মহাভারত · অধ্যায় 9.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.9.1
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा मद्रराजः प्रतापवान् ।
उवाच सारथिं तूर्णं चोदयाश्वान्महाजवान् ॥ ९.९.१ ॥
সেই সেনা ছত্রভঙ্গ হতে দেখে প্রতাপশালী মদ্ররাজ তাঁর সারথিকে দ্রুত বললেন, "মহাবেগবান অশ্বদের চালাও।"
9.9.2
एष तिष्ठति वै राजा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
छत्रेण ध्रियमाणेन पाण्डुरेण विराजता ॥ ९.९.२ ॥
এই যে দাঁড়িয়ে আছেন পাণ্ডুপুত্র রাজা যুধিষ্ঠির; তাঁর মাথার উপর শ্বেত ছত্র ধরা হয়েছে, যা উজ্জ্বল শোভা পাচ্ছে।
9.9.3
अत्र मां प्रापय क्षिप्रं पश्य मे सारथे बलम् ।
न समर्था हि मे पार्थाः स्थातुमद्य पुरो युधि ॥ ९.९.३ ॥
এখানে আমাকে দ্রুত নিয়ে চল; হে সারথি, আমার বল দেখো। আজ যুদ্ধে পৃথার পুত্রেরা আমার সম্মুখে দাঁড়াতে পারবে না।
9.9.4
एवमुक्तस्ततः प्रायान्मद्रराजस्य सारथिः ।
यत्रा राजा सत्यसन्धो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ९.९.४ ॥
এরূপ আদিষ্ট হয়ে মদ্ররাজের সারথি সেখানে গেল, যেখানে সত্যসন্ধ ধর্মপুত্র রাজা যুধিষ্ঠির ছিলেন।
9.9.5
आपतन्तं च सहसा पाण्डवानां महद्बलम् ।
दधारैको रणे शल्यो वेलोद्वृत्तमिवार्णवम् ॥ ९.९.५ ॥
পাণ্ডবদের বিশাল সেনা হঠাৎ ঝাঁপিয়ে পড়ছিল; কিন্তু যুদ্ধে একা শল্য তাকে ধরে রাখলেন, যেমন বেলাভূমি ছাড়িয়ে উত্তাল সমুদ্রকে ধরে রাখা হয়।
9.9.6
पाण्डवानां बलौघस्तु शल्यमासाद्य मारिष ।
व्यतिष्ठत तदा युद्वे सिन्धोर्वेग इवाचलम् ॥ ९.९.६ ॥
হে মারিষ, পাণ্ডবদের সেনাস্রোত শল্যের কাছে পৌঁছে যুদ্ধে তখন থমকে গেল, যেমন সমুদ্রের বেগ পর্বতে ঠেকে থেমে যায়।
9.9.7
मद्रराजं तु समरे दृष्ट्वा युद्धाय धिष्ठितम् ।
कुरवः सन्न्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ९.९.७ ॥
যুদ্ধে মদ্ররাজ যুদ্ধের জন্য অবিচলভাবে দাঁড়িয়ে আছেন দেখে কৌরবরা মৃত্যুকে সামনে রেখে ফিরে গেলেন।
9.9.8
तेषु राजन्निवृत्तेषु व्यूढानीकेषु सर्वशः ।
प्रावर्तत महारौद्रः सङ्ग्रामः शोणितोदकः ॥ ९.९.८ ॥
হে রাজন, তারা ফিরে যাওয়ার পর, চারদিকে ব্যূহবদ্ধ সেনাদের মধ্যে রক্তই জল হয়ে যাওয়া অতি ভয়ংকর যুদ্ধ শুরু হল।
9.9.9
समार्च्छच्चित्रसेनं तु नकुलो युद्धदुर्मदः ।
तौ परस्परमासाद्य चित्रकार्मुकधारिणौ ॥ ९.९.९ ॥
যুদ্ধমদমত্ত নকুল চিত্রসেনের সম্মুখীন হলেন। বিচিত্র ধনুক ধারণকারী সেই দুজন পরস্পরের সামনে এলেন।
