महाभारत · अध्याय 9.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.64.1
किमर्थं द्विजशार्दूल धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
गान्धार्याः प्रेषयामास वासुदेवं परन्तपम् ॥ ९.६४.१ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ, धर्मराज युधिष्ठिर ने शत्रुओं को तपाने वाले वासुदेव को गान्धारी के पास किस कारण भेजा?
9.64.2
यदा पूर्वं गतः कृष्णः शमार्थं कौरवान्प्रति ।
न च तं लब्धवान्कामं ततो युद्धमभूदिदम् ॥ ९.६४.२ ॥
जब पहले कृष्ण शान्ति के लिए कौरवों के पास गए थे, और उन्हें वह इच्छित फल नहीं मिला, तब यह युद्ध हुआ।
9.64.3
निहतेषु तु योधेषु हते दुर्योधने तदा ।
पृथिव्यां पाण्डवेयस्य निःसपत्ने कृते युधि ॥ ९.६४.३ ॥
योद्धाओं के मारे जाने और दुर्योधन के भी मारे जाने पर, युद्ध में पाण्डवपुत्र के निःसपत्न होकर पृथ्वी पर राज्य पाने पर,
9.64.4
विद्रुते शिबिरे शून्ये प्राप्ते यशसि चोत्तमे ।
किं तु तत्कारणं ब्रह्मन्येन कृष्णो गतः पुनः ॥ ९.६४.४ ॥
शिविर के भाग जाने और खाली हो जाने पर, तथा उत्तम यश प्राप्त होने पर भी, हे ब्रह्मन्, वह कारण क्या था जिससे कृष्ण फिर चले गए?
9.64.5
न चैतत्कारणं ब्रह्मन्नल्पं विप्रतिभाति मे ।
यत्रागमदमेयात्मा स्वयमेव जनार्दनः ॥ ९.६४.५ ॥
हे ब्रह्मन्, यह कारण मुझे छोटा नहीं लगता, जहाँ स्वयं अपरिमित आत्मा वाले जनार्दन आए थे।
9.64.6
तत्त्वतो वै समाचक्ष्व सर्वमध्वर्युसत्तम ।
यच्चात्र कारणं ब्रह्मन्कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥ ९.६४.६ ॥
हे श्रेष्ठ अध्वर्यु, यथार्थ रूप में मुझे सब कुछ बताइए; हे ब्रह्मन्, इस कार्य के निश्चय में जो कारण है, वह सब कहिए।
9.64.7
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यन्मां पृच्छसि पार्थिव ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावद्भरतर्षभ ॥ ९.६४.७ ॥
हे राजन्, तुम्हारे द्वारा प्रेरित यह प्रश्न है जो तुम मुझसे पूछ रहे हो। हे भरतश्रेष्ठ, मैं वह तुम्हें यथावत् बताऊँगा।
9.64.8
हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
व्युत्क्रम्य समयं राजन्धार्तराष्ट्रं महाबलम् ॥ ९.६४.८ ॥
हे राजन्, युद्ध में भीमसेन द्वारा दुर्योधन को मारा गया देखकर, उस महाबली धृतराष्ट्र-पुत्र ने समझौते के नियम का उल्लंघन करके...
