महाभारत · अध्याय 9.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.64.1
किमर्थं द्विजशार्दूल धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
गान्धार्याः प्रेषयामास वासुदेवं परन्तपम् ॥ ९.६४.१ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, धर्मराज युधिष्ठिराने शत्रूंना तापवणाऱ्या वासुदेवाला गांधारीकडे कोणत्या कारणासाठी पाठवले?
9.64.2
यदा पूर्वं गतः कृष्णः शमार्थं कौरवान्प्रति ।
न च तं लब्धवान्कामं ततो युद्धमभूदिदम् ॥ ९.६४.२ ॥
पूर्वी कृष्ण शांतीसाठी कौरवांकडे गेला होता, पण त्याला इच्छित फल मिळाले नाही; तेव्हाच हे युद्ध झाले.
9.64.3
निहतेषु तु योधेषु हते दुर्योधने तदा ।
पृथिव्यां पाण्डवेयस्य निःसपत्ने कृते युधि ॥ ९.६४.३ ॥
योद्धे मारले गेल्यावर, दुर्योधनही मारला गेल्यावर, युद्धात पांडवपुत्र पृथ्वीवर निःसपत्न झाल्यावर,
9.64.4
विद्रुते शिबिरे शून्ये प्राप्ते यशसि चोत्तमे ।
किं तु तत्कारणं ब्रह्मन्येन कृष्णो गतः पुनः ॥ ९.६४.४ ॥
छावणी पळून रिकामी झाली आणि उत्तम यश प्राप्त झाले, तरीही हे ब्रह्मन्, कृष्ण पुन्हा का गेला, त्याचे कारण काय?
9.64.5
न चैतत्कारणं ब्रह्मन्नल्पं विप्रतिभाति मे ।
यत्रागमदमेयात्मा स्वयमेव जनार्दनः ॥ ९.६४.५ ॥
हे ब्रह्मन्, हे कारण मला लहान वाटत नाही, जिथे अमेयात्मा जनार्दन स्वतः आला होता.
9.64.6
तत्त्वतो वै समाचक्ष्व सर्वमध्वर्युसत्तम ।
यच्चात्र कारणं ब्रह्मन्कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥ ९.६४.६ ॥
हे अध्वर्यूंत श्रेष्ठा, यथार्थपणे सर्व सांग; हे ब्रह्मन्, या कार्याच्या निश्चयामागील जे कारण आहे ते सर्व सांग.
9.64.7
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यन्मां पृच्छसि पार्थिव ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावद्भरतर्षभ ॥ ९.६४.७ ॥
हे राजा, तू मला विचारत असलेला हा प्रश्न तुझ्याच प्रेरणेने उद्भवला आहे. हे भरतश्रेष्ठा, ते मी तुला यथायोग्य सांगेन.
9.64.8
हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
व्युत्क्रम्य समयं राजन्धार्तराष्ट्रं महाबलम् ॥ ९.६४.८ ॥
हे राजा, युद्धात भीमसेनाने दुर्योधनाला ठार मारलेले पाहून, कराराचा नियम मोडून त्या महाबलवान धृतराष्ट्रपुत्राने...
9.64.9
अन्यायेन हतं दृष्ट्वा गदायुद्धेन भारत ।
युधिष्ठिरं महाराज महद्भयमथाविशत् ॥ ९.६४.९ ॥
हे भारता, गदायुद्धात अन्यायाने (दुर्योधन) मारला गेलेला पाहून, हे महाराजा, युधिष्ठिराच्या मनात मोठे भय शिरले.
9.64.10
सोऽचिन्तयन्महाभागां गान्धारीं तपसान्विताम् ।
घोरेण तपसा युक्तां त्रैलोक्यमपि सा दहेत् ॥ ९.६४.१० ॥
घोर तपाने युक्त त्या महाभागा गांधारीचा त्याने विचार केला; ती तिन्ही लोकांनाही जाळू शकत होती.
