राजन्नर्जुनश्चेदमब्रवीत् ॥ ९.६३.१५ ॥
उस रथ को इस प्रकार भस्म हुआ देखकर, हे प्रभो, पाण्डु के पुत्र विस्मित हो गए, और हे राजन्, अर्जुन ने यह कहा।
9.63.16
कृताञ्जलिः सप्रणयं प्रणिपत्याभिवाद्य ह ।
गोवन्द कस्माद्भगवन्रथो दग्धोऽयमग्निना ॥ ९.६३.१६ ॥
हाथ जोड़कर, स्नेहपूर्वक झुककर और प्रणाम करके, अर्जुन ने कहा: हे गोविन्द, हे भगवन्, यह रथ अग्नि से क्यों जल गया?
9.63.17
किमेतन्महदाश्चर्यमभवद्यदुनन्दन ।
तन्मे ब्रूहि महाबाहो श्रोतव्यं यदि मन्यसे ॥ ९.६३.१७ ॥
हे यदुनन्दन, यह कैसा महान आश्चर्य हुआ? हे महाबाहो, यदि आप उचित समझें तो मुझे वह बताइए।
9.63.18
द्रोणकर्णास्त्रनिर्दग्धः पूर्वमेवायमर्जुन ।
मदास्थितत्वात्समरे न विशीर्णः परन्तप ॥ ९.६३.१८ ॥
हे अर्जुन, द्रोण और कर्ण के अस्त्रों से यह पहले ही जल चुका था, परन्तु हे परन्तप, मुझ पर आश्रित होने के कारण यह युद्ध में नष्ट नहीं हुआ।
9.63.19
इदानीं तु विशीर्णोऽयं दग्धो ब्रह्मास्त्रतेजसा ।
मया विमुक्तः कौन्तेय त्वय्यद्य कृतकर्मणि ॥ ९.६३.१९ ॥
अब तो यह टूट गया है, ब्रह्मास्त्र के तेज से जल गया है। हे कौन्तेय, मेरे द्वारा छोड़ा गया वह आज तुझ पर, जिसने कर्म कर दिखाया है।
9.63.20
ईषदुत्स्मयमानस्तु भगवान्केशवोऽरिहा ।
परिष्वज्य च राजानं युधिष्ठिरमभाषत ॥ ९.६३.२० ॥
और भगवान केशव, शत्रुहन्ता, कुछ मुस्कुराते हुए राजा युधिष्ठिर को गले लगाकर बोले।
9.63.21
दिष्ट्या जयसि कौन्तेय दिष्ट्या ते शत्रवो जिताः ।
दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश्च पाण्डवः ॥ ९.६३.२१ ॥
भाग्य से तुम विजयी हुए हो, हे कौन्तेय। भाग्य से तुम्हारे शत्रु पराजित हुए, और भाग्य से गाण्डीवधारी और भीमसेन पाण्डव भी (जीवित हैं)।
9.63.22
त्वं चापि कुशली राजन्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
मुक्ता वीरक्षयादिस्मात्सङ्ग्रामान्निहतद्विषः।
क्षिप्रमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि भारत ॥ ९.६३.२२ ॥
तुम भी कुशल हो, हे राजन, और माद्री के दोनों पुत्र पाण्डव भी। वीरों के इस संहार से, इस युद्ध से मुक्त होकर, शत्रुओं को मारकर। हे भारत, शीघ्र ही आगे के कार्यों को करो।
9.63.23
उपयातमुपप्लाव्यं सह गाण्डीवधन्वना ।
आनीय मधुपर्कं मां यत्पुरा त्वमवोचथाः ॥ ९.६३.२३ ॥
गाण्डीवधारी के साथ उपप्लाव्य में आया हूँ। मधुपर्क लाओ, जैसा पहले तुमने मुझसे कहा था।
9.63.24
एष भ्राता सखा चैव तव कृष्ण धनञ्जयः ।
रक्षितव्यो महाबाहो सर्वास्वापत्स्विति प्रभो ॥ ९.६३.२४ ॥
यह तुम्हारा भाई और मित्र धनञ्जय है, हे कृष्ण। हे महाबाहो, हे प्रभो, सभी विपत्तियों में इसकी रक्षा करनी चाहिए।
9.63.25
तव चैव ब्रुवाणस्य तथेत्येवाहमब्रुवम् ॥ ९.६३.२५ ॥
और आपके कहते हुए ही मैंने भी 'ऐसा ही है' कहा।
9.63.26
स सव्यसाची गुप्तस्ते विजयी च जनेश्वर ।
भ्रातृभिः सह राजेन्द्र शूरः सत्यपराक्रमः।
मुक्तो वीरक्षयादस्मात्सङ्ग्रामाद्रोमहर्षणात् ॥ ९.६३.२६ ॥