9.64.9
अन्यायेन हतं दृष्ट्वा गदायुद्धेन भारत ।
युधिष्ठिरं महाराज महद्भयमथाविशत् ॥ ९.६४.९ ॥
हे भारत, गदायुद्ध में अन्यायपूर्वक (दुर्योधन) को मारा गया देखकर, हे महाराज, युधिष्ठिर के मन में महान भय समा गया।
9.64.10
सोऽचिन्तयन्महाभागां गान्धारीं तपसान्विताम् ।
घोरेण तपसा युक्तां त्रैलोक्यमपि सा दहेत् ॥ ९.६४.१० ॥
उसने तपस्या से युक्त उस महाभागा गान्धारी का विचार किया, जो घोर तपस्या से संपन्न थी; वह तीनों लोकों को भी जला सकती थी।
9.64.11
तस्य चिन्तयमानस्य बुद्धिः समभवत्तदा ।
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः पूर्वं प्रशमनं भवेत् ॥ ९.६४.११ ॥
उसके इस प्रकार चिंतन करते समय तब उसके मन में यह विचार उत्पन्न हुआ कि क्रोध से दीप्त गान्धारी को पहले शांत करना चाहिए।
9.64.12
सा हि पुत्रवधं श्रुत्वा कृतमस्माभिरीदृशम् ।
मानसेनाग्निना क्रुद्धा भस्मसान्नः करिष्यति ॥ ९.६४.१२ ॥
वह पुत्रों के वध का ऐसा किया गया कार्य सुनकर, क्रुद्ध होकर, अपनी मानसिक अग्नि से हमें भस्म कर देगी।
9.64.13
कथं दुःखमिदं तीव्रं गान्धारी सम्प्रशक्ष्यति ।
श्रुत्वा विनिहतं पुत्रं छलेनाजिह्मयोधिनम् ॥ ९.६४.१३ ॥
गान्धारी इस तीव्र दुःख को कैसे सहेगी, जब वह सुनेगी कि उसका पुत्र छल से मारा गया, जो सीधा-सच्चा योद्धा था?
9.64.14
एवं विचिन्त्य बहुधा भयशोकसमन्वितः ।
वासुदेवमिदं वाक्यं धर्मराजोऽभ्यभाषत ॥ ९.६४.१४ ॥
इस प्रकार अनेक प्रकार से सोचकर भय और शोक से भरे धर्मराज ने वासुदेव से यह वचन कहा।
9.64.15
तव प्रसादाद्गोविन्द राज्यं निहतकण्टकम् ।
अप्राप्यं मनसाऽपीदं प्राप्तमस्माभिरच्युत ॥ ९.६४.१५ ॥
हे गोविन्द, तुम्हारी कृपा से यह राज्य निष्कण्टक हो गया है। हे अच्युत, जो मन से भी अप्राप्य था, वह हमने प्राप्त किया है।
9.64.16
प्रत्यक्षं मे महाबाहो सङ्ग्रामे रोमहर्षणे ।
विमर्दः सुमहान्प्राप्तस्त्वया यादवनन्दन ॥ ९.६४.१६ ॥
हे महाबाहु, हे यादवों के आनन्द, रोंगटे खड़े कर देने वाले उस युद्ध में, मेरे सामने ही, तुम्हारे द्वारा अत्यन्त भीषण विनाश हुआ था।
9.64.17
त्वया देवासुरे युद्धे वधार्थममरद्विषाम् ।
यथा साह्यं पुरा दत्तं हताश्च विबुधद्विषः ॥ ९.६४.१७ ॥
देवासुर युद्ध में, देवताओं के शत्रुओं के वध के लिए, जैसे पूर्वकाल में तुमने सहायता दी थी और देवताओं के शत्रु मारे गए थे।
9.64.18
साह्यं तथा महाबाहो दत्तमस्माकमच्युत ।
सारथ्येन च वार्ष्णेय भवता हि धृता वयम् ॥ ९.६४.१८ ॥
हे महाबाहु, हे अच्युत, उसी प्रकार तुमने हमें भी सहायता दी। हे वार्ष्णेय, सारथी बनकर तुमने ही हम सबको धारण किया।
9.64.19
यदि न त्वं भवेन्नाथः फल्गुनस्य महारणे ।
कथं शक्यो रणे जेतुं भवेदेष बलार्णवः ॥ ९.६४.१९ ॥
यदि आप फाल्गुन के रक्षक न होते, तो महायुद्ध में यह बलों का सागर कैसे जीता जा सकता था?