9.9.10
मेघाविव यथोद्वृत्तौ दक्षिणोत्तरवर्षिणौ ।
शरतोयैः सिषिचतुस्तौ परस्परमाहवे ॥ ९.९.१० ॥
দক্ষিণ ও উত্তর দিক থেকে বর্ষণকারী দুই উদ্বেল মেঘের মতো তারা দুজন যুদ্ধে বাণরূপী জলে পরস্পরকে সিক্ত করলেন।
9.9.11
नान्तरं तत्र पश्यामः पाण्डवस्येतरस्य च ।
उभौ कृतास्त्रौ बलिनौ रथचर्याविशारदौ।
परस्परवधे यत्तौ छिद्रान्वेषणतत्परौ ॥ ९.९.११ ॥
সেখানে পাণ্ডব ও অন্য পক্ষের মধ্যে কোনো পার্থক্য আমরা দেখিনি; দুজনেই অস্ত্রে দক্ষ, বলবান, রথচালনায় পারদর্শী, পরস্পরকে বধ করতে উদ্যত এবং ছিদ্র খুঁজতে তৎপর।
9.9.12
चित्रसेनस्तु भल्लेन पीतेन निशितेन च ।
नकुलस्य महाराज मुष्टिदेशेऽच्छिनद्धनुः ॥ ९.९.१२ ॥
কিন্তু, হে মহারাজ, চিত্রসেন হলুদ বর্ণের, তীক্ষ্ণ ভল্ল বাণে নকুলের ধনুক মুষ্টির স্থানে কেটে ফেললেন।
9.9.13
अथैनं छिन्नधन्वानं रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ।
त्रिभिः शरैरसम्भ्रान्तो ललाटे वै समार्पयत् ॥ ९.९.१३ ॥
তখন ধনুক ছিন্ন হওয়া তাকে সোনার পালকযুক্ত, পাথরে শাণিত তিনটি বাণে নির্ভীকভাবে তার কপালেই আঘাত করলেন।
9.9.14
हयांश्चास्य शरैस्तीक्ष्णैः प्रेषयामास मृत्यवे ।
तथा ध्वजं सारथिं च त्रिभिस्त्रिभिरपातयत् ॥ ९.९.१४ ॥
তার ঘোড়াগুলিকে তীক্ষ্ণ বাণে মৃত্যুর দিকে পাঠালেন; তেমনি ধ্বজ ও সারথিকেও প্রত্যেককে তিনটি করে বাণে ভূপাতিত করলেন।
9.9.15
स शत्रुभुजनिर्मुक्तैर्ललाटस्थैस्त्रिभिः शरैः ।
नकुलः शुशुभे राजंस्त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥ ९.९.१५ ॥
হে রাজন, শত্রুর বাহু থেকে ছোঁড়া, কপালে বিদ্ধ তিনটি বাণে নকুল ত্রিশৃঙ্গ পর্বতের মতো শোভা পেলেন।
9.9.16
स च्छिन्नधन्वा विरथः खङ्गमादाय चर्म च ।
रथादवातरद्वीरः शैलाग्रादिव केसरी ॥ ९.९.१६ ॥
ধনুক ছিন্ন ও রথহীন সেই বীর তলোয়ার ও ঢাল নিয়ে পর্বতশিখর থেকে সিংহের মতো রথ থেকে নেমে পড়লেন।
9.9.17
पद्मामापततस्तस्य शस्वृष्टिं समासृजत् ।
नकुलोऽप्यग्रसत्तां वै चर्मणा लघुविक्रमः ॥ ९.९.१७ ॥
পদ্মা নামক তাকে ধেয়ে আসতে দেখে সে অস্ত্রবৃষ্টি বর্ষণ করল; কিন্তু দ্রুতবিক্রম নকুল ঢাল দিয়ে সেই বৃষ্টি প্রতিহত করলেন।
9.9.18
चित्रसेनरथं प्राप्य चित्रयोधी जितश्रमः ।
आरुरोह महाबाहुः सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ९.९.१८ ॥
চিত্রসেনের রথে পৌঁছে, বিচিত্র যুদ্ধকুশল ও ক্লান্তিজয়ী সেই মহাবাহু সমস্ত সৈন্যের দেখার সামনেই তাতে আরোহণ করলেন।