9.64.11
तस्य चिन्तयमानस्य बुद्धिः समभवत्तदा ।
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः पूर्वं प्रशमनं भवेत् ॥ ९.६४.११ ॥
तो असा विचार करत असताना, क्रोधाने पेटलेल्या गांधारीला आधी शांत करावे अशी बुद्धी त्याला झाली.
9.64.12
सा हि पुत्रवधं श्रुत्वा कृतमस्माभिरीदृशम् ।
मानसेनाग्निना क्रुद्धा भस्मसान्नः करिष्यति ॥ ९.६४.१२ ॥
आमच्याकडून झालेला पुत्रांचा असा वध ऐकून ती क्रुद्ध होऊन मानसिक अग्नीने आपल्याला भस्मसात करील.
9.64.13
कथं दुःखमिदं तीव्रं गान्धारी सम्प्रशक्ष्यति ।
श्रुत्वा विनिहतं पुत्रं छलेनाजिह्मयोधिनम् ॥ ९.६४.१३ ॥
छलाने मारला गेलेला, सरळ योद्धा असलेला तिचा पुत्र ऐकून गांधारी हे तीव्र दुःख कसे सहन करील?
9.64.14
एवं विचिन्त्य बहुधा भयशोकसमन्वितः ।
वासुदेवमिदं वाक्यं धर्मराजोऽभ्यभाषत ॥ ९.६४.१४ ॥
अशा प्रकारे अनेक प्रकारे विचार करून, भय आणि शोकाने भरलेला धर्मराज वासुदेवाला हे वचन बोलला.
9.64.15
तव प्रसादाद्गोविन्द राज्यं निहतकण्टकम् ।
अप्राप्यं मनसाऽपीदं प्राप्तमस्माभिरच्युत ॥ ९.६४.१५ ॥
हे गोविंदा, तुझ्या कृपेने कंटकरहित हे राज्य मिळाले. हे अच्युता, मनानेही मिळवता येणार नाही ते आम्ही मिळवले.
9.64.16
प्रत्यक्षं मे महाबाहो सङ्ग्रामे रोमहर्षणे ।
विमर्दः सुमहान्प्राप्तस्त्वया यादवनन्दन ॥ ९.६४.१६ ॥
हे महाबाहो, यादवनंदना, रोमांचकारी त्या युद्धात माझ्या डोळ्यांसमोर तुझ्यामुळे फार मोठा विनाश घडला.
9.64.17
त्वया देवासुरे युद्धे वधार्थममरद्विषाम् ।
यथा साह्यं पुरा दत्तं हताश्च विबुधद्विषः ॥ ९.६४.१७ ॥
देवासुर युद्धात देवांच्या शत्रूंच्या वधासाठी तू पूर्वी जशी मदत केली होतीस, तसेच देवशत्रू मारले गेले.
9.64.18
साह्यं तथा महाबाहो दत्तमस्माकमच्युत ।
सारथ्येन च वार्ष्णेय भवता हि धृता वयम् ॥ ९.६४.१८ ॥
हे महाबाहो, हे अच्युता, तसेच तू आम्हालाही मदत केलीस. हे वार्ष्णेया, सारथी होऊन तूच आम्हाला सावरलेस.
9.64.19
यदि न त्वं भवेन्नाथः फल्गुनस्य महारणे ।
कथं शक्यो रणे जेतुं भवेदेष बलार्णवः ॥ ९.६४.१९ ॥
तू महायुद्धात फाल्गुनाचा नाथ नसतास, तर हा बलसागर रणात कसा जिंकता आला असता?
9.64.20
गदाप्रहारा विपुलाः परिघैश्चापि ताडनम् ।
शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च तोमरैः सपरश्वथैः ॥ ९.६४.२० ॥
गदांचे प्रचंड प्रहार, परिघांनीही तडाखे, शक्ती, भिंडिपाल, तोमर आणि परशूंसह.