9.64.20
गदाप्रहारा विपुलाः परिघैश्चापि ताडनम् ।
शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च तोमरैः सपरश्वथैः ॥ ९.६४.२० ॥
गदाओं के असंख्य प्रहार, परिघों से भी प्रहार, शक्तियों, भिण्डिपालों, तोमरों और परशुओं के साथ।
9.64.21
अस्मत्कृते त्वया कृष्ण वाचः सुपरुषाः श्रुताः ।
शस्त्राणां च निपाता वै वज्रस्पर्शोपमा रणे ॥ ९.६४.२१ ॥
हमारे कारण, हे कृष्ण, तुमने कठोर वचन सुने, और युद्ध में शस्त्रों के प्रहार वज्र के स्पर्श जैसे थे।
9.64.22
ते च ते सफला जाता हते दुर्योधनेऽच्युत ।
तत्सर्वं न यथा नश्येत्पुनः कृष्ण तथा कुरु ॥ ९.६४.२२ ॥
हे अच्युत, दुर्योधन के मारे जाने पर वे सब (कष्ट) सफल हो गए; हे कृष्ण, फिर वैसा करो कि वह सब नष्ट न हो।
9.64.23
सन्देहडोलां प्राप्तं नश्चेतः कृष्ण जये सति ।
गान्धार्या हि महाबाहो क्रोधं शमय माधव ॥ ९.६४.२३ ॥
हे कृष्ण, विजय होने पर भी हमारा मन संदेह के झूले में पड़ गया है; हे महाबाहु माधव, गान्धारी का क्रोध शांत करो।
9.64.24
सा हि नित्यं महाभागा तपसोग्रेण कर्शिता ।
पुत्रपौत्रवधं श्रुत्वा ध्रुवं नः सम्प्रधक्ष्यति।
तस्या प्रसादनं वीर प्राप्तकालं मतं मम ॥ ९.६४.२४ ॥
वह महाभागा सदा कठोर तपस्या से दुर्बल हो गई है; पुत्रों और पौत्रों का वध सुनकर निश्चय ही वह हम सबको जला डालेगी। हे वीर, उसे शांत करना अब उचित समय पर है, ऐसा मेरा मत है।
9.64.25
कश्च तां क्रोधसन्दीप्तां पुत्रव्यसनकर्शिताम् ।
वीक्षितुं पुरुषः शक्तस्त्वामृते पुरुषोत्तम ॥ ९.६४.२५ ॥
उस क्रोध से जलती हुई, पुत्रों के नाश से दुर्बल हुई उसे देखने में, हे पुरुषोत्तम, आपके सिवा कौन पुरुष समर्थ है?
9.64.26
तत्र मे गमनं प्राप्तं रोचते तव माधव ।
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः प्रशमार्थमरिन्दम ॥ ९.६४.२६ ॥
हे माधव, वहाँ मेरा जाना उचित है और आपको भी रुचिकर लगना चाहिए, क्रोध से जलती गान्धारी को शान्त करने के लिए, हे अरिन्दम।
9.64.27
त्वं हि कर्ता विकर्ता च लोकानां प्रभवाव्ययः ।
हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैः कालसमीरितैः ॥ ९.६४.२७ ॥
आप ही लोकों के रचयिता और संहारक हैं, उद्गम और अविनाशी हैं; हेतु और कारण से युक्त, समय पर कहे गए वचनों से (आप उसे शान्त करेंगे)।
9.64.28
क्षिप्रमेव महाबाहो गान्धारीं शमयिष्यसि ।
पितामहश्च भगवान्कृष्णस्तत्र भविष्यति ॥ ९.६४.२८ ॥
हे महाबाहो, आप गान्धारी को शीघ्र ही शान्त कर देंगे; वहाँ पितामह और भगवान कृष्ण भी होंगे।
9.64.29
सर्वथा ते महाबाहो गान्धार्याः क्रोधनाशनम् ।
कर्तव्यं सात्वतां श्रेष्ठ पाण्डवानां हितार्थिना ॥ ९.६४.२९ ॥
हे महाबाहो, हे सात्वतों में श्रेष्ठ, पाण्डवों का हित चाहने वाले आपको सर्वथा गान्धारी के क्रोध का नाश करना ही चाहिए।
9.64.30