9.9.19
सकुण्डलं समुकुटं सुनसं स्वायतेक्षणम् ।
चित्रसेनशिरः कायादपाहरत पाण्डवः ॥ ९.९.१९ ॥
কুণ্ডল ও মুকুটসহ, সুন্দর নাসিকা ও বিস্তৃত নয়নযুক্ত চিত্রসেনের মস্তক পাণ্ডব দেহ থেকে কেটে ফেললেন।
9.9.20
स पपात रथात्तस्माद्दिवाकरसमद्युतिः ॥ ९.९.२० ॥
সূর্যের মতো দীপ্তিময় তিনি সেই রথ থেকে পড়ে গেলেন।
9.9.21
चित्रसेनशिरस्तत्तु दृष्ट्वा तत्र महारथाः ।
साधुवादस्वनांश्चक्रुः सिंहनादांश्च पुष्कलान् ॥ ९.९.२१ ॥
চিত্রসেনের সেই মস্তক দেখে সেখানকার মহারথীরা 'সাধু সাধু' ধ্বনি তুলে প্রচুর সিংহনাদ করলেন।
9.9.22
विशस्तं भ्रातरं दृष्ट्वा कर्णपुत्रौ महारथौ ।
सुशर्मा सत्यसेनश्च मुञ्चन्तौ विविधाञ्शरान् ॥ ९.९.२२ ॥
ভ্রাতাকে নিহত দেখে কর্ণের দুই মহারথ পুত্র সুশর্মা ও সত্যসেন বিবিধ বাণ নিক্ষেপ করতে করতে এগিয়ে এলেন।
9.9.23
ततोऽभ्यधावतां तूर्णं पाण्डवं रथिनां वरम् ।
जिघांसन्तौ यथा नागं व्याघ्रौ राजन्महावने ॥ ९.९.२३ ॥
তখন তাঁরা দুজন দ্রুত রথীশ্রেষ্ঠ পাণ্ডবের দিকে ছুটে গেলেন; হে রাজন, মহাবনে দুই ব্যাঘ্র যেমন হাতিকে বধ করতে ঝাঁপিয়ে পড়ে।
9.9.24
तावभ्येत्य महाबाहू द्वावप्यतिमहारथौ ।
शरौषान्सम्यगस्यन्तौ जीमूतौ सलिलं यथा ॥ ९.९.२४ ॥
সেই দুই মহাবাহু, অতিমহারথী, কাছে এসে মেঘ যেমন জল বর্ষণ করে তেমনই বাণের ধারা সম্যকভাবে নিক্ষেপ করতে লাগলেন।
9.9.25
स शरैः सर्वतो विद्धः प्रहृष्ट इव पाण्डवः ।
अन्यत्कार्मुकमादाय रथमारुह्य वेगवान्।
अतिष्ठत रणे वीरः क्रुद्धरूप इवान्तकः ॥ ९.९.२५ ॥
তিনি চারদিক থেকে বাণে বিদ্ধ হলেও পাণ্ডব যেন আনন্দিত হলেন। অন্য ধনুক নিয়ে বেগে রথে আরোহণ করে ক্রুদ্ধ যমের মতো বীর রণে দাঁড়ালেন।
9.9.26
तस्य तौ भ्रातरौ राजञ्शरैः सन्नतपर्वभिः ।
रथं विशकलीकर्तुं समारब्धौ विशाम्पते ॥ ९.९.२६ ॥
রাজন, তার সেই দুই ভাই বাঁকানো গাঁটযুক্ত বাণে তার রথ চূর্ণ করতে শুরু করলেন, হে প্রজাপতি।
9.9.27
ततः प्रहस्य नकुलश्चतुर्भिश्चतुरो रणे ।
जघान निशितैर्बाणैः सत्यसेनस्य वाजिनः ॥ ९.९.२७ ॥
তখন নকুল হেসে রণে চারটি তীক্ষ্ণ বাণে সত্যসেনের চারটি ঘোড়াকে হত্যা করলেন।
9.9.28
ततः सन्धाय नारचं रुक्मपुङ्खं शिलाशितम् ।
धनुश्चिच्छेद राजेन्द्र सत्यसेनस्य पाण्डवः ॥ ९.९.२८ ॥
তখন পাণ্ডব সোনার পালকযুক্ত, পাথরে শাণিত লৌহবাণ যোজনা করে, হে রাজেন্দ্র, সত্যসেনের ধনুক ছেদন করলেন।
9.9.29
अथान्यं रथमास्थाय धनुरादाय चापरम् ।
सत्यसेनः सुशर्मा च पाण्डवं पर्यधावताम् ॥ ९.९.२९ ॥
