महाभारत · अध्याय 9.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.9.1
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा मद्रराजः प्रतापवान् ।
उवाच सारथिं तूर्णं चोदयाश्वान्महाजवान् ॥ ९.९.१ ॥
उस सेना को भग्न देखकर प्रतापी मद्रराज ने अपने सारथी से शीघ्र कहा, "महावेगवान् घोड़ों को हाँको।"
9.9.2
एष तिष्ठति वै राजा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
छत्रेण ध्रियमाणेन पाण्डुरेण विराजता ॥ ९.९.२ ॥
यह राजा पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर खड़े हैं, जिनके ऊपर श्वेत छत्र शोभायमान होकर धारण किया जा रहा है।
9.9.3
अत्र मां प्रापय क्षिप्रं पश्य मे सारथे बलम् ।
न समर्था हि मे पार्थाः स्थातुमद्य पुरो युधि ॥ ९.९.३ ॥
यहाँ मुझे शीघ्र पहुँचाओ; हे सारथी, मेरा बल देखो। आज पार्थ मेरे सामने युद्ध में टिक नहीं सकेंगे।
9.9.4
एवमुक्तस्ततः प्रायान्मद्रराजस्य सारथिः ।
यत्रा राजा सत्यसन्धो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ९.९.४ ॥
ऐसा कहे जाने पर मद्रराज का सारथी वहाँ चला, जहाँ सत्यप्रतिज्ञ धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर थे।
9.9.5
आपतन्तं च सहसा पाण्डवानां महद्बलम् ।
दधारैको रणे शल्यो वेलोद्वृत्तमिवार्णवम् ॥ ९.९.५ ॥
पाण्डवों की विशाल सेना सहसा टूट पड़ रही थी, पर अकेले शल्य ने रणभूमि में उसे रोक लिया, जैसे तट लाँघते समुद्र को रोका जाए।
9.9.6
पाण्डवानां बलौघस्तु शल्यमासाद्य मारिष ।
व्यतिष्ठत तदा युद्वे सिन्धोर्वेग इवाचलम् ॥ ९.९.६ ॥
हे आर्य, पाण्डवों की सेना का प्रवाह शल्य के सामने पहुँचकर उस समय युद्ध में वैसे ही रुक गया, जैसे समुद्र का वेग पर्वत से टकराकर रुक जाता है।
9.9.7
मद्रराजं तु समरे दृष्ट्वा युद्धाय धिष्ठितम् ।
कुरवः सन्न्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ९.९.७ ॥
युद्ध में मद्रराज को युद्ध के लिए डटा हुआ देखकर कौरव मृत्यु को सामने रखकर लौट पड़े।
9.9.8
तेषु राजन्निवृत्तेषु व्यूढानीकेषु सर्वशः ।
प्रावर्तत महारौद्रः सङ्ग्रामः शोणितोदकः ॥ ९.९.८ ॥
हे राजन्, उनके लौट जाने पर, सब ओर व्यूह बनाए हुए सेनाओं के बीच अत्यंत भयानक युद्ध छिड़ गया, जिसमें रक्त ही जल बन गया।
9.9.9
समार्च्छच्चित्रसेनं तु नकुलो युद्धदुर्मदः ।
तौ परस्परमासाद्य चित्रकार्मुकधारिणौ ॥ ९.९.९ ॥
युद्ध में मदमत्त नकुल चित्रसेन के सामने जा पहुँचा। चित्र-धनुष धारण किए वे दोनों एक-दूसरे के सामने आ गए।
9.9.10
मेघाविव यथोद्वृत्तौ दक्षिणोत्तरवर्षिणौ ।
शरतोयैः सिषिचतुस्तौ परस्परमाहवे ॥ ९.९.१० ॥
जैसे दक्षिण और उत्तर दिशा से बरसने वाले दो उमड़े हुए मेघ हों, वैसे ही वे दोनों युद्ध में बाणरूपी जल से एक-दूसरे को सींचने लगे।
9.9.11