धर्मराजस्य वचनं श्रुत्वा यदुकुलोद्वहः ।
आमन्त्र्य दारुकं प्राह रथः सञ्जो विधीयताम् ॥ ९.६४.३० ॥
धर्मराज के वचन सुनकर यदुकुल के उद्धारक ने दारुक को बुलाकर कहा, "रथ तैयार किया जाए।"
9.64.31
केशवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणोऽथ दारुकः ।
न्यवेदयद्रथं सज्जं केशवाय महात्मने ॥ ९.६४.३१ ॥
केशव के वचन सुनकर शीघ्रता करते हुए दारुक ने महात्मा केशव को रथ के तैयार होने की सूचना दी।
9.64.32
तं रथं यादवश्रेष्ठः समारुह्य परन्तपः ।
जगाम हास्तिनपुरं त्वरितः केशवो विभुः ॥ ९.६४.३२ ॥
यादवों में श्रेष्ठ, शत्रुओं को तपाने वाले, सर्वसमर्थ केशव उस रथ पर चढ़कर शीघ्र हस्तिनापुर को चल पड़े।
9.64.33
ततः प्रायान्महाराज माधवो भगवान्रथी ।
नागसाह्वयमासाद्य प्रविवेश च वीर्यवान् ॥ ९.६४.३३ ॥
फिर, हे महाराज, भगवान माधव रथी होकर चले और वीर्यवान् वे नागसाह्वय (हस्तिनापुर) पहुँचकर उसमें प्रविष्ट हुए।
9.64.34
प्रविश्य नगरं वीरो रथघोषेण नादयन् ।
विदितो धृतराष्ट्रस्य सोऽवतीर्य रथोत्तमात्।
अभ्यगच्छददीनात्मा धृतराष्ट्रनिवेशनम् ॥ ९.६४.३४ ॥
नगर में प्रवेश करते हुए वीर केशव ने रथ की गड़गड़ाहट से उसे गुँजा दिया। धृतराष्ट्र को सूचित होने पर वे उत्तम रथ से उतरे और निर्भीक मन से धृतराष्ट्र के निवास की ओर गए।
9.64.35
पूर्वं चाभिगतं तत्र सोऽपश्यदृषिसत्तमम् ॥ ९.६४.३५ ॥
और वहाँ पहले से आए हुए उन ऋषियों में श्रेष्ठ ऋषि को उन्होंने देखा।
9.64.36
पादौ प्रपीड्य कृष्णस्य राज्ञश्चापि जनार्दनः ।
अभ्यवादयदव्यग्रो गान्धारीं चापि केशवः ॥ ९.६४.३६ ॥
जनार्दन ने शांत भाव से कृष्ण (धृतराष्ट्र) और राजा के चरण दबाकर प्रणाम किया, और केशव ने गान्धारी को भी प्रणाम किया।
9.64.37
ततस्तु यादवश्रेष्ठो धृतराष्ट्रमधोक्षजः ।
पाणिमालम्ब्य राजेन्द्र सुस्वरं प्ररुरोद ह ॥ ९.६४.३७ ॥
तब यादवश्रेष्ठ अधोक्षज ने धृतराष्ट्र का हाथ पकड़कर, हे राजेन्द्र, ज़ोर से रो पड़े।
9.64.38
स मुहूर्तादिवोत्सृज्य बाष्पं शोकसमुद्भवम् ।
प्रक्षाल्य वारिणा नेत्रे ह्याचम्य च यथाविधि।
उवाच प्रश्रितं वाक्यं धृतराष्ट्रमरिन्दमः ॥ ९.६४.३८ ॥
वह मानो क्षण भर बाद शोक से उत्पन्न आँसू बहाकर, जल से नेत्र धोकर और विधिपूर्वक आचमन करके, शत्रुदमन ने विनम्र वचन धृतराष्ट्र से कहे।
9.64.39
न तेऽस्त्यविदितं किञ्चिद्भूतं भव्यं च भारत ।
कालस्य च यथावृत्तं तत्ते सुविदितं प्रभो ॥ ९.६४.३९ ॥
हे भारत, हे प्रभु, कुछ भी जो हुआ और जो होगा, वह आपसे अज्ञात नहीं है; काल का जैसा वृत्तांत है, वह आपको भलीभाँति ज्ञात है।
9.64.40
यदिदं पाण्डवैः सर्वैस्तव चित्तानुरोधिभिः ।
कथं कुलक्षयो न स्यात्तथा क्षत्रस्य भारत ॥ ९.६४.४० ॥
हे भारत, जब सब पाण्डव आपके मन के अनुसार चलने वाले थे, तो फिर क्षत्रियों के इस प्रकार के कुलक्षय से यह कैसे न होता?