তখন সত্যসেন ও সুশর্মা অন্য রথে আরোহণ করে, অন্য ধনুক নিয়ে পাণ্ডবের দিকে ধাবিত হলেন।
9.9.30
अविध्यत्तावसम्भ्रान्तौ माद्रीपुत्रः प्रतापवान् ।
द्वाभ्यां द्वाभ्यां महाराज शराभ्यां रणमूर्धनि ॥ ९.९.३० ॥
মহারাজ, প্রতাপশালী মাদ্রীপুত্র অবিচলিত থেকে রণমূর্ধায় সেই দুজনকে প্রত্যেককে দুটি করে বাণে বিদ্ধ করলেন।
9.9.31
सुशर्मा तु ततः क्रुद्धः पाण्डवस्य महद्धनुः ।
चिच्छेद प्रहसन्युद्धे क्षुरप्रेण महारथः ॥ ९.९.३१ ॥
তখন ক্রুদ্ধ সুশর্মা যুদ্ধে হাসতে হাসতে পাণ্ডবের মহাধনু ক্ষুরপ্র বাণে ছেদন করলেন, সেই মহারথ।
9.9.32
अथान्यद्धनुरादाय नकुलः क्रोधमूच्छितः ।
सुशर्माणं पञ्चभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे ॥ ९.९.३२ ॥
তখন অন্য ধনু নিয়ে ক্রোধে মূর্ছিত নকুল সুশর্মাকে পাঁচ বাণে বিদ্ধ করে এক বাণে তার ধ্বজা ছেদন করলেন।
9.9.33
सत्यसेनस्य स धनुर्हस्तावपं च मारिष ।
चिच्छेद तरसा युद्धे तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥ ९.९.३३ ॥
হে মারিষ, তিনি যুদ্ধে দ্রুত সত্যসেনের ধনু ও হাতের আশ্রয়ও ছেদন করলেন; তখন জনগণ চিৎকার করে উঠল।
9.9.34
अथान्यद्धनुरादाय वेगघ्नं भारसाधनम् ।
शरैः सञ्छादयामास समन्तात्पाण्डुनन्दनम् ॥ ९.९.३४ ॥
তখন বেগনাশক ও ভার সহনক্ষম অন্য ধনু নিয়ে তিনি চারদিক থেকে পাণ্ডুপুত্রকে বাণে আচ্ছাদিত করলেন।
9.9.35
सन्निवार्य तु तान्बाणान्नकुलः परवीरहा ।
सत्यसेनसुशर्माणौ द्वाभ्यां द्वाभ्यामविध्यत ॥ ९.९.३५ ॥
কিন্তু সেই বাণগুলিকে প্রতিহত করে শত্রুবীরঘাতী নকুল সত্যসেন ও সুশর্মাকে দুটি দুটি বাণে বিদ্ধ করলেন।
9.9.36
तावेनं प्रत्यविध्येतां पृथक्पृथगजिह्मगैः ।
सारथिं चास्य राजेन्द्र शितैर्विव्यधतुः शरैः ॥ ९.९.३६ ॥
তারা দুজনে তাকে সোজা ধাবমান বাণে আলাদা আলাদাভাবে বিদ্ধ করলেন; হে রাজেন্দ্র, তার সারথিকেও তীক্ষ্ণ বাণে আঘাত করলেন।
9.9.37
सत्यसेनो रथेषां तु नकुलस्य धनुस्तथा ।
पृथक् शराभ्यां चिच्छेद कृतहस्तः प्रतापवान् ॥ ९.९.३७ ॥
রথীদের মধ্যে একজন সত্যসেন নকুলের ধনুকও দুটি বাণে পৃথক পৃথকভাবে ছেদন করল; সে নিপুণহস্ত ও প্রতাপশালী ছিল।
9.9.38
स रथेऽतिरथस्तिष्ठन्रथशक्तिं परामृशत् ।
स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां तैलधौतां सुनिर्मलाम्। ॥ ९.९.३८ ॥
সেই অতিরথ রথে দাঁড়িয়ে রথশক্তি তুলে নিল—সোনার দণ্ডযুক্ত, অভঙ্গুর অগ্রভাগবিশিষ্ট, তেলে ধোয়া ও অতি নির্মল।