9.64.21
अस्मत्कृते त्वया कृष्ण वाचः सुपरुषाः श्रुताः ।
शस्त्राणां च निपाता वै वज्रस्पर्शोपमा रणे ॥ ९.६४.२१ ॥
आमच्यासाठी, हे कृष्णा, तू अति कठोर शब्द ऐकले; रणात शस्त्रांचे आघात वज्रस्पर्शासारखे होते.
9.64.22
ते च ते सफला जाता हते दुर्योधनेऽच्युत ।
तत्सर्वं न यथा नश्येत्पुनः कृष्ण तथा कुरु ॥ ९.६४.२२ ॥
हे अच्युता, दुर्योधन मारला गेल्याने ते सर्व सफल झाले; हे कृष्णा, ते पुन्हा नष्ट होऊ नये असे कर.
9.64.23
सन्देहडोलां प्राप्तं नश्चेतः कृष्ण जये सति ।
गान्धार्या हि महाबाहो क्रोधं शमय माधव ॥ ९.६४.२३ ॥
हे कृष्णा, विजय मिळूनही आमचे मन संदेहाच्या झोक्यावर झुलत आहे; हे महाबाहो माधवा, गांधारीचा क्रोध शमव.
9.64.24
सा हि नित्यं महाभागा तपसोग्रेण कर्शिता ।
पुत्रपौत्रवधं श्रुत्वा ध्रुवं नः सम्प्रधक्ष्यति।
तस्या प्रसादनं वीर प्राप्तकालं मतं मम ॥ ९.६४.२४ ॥
ती महाभागा सदैव कठोर तपाने कृश झाली आहे; पुत्र-पौत्रांचा वध ऐकून ती निश्चित आमचे दहन करील. हे वीरा, तिचे प्रसादन करण्याची वेळ आता आली आहे, असे माझे मत आहे.
9.64.25
कश्च तां क्रोधसन्दीप्तां पुत्रव्यसनकर्शिताम् ।
वीक्षितुं पुरुषः शक्तस्त्वामृते पुरुषोत्तम ॥ ९.६४.२५ ॥
क्रोधाने पेटलेल्या, पुत्रनाशाने कृश झालेल्या तिला पाहण्यास, हे पुरुषोत्तमा, तुझ्याशिवाय कोणता पुरुष समर्थ आहे?
9.64.26
तत्र मे गमनं प्राप्तं रोचते तव माधव ।
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः प्रशमार्थमरिन्दम ॥ ९.६४.२६ ॥
हे माधवा, क्रोधाने पेटलेल्या गांधारीला शांत करण्यासाठी तिथे माझे जाणे योग्य आहे; ते तुलाही रुचो, हे अरिंदमा.
9.64.27
त्वं हि कर्ता विकर्ता च लोकानां प्रभवाव्ययः ।
हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैः कालसमीरितैः ॥ ९.६४.२७ ॥
तूच जगांचा निर्माता आणि संहर्ता आहेस, उत्पत्ती आणि अविनाशी आहेस; हेतू आणि कारणांनी युक्त, काळानुसार उच्चारलेल्या शब्दांनी.
9.64.28
क्षिप्रमेव महाबाहो गान्धारीं शमयिष्यसि ।
पितामहश्च भगवान्कृष्णस्तत्र भविष्यति ॥ ९.६४.२८ ॥
हे महाबाहो, तू गांधारीला लवकरच शांत करशील; तिथे पितामह आणि भगवान कृष्णही असतील.
9.64.29
सर्वथा ते महाबाहो गान्धार्याः क्रोधनाशनम् ।
कर्तव्यं सात्वतां श्रेष्ठ पाण्डवानां हितार्थिना ॥ ९.६४.२९ ॥
हे महाबाहो, सात्वतांमध्ये श्रेष्ठा, पांडवांचे हित इच्छिणाऱ्या तुझे सर्वथा गांधारीचा क्रोध नाहीसा करणे कर्तव्य आहे.