9.64.41
भ्रातृभिः समयं कृत्वा क्षान्तवान्धर्मवत्सलः ।
द्यूतच्छलजितैः शुद्वैर्वनवासो ह्युपागतः ॥ ९.६४.४१ ॥
भाइयों के साथ समझौता करके, धर्मप्रिय (युधिष्ठिर) ने धैर्य रखा; छल से द्यूत में पराजित होकर, निष्कलंक होते हुए भी उन्हें वनवास प्राप्त हुआ।
9.64.42
अज्ञातवासचर्या च नानावेषसमावृतैः ।
अन्ये च बहवः क्लेशास्त्वशक्तैरिव सर्वदा ॥ ९.६४.४२ ॥
अज्ञातवास का जीवन, और नाना वेश धारण करके रहना, तथा अन्य अनेक कष्ट—जो सदा ही अशक्तों के लिए असह्य होते—उन्होंने झेले।
9.64.43
मया च स्वयमागम्य युद्धकाल उपस्थिते ।
सर्वलोकस्य सान्निध्येग्रामांस्त्वं पञ्चयाचितः ॥ ९.६४.४३ ॥
और मैंने स्वयं आकर, जब युद्ध का समय उपस्थित हुआ, समस्त लोगों के सामने तुमसे पाँच गाँव माँगे थे।
9.64.44
त्वया कालोपसृष्टेन लोभतो नापवर्जिताः ।
तवापराधान्नृपते सर्वं क्षत्रं क्षयं गतम् ॥ ९.६४.४४ ॥
कालवश होकर तुमने लोभवश उन्हें नहीं छोड़ा; हे राजन्, तुम्हारे ही अपराध से समस्त क्षत्रिय-वंश नष्ट हो गया।
9.64.45
भीष्मेण सोमदत्तेन बाह्लीकेन कृपेण च ।
द्रोणेन च सपुत्रेण विदुरेण च धीमता।
याचितस्त्वं शमं नित्यं न च तत्कृतवानसि ॥ ९.६४.४५ ॥
भीष्म, सोमदत्त, बाह्लीक, कृप, पुत्र सहित द्रोण और बुद्धिमान विदुर ने तुमसे सदा शान्ति माँगी, पर तुमने वह नहीं किया।
9.64.46
कालोपहतचित्ता हि सर्वे मुह्यन्ति भारत ।
यथा मूढो भवान्पूर्वमस्मिन्नर्थे समुद्यते ॥ ९.६४.४६ ॥
हे भारत, काल से आहत चित्त वाले सभी लोग मोहित हो जाते हैं, जैसे पहले इस कार्य में उद्यत होते हुए आप मोहग्रस्त थे।
9.64.47
किमन्यत्कालयोगाद्धि द्विष्टमेव परायणम् ।
मा च दोषान्महाप्राज्ञ पाण्डवेषु निवेशय ॥ ९.६४.४७ ॥
कालयोग से और क्या होता है? द्वेष ही शरण बन जाता है। हे महाप्राज्ञ, पाण्डवों के प्रति दोष मत रखो।
9.64.48
अल्पोप्यतिक्रमो नास्ति पाण्डवानां महात्मनाम् ।
धर्मतो न्यायतश्चैव स्नेहतश्च परन्तप ॥ ९.६४.४८ ॥
महात्मा पाण्डवों में धर्म से, न्याय से और स्नेह से भी थोड़ा सा भी उल्लंघन नहीं है। हे परन्तप।
9.64.49
एतत्सर्वं तु विज्ञाय ह्यात्मदोषकृतं फलम् ।
तन्मन्युं पाण्डुपुत्रेषु न भवान्कर्तुमर्हति ॥ ९.६४.४९ ॥
यह सब जानकर कि यह अपने ही दोष का फल है, आपको पाण्डु के पुत्रों पर क्रोध नहीं करना चाहिए।
9.64.50
कुलं वंशश्च पिण्डाश्च यच्च पुत्रकृत फलम् ।
गान्धार्यास्तव वै नाथ पाण्डवेषु प्रतिष्ठितम् ॥ ९.६४.५० ॥