9.9.39
लेलिहानामिव विमो नागकन्यां महाविषाम् ॥ ९.९.३९ ॥
হে বিভো! মহাবিষধারী নাগকন্যা যেন জিভ লকলক করছে—এমন মনে হল।
9.9.40
समुद्यम्य च चिक्षेप सत्यसेनस्य संयुगे ॥ ९.९.४० ॥
যুদ্ধে সেটি উত্তোলন করে সত্যসেনের প্রতি নিক্ষেপ করল।
9.9.41
सा तस्य हृदयं गत्या विभेद शतधा नृप ।
स पवात रथाद्भूमिं यतसत्वोऽल्पत्तेतनः ॥ ९.९.४१ ॥
তার বেগে সেটি তার হৃদয় শতধা বিদীর্ণ করল। হে নৃপ! সে রথ থেকে মাটিতে পড়ে গেল; চেষ্টা করতে থাকলেও চেতনা ক্ষীণ হয়ে এল।
9.9.42
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा सुशर्मा क्रोधमूर्च्छितः ।
अभ्यवर्षच्छरैस्तूर्णं पादातं पाण्डुनन्दनम् ॥ ९.९.४२ ॥
ভ্রাতাকে নিহত দেখে সুশর্মা ক্রোধে যেন মূর্ছিত হল; দ্রুত পদাতিক পাণ্ডুনন্দনের উপর বাণবর্ষণ করল।
9.9.43
चतुर्भिश्चतुरो वाहान्ध्वजं छित्त्वा च पञ्चभिः ।
त्रिभिर्वै सारथिं हत्वा कर्णपुत्रो ननाद ह ॥ ९.९.४३ ॥
চার বাণে চার অশ্ব, পাঁচ বাণে ধ্বজ ছিন্ন করে এবং তিন বাণে সারথিকে বধ করে কর্ণপুত্র গর্জন করলেন।
9.9.44
नकुलं विरथं दृष्ट्वा द्रौपदेयो महारथम् ।
सुतसोमोऽभिदुद्राव परीप्सन्पितरं रणे ॥ ९.९.४४ ॥
রথহীন নকুলকে দেখে দ্রৌপদীপুত্র সুতসোম পিতাকে রক্ষা করার ইচ্ছায় সেই মহারথের দিকে ছুটে গেলেন।
9.9.45
ततोऽधिरुह्य नकुलः सुतसोमस्य तं रथम् ।
शुशुभे भरतश्रेष्ठो गिरिस्य इव केसरी ॥ ९.९.४५ ॥
তারপর নকুল সুতসোমের সেই রথে আরোহণ করে, পর্বতের উপরে দাঁড়ানো সিংহের মতো ভরতশ্রেষ্ঠ শোভা পেলেন।
9.9.46
अन्यत्कार्मुकमादाय सुशर्माणमयोधयत् ॥ ९.९.४६ ॥
অন্য একটি ধনুক নিয়ে তিনি সুশর্মার সঙ্গে যুদ্ধ করলেন।
9.9.47
तत्र तौ शरवर्षाभ्यां समासाद्य परस्परम् ।
परस्परवधे यत्नं चक्रतुः सुमहारथौ ॥ ९.९.४७ ॥
সেখানে সেই দুই মহারথী বাণবর্ষণে পরস্পরের সম্মুখীন হয়ে একে অপরকে বধ করার চেষ্টা করলেন।
9.9.48
सुशर्मा तु तः क्रुद्धः पाण्डवं विशिखैस्त्रिभिः ।
सुतसोमं तु विंशत्या वाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ९.९.४८ ॥
কিন্তু সুশর্মা ক্রুদ্ধ হয়ে পাণ্ডবকে তিন বাণে এবং সুতসোমকে বিশ বাণে বাহুতে ও বুকে আঘাত করলেন।
9.9.49
ततः क्रुद्धो महाराज नकुलः परवीरहा ।
शरैस्तस्य दिशः सर्वाश्छादयामास वीर्यवान् ॥ ९.९.४९ ॥
তখন হে মহারাজ, শত্রুবীরদের বধকারী বীর্যবান নকুল ক্রুদ্ধ হয়ে তাঁর বাণে তার সমস্ত দিক আচ্ছন্ন করে দিলেন।
9.9.50
ततो गृहीत्वा तीक्ष्णाग्रमर्धचन्द्रं सुतेजनम् ।