9.64.30
धर्मराजस्य वचनं श्रुत्वा यदुकुलोद्वहः ।
आमन्त्र्य दारुकं प्राह रथः सञ्जो विधीयताम् ॥ ९.६४.३० ॥
धर्मराजाचे वचन ऐकून यदुकुलाचा उद्धारक दारुकाला बोलावून म्हणाला, "रथ सज्ज करावा."
9.64.31
केशवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणोऽथ दारुकः ।
न्यवेदयद्रथं सज्जं केशवाय महात्मने ॥ ९.६४.३१ ॥
केशवाचे वचन ऐकून त्वरा करणाऱ्या दारुकाने महात्मा केशवाला रथ सज्ज असल्याचे सांगितले.
9.64.32
तं रथं यादवश्रेष्ठः समारुह्य परन्तपः ।
जगाम हास्तिनपुरं त्वरितः केशवो विभुः ॥ ९.६४.३२ ॥
यादवश्रेष्ठ, शत्रूंना तापवणारा, सर्वसमर्थ केशव त्या रथावर आरूढ होऊन त्वरेने हस्तिनापुराकडे निघाला.
9.64.33
ततः प्रायान्महाराज माधवो भगवान्रथी ।
नागसाह्वयमासाद्य प्रविवेश च वीर्यवान् ॥ ९.६४.३३ ॥
नंतर, हे महाराज, भगवान माधव रथी होऊन निघाले आणि वीर्यवान तो नागसाह्वयात (हस्तिनापुरात) पोहोचून आत शिरला.
9.64.34
प्रविश्य नगरं वीरो रथघोषेण नादयन् ।
विदितो धृतराष्ट्रस्य सोऽवतीर्य रथोत्तमात्।
अभ्यगच्छददीनात्मा धृतराष्ट्रनिवेशनम् ॥ ९.६४.३४ ॥
नगरात प्रवेश करताना वीराने रथाच्या घर्घराटाने नगर दुमदुमून सोडले; धृतराष्ट्राला कळविले असता तो उत्तम रथातून खाली उतरला आणि निर्भय मनाने धृतराष्ट्राच्या निवासाकडे गेला.
9.64.35
पूर्वं चाभिगतं तत्र सोऽपश्यदृषिसत्तमम् ॥ ९.६४.३५ ॥
आणि तेथे आधीच आलेल्या ऋषींत श्रेष्ठ असलेल्या एका ऋषीला त्याने पाहिले.
9.64.36
पादौ प्रपीड्य कृष्णस्य राज्ञश्चापि जनार्दनः ।
अभ्यवादयदव्यग्रो गान्धारीं चापि केशवः ॥ ९.६४.३६ ॥
जनार्दनाने शांतपणे राजाचे पाय दाबून वंदन केले; आणि केशवाने गांधारीलाही वंदन केले.
9.64.37
ततस्तु यादवश्रेष्ठो धृतराष्ट्रमधोक्षजः ।
पाणिमालम्ब्य राजेन्द्र सुस्वरं प्ररुरोद ह ॥ ९.६४.३७ ॥
तेव्हा यादवश्रेष्ठ अधोक्षजाने धृतराष्ट्राचा हात धरून, हे राजेंद्रा, मोठ्याने रडू लागले.
9.64.38
स मुहूर्तादिवोत्सृज्य बाष्पं शोकसमुद्भवम् ।
प्रक्षाल्य वारिणा नेत्रे ह्याचम्य च यथाविधि।
उवाच प्रश्रितं वाक्यं धृतराष्ट्रमरिन्दमः ॥ ९.६४.३८ ॥
तो क्षणभरानंतर शोकातून आलेले अश्रू ढाळून, पाण्याने डोळे धुऊन, यथाविधी आचमन करून, शत्रुदमन विनम्र शब्दांत धृतराष्ट्राला म्हणाला.