हे स्वामी, कुल, वंश और पिण्ड, तथा पुत्रों से प्राप्त होने वाला फल, गान्धारी और आपका यह सब पाण्डवों में ही प्रतिष्ठित है।
9.64.51
त्वं चैव कुरुशार्दूल गान्धारी च यशस्विनी ।
मा शुचो नरशार्दूल पाण्डवान्प्रतिकिल्बिम् ॥ ९.६४.५१ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ, तुम और यशस्विनी गान्धारी, हे नरश्रेष्ठ, पाण्डवों के प्रति किए गए अपराध के कारण शोक मत करो।
9.64.52
एतत्सर्वमनुध्याय आत्मनश्च व्यतिक्रमम् ।
शिवेन पाण्डवान्ध्याहि नमस्ते भरतर्षभ ॥ ९.६४.५२ ॥
यह सब और अपने ही अपराध का विचार करके, कल्याण की भावना से पाण्डवों का स्मरण करो। हे भरतश्रेष्ठ, आपको नमस्कार।
9.64.53
जानासि च महाबाहो धर्मराजस्य या त्वयि ।
भक्तिर्भरतशार्दूल स्नेहश्चापि स्वभावतः ॥ ९.६४.५३ ॥
हे महाबाहु, हे भरतश्रेष्ठ, तुम जानते हो कि धर्मराज की तुम्हारे प्रति जो भक्ति है, और स्वभाव से जो स्नेह है।
9.64.54
एतच्च कदनं कृत्वा शत्रूणामपकारिणाम् ।
दह्यते स दिवारात्रौ न च शर्माधिगच्छति ॥ ९.६४.५४ ॥
शत्रुओं और अपकारियों के इस संहार को करके वह दिन-रात जलता रहता है, और उसे शांति नहीं मिलती।
9.64.55
त्वां चैव नरशार्दूल गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
स शोचन्नरशार्दूलः शान्तिं नैवाधिगच्छति ॥ ९.६४.५५ ॥
हे नरश्रेष्ठ, तुम्हें और यशस्विनी गान्धारी को भी (स्मरण कर) वह शोक करता हुआ नरश्रेष्ठ शान्ति को प्राप्त नहीं होता।
9.64.56
हिया च परयाऽविष्टो भवन्तं नाधिगच्छति ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तं बुद्धिव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ ९.६४.५६ ॥
महान लज्जा से घिरा वह आपके पास नहीं आता, जो पुत्रों के शोक से संतप्त है और जिसकी बुद्धि तथा इन्द्रियाँ व्याकुल हो गई हैं।
9.64.57
एवमुक्त्वा महाराज धृतराष्ट्रं यदूत्तमः ।
उवाच परमं वाक्यं गान्धारीं शोककर्शिताम् ॥ ९.६४.५७ ॥
हे महाराज, यदुश्रेष्ठ (कृष्ण) ने धृतराष्ट्र से ऐसा कहकर शोक से दुर्बल गान्धारी से यह परम वचन कहा।
9.64.58
सौबलेयि निबोध त्वं यत्त्वां वक्ष्यामि सुव्रते ।
त्वत्समा नास्ति लोकेऽस्मिन्नद्य सीमन्तिनी शुभे ॥ ९.६४.५८ ॥
हे सौबलेयी, सुनो, जो मैं तुमसे कहूँगा। हे सुव्रता, हे शुभे, आज इस लोक में तुम्हारे समान स्त्री नहीं है।
9.64.59
जानासि च यथा राज्ञि सभायां मम सन्निधौ ।
धर्मार्थसहितं वाक्यमुभयोः पक्षयोर्हितम् ॥ ९.६४.५९ ॥