आकर्णपूर्णं चिक्षेप कर्णपुत्राय संयुगे ॥ ९.९.५० ॥
তারপর তীক্ষ্ণাগ্র, অর্ধচন্দ্রাকৃতি, সুতীক্ষ্ণ একটি বাণ নিয়ে, কান পর্যন্ত টেনে, যুদ্ধে কর্ণপুত্রের প্রতি নিক্ষেপ করলেন।
9.9.51
तस्य तेन शिरः कायाज्जहार नृपसत्तम ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ९.९.५१ ॥
হে নৃপশ্রেষ্ঠ, সেই বাণে তার মাথা দেহ থেকে কেটে নেওয়া হল। সমস্ত সেনা দেখতে থাকলে তা যেন অদ্ভুত মনে হল।
9.9.52
स हतः प्रापतद्राजन्नकुलेन महात्मना ।
नदीपे…णस्तीरजः पादपो महान् ॥ ९.९.५२ ॥
হে রাজন, মহাত্মা নকুলের দ্বারা নিহত হয়ে সে নদীতীরে জন্মানো এক বিশাল বৃক্ষের মতো পড়ে গেল…
9.9.53
कर्णपुत्रवचं दृष्ट्वा नकुलस्य च विक्रमम् ।
प्रदुद्राव भवात्सेना तावकी भरतर्वभ ॥ ९.९.५३ ॥
কর্ণপুত্রের বধ এবং নকুলের বিক্রম দেখে, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, আপনার সেনা ভয়ে পালিয়ে গেল।
9.9.54
तां तु सेनां महाराज्ञ मद्रराजः प्रतापवान् ।
… शूरः सेनापतिररिन्दमः ॥ ९.९.५४ ॥
কিন্তু সেই সেনাকে, হে মহারাজ, প্রতাপশালী মদ্ররাজ… শূর, সেনাপতি, শত্রুদমনকারী…
9.9.55
… व्यवस्याप्य च वाहिनीम् ।
… भूशं कृत्वा धनुःशब्दं च दारुणम् ॥ ९.९.५५ ॥
…সেনাবাহিনীকে বিন্যস্ত করে এবং ভয়ংকর ধনুকের টংকার অত্যধিক করে।
9.9.56
… सगरे राजन्रांक्षेता दृढधन्वना ।
प्रत्युद्ययुश्च तांस्ते तु समन्ताद्विगतव्यथाः ॥ ९.९.५६ ॥
…হে রাজা, দৃঢ়ধন্বা রাঙ্ক্ষেত সেই সেনাসাগর থেকে; তারা নির্ভয়ে চারদিক থেকে তাদের প্রতিরোধে এগিয়ে গেল।
9.9.57
मद्रराजं महेष्वासं परिवार्य समन्ततः ।
स्थिता राजन्महासेना योद्वुकामा समन्ततः ॥ ९.९.५७ ॥
মহাধনুর্ধর মদ্ররাজকে চারদিক থেকে ঘিরে, হে রাজা, যুদ্ধেচ্ছুক সেই মহাসেনা চারদিকে দাঁড়াল।
9.9.58
सात्यकिर्भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य हीनिषेवमरिन्दमम् ॥ ९.९.५८ ॥
সাত্যকি, ভীমসেন, মাদ্রীর দুই পুত্র পাণ্ডবেরা এবং যুধিষ্ঠিরকে সামনে রেখে, শত্রুদমনের দিকে এগিয়ে গেলেন।
9.9.59
परिवार्य रणे वीराः सिंहनादं प्रचक्रिरे ।
बाणशङ्खरवांस्तीव्रान्क्ष्वेलाश्च विविधा दधुः ॥ ९.९.५९ ॥
রণে ঘিরে বীরেরা সিংহনাদ করল; তীব্র বাণ ও শঙ্খের ধ্বনি এবং নানা প্রকার হুংকার তুলল।
9.9.60
तथैव तावकाः सर्वे मद्राधिपतिमञ्जसा ।
परिवार्य सुसंरब्धाः पुनर्युद्धमरोचयन् ॥ ९.९.६० ॥