9.64.39
न तेऽस्त्यविदितं किञ्चिद्भूतं भव्यं च भारत ।
कालस्य च यथावृत्तं तत्ते सुविदितं प्रभो ॥ ९.६४.३९ ॥
हे भारता, हे प्रभो, जे घडले आणि जे घडणार आहे त्यातले काहीही तुम्हाला अज्ञात नाही; कालाची गतीही तुम्हाला चांगली ठाऊक आहे.
9.64.40
यदिदं पाण्डवैः सर्वैस्तव चित्तानुरोधिभिः ।
कथं कुलक्षयो न स्यात्तथा क्षत्रस्य भारत ॥ ९.६४.४० ॥
हे भारता, पांडव सर्वजण तुमच्या मनाप्रमाणे वागत असतानाही, क्षत्रियांचा हा कुलक्षय कसा झाला नसता?
9.64.41
भ्रातृभिः समयं कृत्वा क्षान्तवान्धर्मवत्सलः ।
द्यूतच्छलजितैः शुद्वैर्वनवासो ह्युपागतः ॥ ९.६४.४१ ॥
बंधूंशी करार करून धर्मप्रिय (युधिष्ठिर) याने धीर धरला; द्यूतातील कपटाने पराभूत होऊन, निर्दोष असूनही त्यांना वनवास प्राप्त झाला.
9.64.42
अज्ञातवासचर्या च नानावेषसमावृतैः ।
अन्ये च बहवः क्लेशास्त्वशक्तैरिव सर्वदा ॥ ९.६४.४२ ॥
अज्ञातवासाचे जीवन, नाना वेष धारण करून राहणे, आणि दुर्बलांना नेहमीच असह्य असे इतर अनेक क्लेश त्यांनी भोगले.
9.64.43
मया च स्वयमागम्य युद्धकाल उपस्थिते ।
सर्वलोकस्य सान्निध्येग्रामांस्त्वं पञ्चयाचितः ॥ ९.६४.४३ ॥
युद्धकाल उपस्थित झाला तेव्हा मी स्वतः येऊन, सर्व लोकांसमोर तुझ्याकडे पाच गावे मागितली होती.
9.64.44
त्वया कालोपसृष्टेन लोभतो नापवर्जिताः ।
तवापराधान्नृपते सर्वं क्षत्रं क्षयं गतम् ॥ ९.६४.४४ ॥
कालाच्या तावडीत सापडून तू लोभाने ती परत दिली नाहीस; हे राजा, तुझ्या अपराधामुळेच सर्व क्षत्रियकुल नष्ट झाले.
9.64.45
भीष्मेण सोमदत्तेन बाह्लीकेन कृपेण च ।
द्रोणेन च सपुत्रेण विदुरेण च धीमता।
याचितस्त्वं शमं नित्यं न च तत्कृतवानसि ॥ ९.६४.४५ ॥
भीष्म, सोमदत्त, बाह्लीक, कृप, पुत्रासह द्रोण आणि बुद्धिमान विदुर यांनी तुझ्याकडे सदैव शांतीची याचना केली, पण तू ते केले नाहीस.
9.64.46
कालोपहतचित्ता हि सर्वे मुह्यन्ति भारत ।
यथा मूढो भवान्पूर्वमस्मिन्नर्थे समुद्यते ॥ ९.६४.४६ ॥
हे भारता, कालाने ज्यांचे चित्त आहत झाले आहे ते सर्व मोहग्रस्त होतात; पूर्वी या कार्यात प्रवृत्त होताना तूही मूढ झालास तसेच.
9.64.47
किमन्यत्कालयोगाद्धि द्विष्टमेव परायणम् ।
मा च दोषान्महाप्राज्ञ पाण्डवेषु निवेशय ॥ ९.६४.४७ ॥
कालयोगाने दुसरे काय होणार? द्वेषच आधार बनतो. हे महाप्राज्ञा, पांडवांवर दोष ठेवू नकोस.