वह सव्यसाची, आपसे सुरक्षित और विजयी, हे जनेश्वर; अपने भाइयों सहित, हे राजेन्द्र, वह शूर और सत्यपराक्रमी इस रोमांचकारी संग्राम से वीरों के संहार के बीच से मुक्त हुआ।
9.63.27
एवमुक्तस्तु कृष्णेन धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
हृष्टरोमा महाराज प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥ ९.६३.२७ ॥
कृष्ण द्वारा ऐसा कहे जाने पर, हे महाराज, धर्मराज युधिष्ठिर रोमांचित होकर जनार्दन से बोले।
9.63.28
प्रमुक्तं द्रोणकर्णाभ्यां ब्रह्मास्त्रमरिमर्दन ।
कस्त्वदन्यः सहेत्साक्षादपि वज्री पुरन्दरः ॥ ९.६३.२८ ॥
हे शत्रुमर्दन, द्रोण और कर्ण द्वारा छोड़े गए ब्रह्मास्त्र को आपके अतिरिक्त कौन सह सकता? साक्षात वज्रधारी पुरंदर इन्द्र भी नहीं सह सकते।
9.63.29
भवतस्तु प्रसादेन संग्रामे बहवो हताः ।
महारणगतः पार्थो यच्च नासीत्पराङ्मुखः ॥ ९.६३.२९ ॥
आपकी कृपा से ही संग्राम में बहुत से वीर मारे गए, और महासमर में उतरा हुआ पार्थ कभी पीठ नहीं दिखाता था।
9.63.30
तथा तव महाबाहो पर्यायैर्बहुभिर्मया ।
कर्मणआमनुसन्धानात्तेजस्वी जगति श्रुता ॥ ९.६३.३० ॥
हे महाबाहो, इसी प्रकार आपके भी अनेक कर्मों को क्रम से स्मरण करते हुए मैंने कहा—आप तेजस्वी हैं और संसार में प्रसिद्ध हैं।
9.63.31
उपप्लाव्ये महर्षिर्मे कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः ॥ ९.६३.३१ ॥
उपप्लाव्य में महर्षि कृष्णद्वैपायन ने कहा था: जहाँ धर्म है, वहीं कृष्ण हैं; और जहाँ कृष्ण हैं, वहीं जय है।
9.63.32
एवमुक्तस्ततः कृष्णः प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् ।
न तुल्याश्चार्जुनस्येह बलेन कुरुनन्दन ॥ ९.६३.३२ ॥
ऐसा कहे जाने पर कृष्ण ने युधिष्ठिर से उत्तर दिया: हे कुरुनंदन, यहाँ कोई भी बल में अर्जुन के समान नहीं है।
9.63.33
स एष सर्वाण्यस्त्राणि दिव्यानि प्राप्य शङ्करात् ।
सत्समो वा विशिष्टो वा रणे त्वमिति पाण्डवः।
अनुज्ञातः पाण्डुसुतः पुनः प्रत्यागमन्महीम् ॥ ९.६३.३३ ॥
उसी पांडव ने शंकर से सभी दिव्य अस्त्र प्राप्त किए। युद्ध में तुम उसके समान हो या उससे श्रेष्ठ, ऐसा (कहकर) पाण्डु के पुत्र को अनुमति मिली, और वह फिर पृथ्वी पर लौट आया।
9.63.34
भूतं भव्यं भविष्यच्च अनुज्ञातस्त्वया विभो ।
निमेषार्धान्नरव्याघ्रो नयेदिति मतिर्मम ॥ ९.६३.३४ ॥
हे विभो, तुम्हारी अनुमति से (वह) भूत, भविष्य और वर्तमान (सब जानता है)। मेरा मत है कि नरव्याघ्र (अर्जुन) आधे निमेष में (शत्रुओं को) पहुँचा सकता है।
9.63.35
द्रोणं भीष्मं कृपं कर्णं द्रोणपुत्रं जयद्रथम् ।
निहन्तुं शक्नुयात्क्रुद्धो निमेषार्धाद्धनञ्जयः ॥ ९.६३.३५ ॥
क्रुद्ध होकर धनंजय (अर्जुन) आधे निमेष में द्रोण, भीष्म, कृप, कर्ण, द्रोण के पुत्र और जयद्रथ को मार सकता है।
9.63.36
सदेवासुरगन्धर्वान्सयक्षोरगराक्षसान् ।
त्रीन्वा लोकान्विजेतुं स शक्तः किमिह मानुषान् ॥ ९.६३.३६ ॥
देवताओं, असुरों, गंधर्वों, यक्षों, नागों और राक्षसों सहित तीनों लोकों को जीतने में भी वह समर्थ है; तो यहाँ मनुष्यों की क्या बात है?