हे रानी, तुम जानती हो कि सभा में मेरी उपस्थिति में मेरे वचन धर्म और अर्थ से युक्त थे और दोनों पक्षों के लिए हितकारी थे।
9.64.60
उक्तवत्यसि कल्याणि न च ते तनयैः कृतम् ।
दुर्योधनस्त्वया चोक्तो जयार्थी परुषं वचः ॥ ९.६४.६० ॥
हे कल्याणी, तुमने (ठीक) कहा है, और यह तुम्हारे पुत्रों ने नहीं किया। जय की इच्छा रखने वाले दुर्योधन को तुमने कठोर वचन कहे थे।
9.64.61
शृणु मूढ वचो मह्यं यतो धर्मस्ततो जयः ।
तदिदं समनुप्राप्तं तव वाक्यं नृपात्मजे ॥ ९.६४.६१ ॥
सुन, मूढ़, मेरी बात सुन। जहाँ धर्म है, वहीं जय है। हे राजपुत्री, तुम्हारे ये वचन अब सामने आ गए हैं।
9.64.62
एवं विदित्वा कल्याणि मा स्म शोके मनः कृथाः ।
पाण्डवानां विनाशाय मा ते बुद्धिः कदाचन ॥ ९.६४.६२ ॥
ऐसा जानकर, हे कल्याणी, अपना मन शोक में मत डालो। पाण्डवों के विनाश की बुद्धि तुम्हारी कभी न हो।
9.64.63
शक्ता चासि महाभागे पृथिवीं सचराचराम् ।
चक्षुषा क्रोधदीप्तेन निर्दग्धुं तपसो बलात् ॥ ९.६४.६३ ॥
हे महाभागे, तुम तपस्या के बल से क्रोध से जलती अपनी दृष्टि द्वारा चराचर सहित इस पृथ्वी को भस्म कर देने में समर्थ हो।
9.64.64
वासुदेववचः श्रुत्वा गान्धारी वाक्यमब्रवीत् ।
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि केशव ॥ ९.६४.६४ ॥
वासुदेव के वचन सुनकर गान्धारी ने कहा: हे महाबाहो, हे केशव, जैसा आप कहते हैं, वैसा ही यह है।
9.64.65
आधिभिर्दह्यमानाया मतिः सञ्चलिता मम ।
सा मे व्यवस्थिता श्रुत्वा तव वाक्यं जनार्दन ॥ ९.६४.६५ ॥
मानसिक पीड़ा से जलती हुई मेरी बुद्धि डगमगा गई थी। हे जनार्दन, आपके वचन सुनकर वह मेरे भीतर स्थिर हो गई है।
9.64.66
राज्ञस्त्वन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य केशव ।
त्वं गतिः सहितैर्वीरैः पाण्डवैर्दिपदा वर ॥ ९.६४.६६ ॥
हे केशव, अंधे, वृद्ध और पुत्रहीन राजा के लिए आप ही आश्रय हो, और वीर पाण्डवों के साथ मनुष्यों में श्रेष्ठ आप ही हो।
9.64.67
एतावदुक्त्वा वचनं मुखं प्रच्छाद्य वाससा ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्ता गान्धारी प्ररुरोद ह ॥ ९.६४.६७ ॥
इतना कहकर गान्धारी ने वस्त्र से अपना मुख ढक लिया और पुत्रों के शोक से संतप्त होकर फूट-फूटकर रोने लगी।
9.64.68
तत एनां महाबाहुः केश्वः शोककर्शिताम् ।
हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैराश्वासयत्प्रभुः ॥ ९.६४.६८ ॥
तब महाबाहु प्रभु केशव ने शोक से दुर्बल हुई उस गान्धारी को हेतु और कारण से युक्त वचनों से धीरज बँधाया।