9.64.48
अल्पोप्यतिक्रमो नास्ति पाण्डवानां महात्मनाम् ।
धर्मतो न्यायतश्चैव स्नेहतश्च परन्तप ॥ ९.६४.४८ ॥
महात्मा पांडवांमध्ये धर्मापासून, न्यायापासून आणि स्नेहापासूनही थोडेसेही उल्लंघन नाही; हे परंतपा.
9.64.49
एतत्सर्वं तु विज्ञाय ह्यात्मदोषकृतं फलम् ।
तन्मन्युं पाण्डुपुत्रेषु न भवान्कर्तुमर्हति ॥ ९.६४.४९ ॥
हे सर्व स्वतःच्या दोषाचे फळ आहे हे जाणून, पांडुपुत्रांवर आपण क्रोध करणे योग्य नाही.
9.64.50
कुलं वंशश्च पिण्डाश्च यच्च पुत्रकृत फलम् ।
गान्धार्यास्तव वै नाथ पाण्डवेषु प्रतिष्ठितम् ॥ ९.६४.५० ॥
हे स्वामी, कुल, वंश, पिंड आणि पुत्रांपासून मिळणारे फळ — गांधारी आणि आपले हे सर्व पांडवांमध्येच प्रतिष्ठित आहे.
9.64.51
त्वं चैव कुरुशार्दूल गान्धारी च यशस्विनी ।
मा शुचो नरशार्दूल पाण्डवान्प्रतिकिल्बिम् ॥ ९.६४.५१ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, तू आणि यशस्विनी गांधारी, हे नरश्रेष्ठा, पांडवांबाबत झालेल्या अपराधामुळे शोक करू नका.
9.64.52
एतत्सर्वमनुध्याय आत्मनश्च व्यतिक्रमम् ।
शिवेन पाण्डवान्ध्याहि नमस्ते भरतर्षभ ॥ ९.६४.५२ ॥
हे सर्व आणि स्वतःचे उल्लंघन आठवून, कल्याणभावाने पांडवांचे स्मरण करा. हे भरतश्रेष्ठा, आपणास नमस्कार.
9.64.53
जानासि च महाबाहो धर्मराजस्य या त्वयि ।
भक्तिर्भरतशार्दूल स्नेहश्चापि स्वभावतः ॥ ९.६४.५३ ॥
हे महाबाहो, हे भरतश्रेष्ठा, धर्मराजाची आपल्याविषयी जी भक्ती आणि स्वभावतः असलेला स्नेह आपण जाणता.
9.64.54
एतच्च कदनं कृत्वा शत्रूणामपकारिणाम् ।
दह्यते स दिवारात्रौ न च शर्माधिगच्छति ॥ ९.६४.५४ ॥
शत्रूंचा आणि अपकार करणाऱ्यांचा असा संहार करूनही तो दिवसरात्र जळत राहतो, आणि त्याला शांती मिळत नाही.
9.64.55
त्वां चैव नरशार्दूल गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
स शोचन्नरशार्दूलः शान्तिं नैवाधिगच्छति ॥ ९.६४.५५ ॥
हे नरश्रेष्ठा, तुला आणि यशस्विनी गांधारीला स्मरून शोक करणारा तो नरश्रेष्ठ शांती मिळवत नाही.
9.64.56
हिया च परयाऽविष्टो भवन्तं नाधिगच्छति ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तं बुद्धिव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ ९.६४.५६ ॥
प्रचंड लज्जेने ग्रासलेला तो तुमच्याकडे येत नाही; पुत्रशोकाने तप्त, बुद्धी व इंद्रिये व्याकूळ झालेला तो.
9.64.57
एवमुक्त्वा महाराज धृतराष्ट्रं यदूत्तमः ।
उवाच परमं वाक्यं गान्धारीं शोककर्शिताम् ॥ ९.६४.५७ ॥
हे महाराजा, धृतराष्ट्राला असे सांगून यदुश्रेष्ठ शोकाने कृश झालेल्या गांधारीला हे परम वचन म्हणाला.