9.63.37
विधिना विहितं चासौ मया सञ्चोदितोऽपि सन् ।
न चकार मतिं हन्तुं ततस्ते बलवत्तराः ॥ ९.६३.३७ ॥
भाग्य से विहित होने के कारण, और मेरे द्वारा प्रेरित किए जाने पर भी उसने उन्हें मारने का विचार नहीं किया; इसलिए वे और भी बलवान रहे।
9.63.38
अत्र गीता मया सुष्ठु गिरः सत्या महीपते ।
दर्सितं मयि सर्वं च तेनासौ जितवान्रिपून् ॥ ९.६३.३८ ॥
हे राजन्, यहाँ मैंने भली प्रकार सत्य वाणी कही; और मुझमें जो कुछ दिखाया गया था, उसी से उसने शत्रुओं को जीत लिया।
9.63.39
अर्जुनोऽपि महाबाहुर्मया तुल्यो महीपते ।
स महेश्वरलब्धास्त्रः किं न कुर्याद्विभुः प्रभो ॥ ९.६३.३९ ॥
हे राजन्, अर्जुन भी महाबाहु हैं और मेरे समान हैं; महेश्वर से अस्त्र प्राप्त किए हुए वे समर्थ प्रभु क्या नहीं कर सकते?
9.63.40
इत्येवमुक्ते ते वीराः शिबिरं तव भारत ।
प्रविश्य प्रत्यपद्यन्त कोशरत्नर्धिसञ्चयान् ॥ ९.६३.४० ॥
ऐसा कहे जाने पर, हे भारत, वे वीर तुम्हारे शिविर में प्रवेश करके कोष, रत्न और समृद्धि के ढेर प्राप्त कर बैठे।
9.63.41
रजतं जातरूपं च मणीनथ च मौक्तिकान् ।
भूषणान्यथ मुख्यानि कम्बलान्यजिनानि च ॥ ९.६३.४१ ॥
चाँदी और सोना, मणि भी, तथा मोती, प्रधान आभूषण, कंबल और मृगचर्म भी।
9.63.42
गजानश्वान्रथांश्चैव महान्ति शयनानि च ।
दासीदासमसंख्येयं राज्योपकरणानि च ॥ ९.६३.४२ ॥
हाथी, घोड़े और रथ, तथा बड़े-बड़े शयन, असंख्य दास-दासियाँ और राज्य के उपकरण भी।
9.63.43
ते प्राप्य धनमक्षय्यं त्वदीयं भरतर्षभ ।
उदक्रोशन्महाभागा नरेन्द्र विजितारयः ॥ ९.६३.४३ ॥
हे भरतर्षभ, उन्होंने तुम्हारा अक्षय धन पाकर हर्षनाद किया। हे नरेन्द्र, शत्रुओं को जीतने वाले वे महाभाग्यशाली (पाण्डव) गरज उठे।
9.63.44
ते तु वीराः समाश्वस्य वाहनान्यवमुच्य च ।
अतिष्ठन्त मुहुः सर्वे पाण्डवा विगतज्वराः ॥ ९.६३.४४ ॥
वे वीर आश्वस्त होकर और वाहनों को खोलकर बार-बार खड़े रहे; सभी पाण्डव चिन्ता-ज्वर से मुक्त हो गए।
9.63.45
अथाब्रवीन्महाराज वासुदेवो महायशाः ।
अस्माभिर्मङ्गलार्थाय वस्तव्यं शिबिराद्बहिः ॥ ९.६३.४५ ॥
तब महायशस्वी वासुदेव ने, हे महाराज, कहा: 'हमें मंगल के लिए शिविर के बाहर निवास करना चाहिए।'
9.63.46