তেমনই আপনার সকল যোদ্ধা মদ্রাধিপতিকে দ্রুত ঘিরে, অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে আবার যুদ্ধের ইচ্ছা করল।
9.9.61
ततः प्रववृते युद्धं भीरूणां भयवर्धनम् ।
तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निबर्तनम् ॥ ९.९.६१ ॥
তখন ভীরুদের ভয় বাড়িয়ে তুলে যুদ্ধ শুরু হল; আপনার সৈন্য ও শত্রুরা মৃত্যুবরণ করে পিছিয়ে গেল।
9.9.62
यथा देवासुरं युद्धं पूर्वमासीद्विशाम्पते ।
अभीतानां तथाऽऽसीत्तद्यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ ९.९.६२ ॥
হে প্রজাপতি, পূর্বে দেবাসুর যুদ্ধের মতো, নির্ভীকদের মধ্যের সেই যুদ্ধ যমরাজ্য বৃদ্ধি করল।
9.9.63
ततः कपिध्वजो राजन्हत्वा संशप्तकान्रणे ।
अभ्यद्रवत तां सेनां कौरवीं पाण्डुनन्दनः ॥ ९.९.६३ ॥
হে রাজন, তখন কপিধ্বজ পাণ্ডুপুত্র রণে সংশপ্তকদের বধ করে কৌরব সেনার ওপর ঝাঁপিয়ে পড়লেন।
9.9.64
तथैव पाण्डवाः सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
अभ्यधावन्ततां सेनां विसृजन्तः शिताञ्शरान् ॥ ९.९.६४ ॥
তেমনি সব পাণ্ডবরা ধৃষ্টদ্যুম্নকে সামনে রেখে তীক্ষ্ণ বাণ নিক্ষেপ করতে করতে সেই সেনার ওপর ছুটে গেলেন।
9.9.65
पाण्डवैरवकीर्णानां सम्मोहः समजायत ।
न च जज्ञुस्त्वनीकानि दिशो वा विदिशस्तथा ॥ ९.९.६५ ॥
পাণ্ডবদের বাণে আচ্ছন্ন তাদের মধ্যে মোহ জন্মাল; তারা নিজেদের সেনাদল, দিক বা উপদিক কিছুই চিনতে পারল না।
9.9.66
आपूर्यमाणा निशितैः शरैः पाण्डवचोदितैः ।
हतप्रवीरा विध्वस्ता वार्यमाणा समन्ततः।
कौरव्यवध्यत चमूः पाण्डुपुत्रैर्महारथैः ॥ ९.९.६६ ॥
পাণ্ডবদের নিক্ষিপ্ত তীক্ষ্ণ বাণে পূর্ণ, বীরেরা নিহত হয়ে বিচ্ছিন্ন, চারদিক থেকে বাধাপ্রাপ্ত কৌরব সেনা মহারথী পাণ্ডুপুত্রদের দ্বারা বিনষ্ট হল।
9.9.67
तथैव पाण्डवं सैन्यं शरै राजन्समन्ततः ।
रणेऽहन्यत पुत्रैस्ते शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९.९.६७ ॥
তেমনই হে রাজন, আপনার পুত্রেরা যুদ্ধে চারদিক থেকে বাণের দ্বারা পাণ্ডবদের সৈন্যকে শত শত ও সহস্র সহস্র নিহত করল।
9.9.68
ते सेने भृशसन्तप्ते वध्यमाने परस्परम् ।
व्याकुले समपद्येतां वर्षासु सरिताविव ॥ ९.९.६८ ॥
পরস্পরের দ্বারা নিহত হতে থাকা সেই দুই সেনা অত্যন্ত পীড়িত ও বিক্ষুব্ধ হলো, বর্ষাকালের দুই নদীর মতো।
9.9.69
आविवेश ततस्तीव्रं तावकानां महद्भयम् ।
पाण्डवानां च राजेन्द्र तथाभूते महाहवे ॥ ९.९.६९ ॥
তখন হে রাজেন্দ্র, সেই মহাযুদ্ধে আপনার পক্ষের এবং পাণ্ডবদের মধ্যে তীব্র ও মহা ভয় প্রবেশ করল।