9.64.58
सौबलेयि निबोध त्वं यत्त्वां वक्ष्यामि सुव्रते ।
त्वत्समा नास्ति लोकेऽस्मिन्नद्य सीमन्तिनी शुभे ॥ ९.६४.५८ ॥
हे सौबलेयी, मी तुला जे सांगणार आहे ते ऐक. हे सुव्रते, हे शुभे, आज या लोकात तुझ्यासमान स्त्री नाही.
9.64.59
जानासि च यथा राज्ञि सभायां मम सन्निधौ ।
धर्मार्थसहितं वाक्यमुभयोः पक्षयोर्हितम् ॥ ९.६४.५९ ॥
हे राणी, सभेत माझ्या उपस्थितीत मी बोललेले शब्द धर्म व अर्थयुक्त आणि दोन्ही पक्षांच्या हिताचे होते, हे तुला माहीत आहे.
9.64.60
उक्तवत्यसि कल्याणि न च ते तनयैः कृतम् ।
दुर्योधनस्त्वया चोक्तो जयार्थी परुषं वचः ॥ ९.६४.६० ॥
हे कल्याणी, तू म्हणतेस ते खरे आहे, पण तुझ्या पुत्रांनी ते केले नाही. विजयाची इच्छा करणाऱ्या दुर्योधनाला तू कठोर शब्द बोललीस.
9.64.61
शृणु मूढ वचो मह्यं यतो धर्मस्ततो जयः ।
तदिदं समनुप्राप्तं तव वाक्यं नृपात्मजे ॥ ९.६४.६१ ॥
मूर्खे, माझे ऐक. जिथे धर्म आहे तिथेच जय आहे. हे राजकन्ये, तुझी ही वाणी आता खरी ठरली आहे.
9.64.62
एवं विदित्वा कल्याणि मा स्म शोके मनः कृथाः ।
पाण्डवानां विनाशाय मा ते बुद्धिः कदाचन ॥ ९.६४.६२ ॥
हे जाणून, हे कल्याणी, मन शोकात बुडवू नकोस. पांडवांच्या नाशाची बुद्धी तुझ्या मनात कधीही येऊ नये.
9.64.63
शक्ता चासि महाभागे पृथिवीं सचराचराम् ।
चक्षुषा क्रोधदीप्तेन निर्दग्धुं तपसो बलात् ॥ ९.६४.६३ ॥
हे महाभागे, तपाच्या बळाने क्रोधाने पेटलेल्या तुझ्या दृष्टीने चराचरासह ही पृथ्वी भस्म करण्यास तू समर्थ आहेस.
9.64.64
वासुदेववचः श्रुत्वा गान्धारी वाक्यमब्रवीत् ।
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि केशव ॥ ९.६४.६४ ॥
वासुदेवाचे वचन ऐकून गांधारी म्हणाली: हे महाबाहो, हे केशवा, तू म्हणतोस तसेच हे खरे आहे.
9.64.65
आधिभिर्दह्यमानाया मतिः सञ्चलिता मम ।
सा मे व्यवस्थिता श्रुत्वा तव वाक्यं जनार्दन ॥ ९.६४.६५ ॥
मानसिक वेदनांनी जळणारी माझी बुद्धी चंचल झाली होती. हे जनार्दना, तुझे वचन ऐकून ती आता स्थिर झाली आहे.
9.64.66
राज्ञस्त्वन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य केशव ।
त्वं गतिः सहितैर्वीरैः पाण्डवैर्दिपदा वर ॥ ९.६४.६६ ॥
हे केशवा, अंध, वृद्ध आणि पुत्र गमावलेल्या राजाला तूच आश्रय आहेस. वीर पांडवांसह असलेल्या मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठा, तूच आहेस.
9.64.67
एतावदुक्त्वा वचनं मुखं प्रच्छाद्य वाससा ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्ता गान्धारी प्ररुरोद ह ॥ ९.६४.६७ ॥
इतके बोलून, वस्त्राने तोंड झाकून, पुत्रशोकाने संतप्त झालेली गांधारी आक्रोशाने रडू लागली.