तथेत्युक्त्वा हि ते सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस्तथा ।
वासुदेवेन सहिता मङ्गलार्थं बहिर्ययुः ॥ ९.६३.४६ ॥
'ठीक है' कहकर वे सभी पाण्डव और सात्यकि भी वासुदेव के साथ मंगल के लिए बाहर चले गए।
9.63.47
ते समासाद्य सरितं पुण्यामोघवतीं नृप ।
न्यवसन्नथ तां रात्रिं पाण्डवा हतशत्रवः ॥ ९.६३.४७ ॥
हे नृप, वे पाण्डव पवित्र ओघवती नदी के पास पहुँचे, और उस रात वहीं निवास किया—शत्रुओं का वध कर चुके पाण्डव।
9.63.48
युधिष्ठिरस्ततो राजा प्राप्तकालमचिन्तयन् ॥ ९.६३.४८ ॥
तब राजा युधिष्ठिर ने, उचित समय आ जाने पर, विचार किया।
9.63.49
तत्र ते गमनं माप्तं रोचते तव माधव ।
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः प्रशमार्थमरिन्दम ॥ ९.६३.४९ ॥
हे माधव, वहाँ तुम्हारा जाना उचित प्रतीत होता है, हे शत्रुदमन, क्रोध से प्रज्वलित गान्धारी को शान्त करने के लिए।
9.63.50
हेतुकारणयुक्तैश्च वाक्यैः कालसमीरितैः ।
क्षिप्रमेव महाभाग गान्धारीं प्रशमिष्यसि।
पितामहश्च भगवान्व्यासस्तत्र भविष्यति ॥ ९.६३.५० ॥
हे महाभाग, समयोचित हेतु और कारणों से युक्त वाणी से तुम शीघ्र ही गान्धारी को शान्त कर दोगे, और वहाँ पितामह भगवान व्यास भी होंगे।
9.63.51
ततः सम्प्रेषयामासुर्यादवं नागसाह्वयम् ॥ ९.६३.५१ ॥
तब उन्होंने यादव (कृष्ण) को नागसाह्वय (हस्तिनापुर) की ओर भेजा।
9.63.52
स च प्रायाज्जवेनाशु वासुदेवः प्रतापवान् ।
दारुकं रथमारोप्य येन राजाऽम्बिकासुतः ॥ ९.६३.५२ ॥
और प्रतापी वासुदेव दारुक को रथ पर बिठाकर वेग से शीघ्र चले, जिस मार्ग से अम्बिका के पुत्र राजा (धृतराष्ट्र) थे।
9.63.53
तमूचुः सम्प्रयास्यन्तं शैब्यसुग्रीववाहनम् ।
प्रत्याश्वासय गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम् ॥ ९.६३.५३ ॥
शैब्य और सुग्रीव जिसके अश्व थे, उस प्रस्थान करते हुए कृष्ण से उन्होंने कहा, "पुत्रों के मारे जाने से दुःखी यशस्विनी गान्धारी को फिर से धैर्य दिलाना।"
9.63.54
स प्रायात्पाण्डवैरुक्तस्तत्पुरं सात्वतां वरः ।
आससाद ततः क्षिप्रं गान्धारीं निहतात्मजाम् ॥ ९.६३.५४ ॥
पाण्डवों द्वारा कहे जाने पर सात्वतों में श्रेष्ठ वे उस नगर को गए; और फिर शीघ्र ही पुत्रों के मारे जाने से दुःखी गान्धारी के पास पहुँचे।