9.64.69
समाश्वास्य च गान्धारीं धृतराष्ट्रं च माधवः ।
द्रौणिसङ्कल्पितं भावमन्वबुध्यत केशवः ॥ ९.६४.६९ ॥
गान्धारी और धृतराष्ट्र को समझाकर माधव केशव ने द्रोण-पुत्र के संकल्पित अभिप्राय को जान लिया।
9.64.70
ततस्त्वरित उत्थाय पादौ मूर्ध्ना प्रणम्य च ।
द्वैपायनस्य राजेन्द्र ततः कौरवमब्रवीत् ॥ ९.६४.७० ॥
तब वे शीघ्र उठे और द्वैपायन के चरणों में सिर झुकाकर, हे राजेन्द्र, फिर कौरव से बोले।
9.64.71
आपृच्छे त्वां कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः ।
द्रौणेः पापोस्त्यभिप्रायस्तेनास्मि सहसोत्थितः ॥ ९.६४.७१ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ, मैं तुमसे विदा माँगता हूँ; शोक में अपना मन मत लगाओ। द्रोण-पुत्र का अभिप्राय पापपूर्ण है, इसीलिए मैं सहसा उठ खड़ा हुआ हूँ।
9.64.72
पाण्डवानां वधे रात्रौ बुद्धिस्तेन प्रदर्शिता ॥ ९.६४.७२ ॥
रात्रि में पाण्डवों के वध का निश्चय उसी (द्रोण-पुत्र) ने प्रकट किया है।
9.64.73
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गान्धार्या सहितोऽब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रो महाबाहुः केशवं केशिसूदनम् ॥ ९.६४.७३ ॥
यह वचन सुनकर गान्धारी के साथ महाबाहु धृतराष्ट्र ने केशिसूदन केशव से कहा।
9.64.74
शीघ्रं गच्छ महाबाहो पाण्डवान्परिपालय ।
भूयस्त्वया समेष्यामि क्षिप्रमेव जनार्दन ॥ ९.६४.७४ ॥
हे महाबाहु, शीघ्र जाओ और पाण्डवों की रक्षा करो। हे जनार्दन, मैं शीघ्र ही तुमसे फिर मिलूँगा।
9.64.75
प्रायात्ततस्तु त्वरितो दारुकेण सहाच्युतः ॥ ९.६४.७५ ॥
तब अच्युत त्वरा से दारुक के साथ चल दिए।
9.64.76
वासुदेवे गते राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
आश्वासयदमेयात्मा व्यासो लोकनमस्कृतः ॥ ९.६४.७६ ॥
हे राजन्, वासुदेव के चले जाने पर अमेयात्मा, लोकनमस्कृत व्यास ने जनेश्वर धृतराष्ट्र को आश्वासन दिया।
9.64.77
वासुदेवोऽपि धर्मात्मा कृतकृत्यो जगाम ह ।
शिबिरं हास्तिनपुराद्दिदृक्षुः पाण्डवान्नृप ॥ ९.६४.७७ ॥
धर्मात्मा वासुदेव भी अपना कार्य पूर्ण करके, हे नृप, हस्तिनापुर से पाण्डवों को देखने की इच्छा से शिविर को चले गए।
9.64.78
आगम्य शिबिरं रात्रौ सोऽभ्यगच्छत पाण्डवान् ।
तच्च तेभ्यः समाख्याय सहितस्तैः समाहितः ॥ ९.६४.७८ ॥
रात्रि में शिविर पहुँचकर वह पाण्डवों के पास गया, और उन्हें वह बात बताकर, उनके साथ शान्तचित्त होकर बैठा।