9.64.68
तत एनां महाबाहुः केश्वः शोककर्शिताम् ।
हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैराश्वासयत्प्रभुः ॥ ९.६४.६८ ॥
तेव्हा महाबाहू प्रभू केशवाने शोकाने कृश झालेल्या तिला हेतू आणि कारणांनी युक्त शब्दांनी धीर दिला.
9.64.69
समाश्वास्य च गान्धारीं धृतराष्ट्रं च माधवः ।
द्रौणिसङ्कल्पितं भावमन्वबुध्यत केशवः ॥ ९.६४.६९ ॥
गांधारी आणि धृतराष्ट्र यांना धीर देऊन माधव केशवाने द्रोणपुत्राचा संकल्पित हेतू ओळखला.
9.64.70
ततस्त्वरित उत्थाय पादौ मूर्ध्ना प्रणम्य च ।
द्वैपायनस्य राजेन्द्र ततः कौरवमब्रवीत् ॥ ९.६४.७० ॥
मग तो त्वरेने उठला, मस्तक टेकवून व्यासांच्या पायांना नमन करून, हे राजेंद्रा, मग कौरवाला म्हणाला.
9.64.71
आपृच्छे त्वां कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः ।
द्रौणेः पापोस्त्यभिप्रायस्तेनास्मि सहसोत्थितः ॥ ९.६४.७१ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, मी तुझा निरोप घेतो; शोकात मन गुंतवू नकोस. द्रोणपुत्राचा हेतू पापी आहे, म्हणूनच मी अचानक उठलो आहे.
9.64.72
पाण्डवानां वधे रात्रौ बुद्धिस्तेन प्रदर्शिता ॥ ९.६४.७२ ॥
रात्री पांडवांच्या वधाचा निश्चय त्यानेच दाखवून दिला आहे.
9.64.73
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गान्धार्या सहितोऽब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रो महाबाहुः केशवं केशिसूदनम् ॥ ९.६४.७३ ॥
हे ऐकून गांधारीसह महाबाहू धृतराष्ट्र केशिसूदन केशवाला म्हणाला.
9.64.74
शीघ्रं गच्छ महाबाहो पाण्डवान्परिपालय ।
भूयस्त्वया समेष्यामि क्षिप्रमेव जनार्दन ॥ ९.६४.७४ ॥
हे महाबाहो, लवकर जा आणि पांडवांचे रक्षण कर. हे जनार्दना, मी लवकरच तुला पुन्हा भेटेन.
9.64.75
प्रायात्ततस्तु त्वरितो दारुकेण सहाच्युतः ॥ ९.६४.७५ ॥
मग अच्युत त्वरेने दारुकासह निघाला.
9.64.76
वासुदेवे गते राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
आश्वासयदमेयात्मा व्यासो लोकनमस्कृतः ॥ ९.६४.७६ ॥
हे राजा, वासुदेव गेल्यानंतर अमेयात्मा, लोकनमस्कृत व्यासांनी जनेश्वर धृतराष्ट्राचे सांत्वन केले.
9.64.77
वासुदेवोऽपि धर्मात्मा कृतकृत्यो जगाम ह ।
शिबिरं हास्तिनपुराद्दिदृक्षुः पाण्डवान्नृप ॥ ९.६४.७७ ॥
धर्मात्मा वासुदेवही कृतकृत्य होऊन, हे नृपा, हस्तिनापुरातून पांडवांना पाहण्याच्या इच्छेने शिबिराकडे गेला.
9.64.78
आगम्य शिबिरं रात्रौ सोऽभ्यगच्छत पाण्डवान् ।
तच्च तेभ्यः समाख्याय सहितस्तैः समाहितः ॥ ९.६४.७८ ॥
रात्री शिबिरात पोहोचून तो पांडवांजवळ गेला; ती गोष्ट त्यांना सांगून, त्यांच्यासह स्थिर चित्ताने राहिला.