नान्तरं तत्र पश्यामः पाण्डवस्येतरस्य च ।
उभौ कृतास्त्रौ बलिनौ रथचर्याविशारदौ।
परस्परवधे यत्तौ छिद्रान्वेषणतत्परौ ॥ ९.९.११ ॥
वहाँ हम पाण्डव और दूसरे पक्ष में कोई अंतर नहीं देख पाए; दोनों अस्त्रों में निपुण, बलवान, रथ-चालन में कुशल थे, एक-दूसरे को मारने में लगे और छिद्र ढूँढने में तत्पर।
9.9.12
चित्रसेनस्तु भल्लेन पीतेन निशितेन च ।
नकुलस्य महाराज मुष्टिदेशेऽच्छिनद्धनुः ॥ ९.९.१२ ॥
परंतु हे महाराज, चित्रसेन ने पीले और तीखे भल्ल बाण से नकुल के धनुष को मुट्ठी के स्थान पर काट डाला।
9.9.13
अथैनं छिन्नधन्वानं रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ।
त्रिभिः शरैरसम्भ्रान्तो ललाटे वै समार्पयत् ॥ ९.९.१३ ॥
फिर कटे धनुष वाले उसको सोने के पंख और पत्थर पर तेज़ किए गए तीन बाणों से निर्भय होकर उसने माथे पर ही प्रहार किया।
9.9.14
हयांश्चास्य शरैस्तीक्ष्णैः प्रेषयामास मृत्यवे ।
तथा ध्वजं सारथिं च त्रिभिस्त्रिभिरपातयत् ॥ ९.९.१४ ॥
उसके घोड़ों को भी उसने तीखे बाणों से मृत्यु के पास भेज दिया, और इसी प्रकार ध्वज और सारथी को भी तीन-तीन बाणों से गिरा दिया।
9.9.15
स शत्रुभुजनिर्मुक्तैर्ललाटस्थैस्त्रिभिः शरैः ।
नकुलः शुशुभे राजंस्त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥ ९.९.१५ ॥
शत्रु की भुजाओं से छूटे हुए, माथे पर लगे तीन बाणों से हे राजन्, नकुल त्रिशृंग पर्वत के समान शोभित हुआ।
9.9.16
स च्छिन्नधन्वा विरथः खङ्गमादाय चर्म च ।
रथादवातरद्वीरः शैलाग्रादिव केसरी ॥ ९.९.१६ ॥
धनुष कटने और रथ-विहीन होने पर उस वीर ने तलवार और ढाल लेकर रथ से उतर पड़ा, जैसे पर्वत-शिखर से सिंह उतरता है।
9.9.17
पद्मामापततस्तस्य शस्वृष्टिं समासृजत् ।
नकुलोऽप्यग्रसत्तां वै चर्मणा लघुविक्रमः ॥ ९.९.१७ ॥
पद्मा नाम के उस पर आक्रमण करते हुए उसने शस्त्रों की वर्षा की, किंतु फुर्तीले पराक्रमी नकुल ने भी ढाल से उस वर्षा को रोक दिया।
9.9.18
चित्रसेनरथं प्राप्य चित्रयोधी जितश्रमः ।
आरुरोह महाबाहुः सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ९.९.१८ ॥
चित्रसेन के रथ तक पहुँचकर, विविध युद्धकौशल वाले और थकान को जीत चुके उस महाबाहु ने सारी सेना के देखते-देखते उस पर चढ़ गया।
9.9.19
सकुण्डलं समुकुटं सुनसं स्वायतेक्षणम् ।
चित्रसेनशिरः कायादपाहरत पाण्डवः ॥ ९.९.१९ ॥
कुण्डलों और मुकुट सहित, सुन्दर नासिका और विशाल नेत्रों वाला चित्रसेन का सिर पाण्डुपुत्र ने शरीर से काट डाला।
9.9.20
स पपात रथात्तस्माद्दिवाकरसमद्युतिः ॥ ९.९.२० ॥
सूर्य के समान तेजस्वी वह उस रथ से गिर पड़ा।
9.9.21
चित्रसेनशिरस्तत्तु दृष्ट्वा तत्र महारथाः ।
साधुवादस्वनांश्चक्रुः सिंहनादांश्च पुष्कलान् ॥ ९.९.२१ ॥
चित्रसेन का वह सिर देखकर वहाँ के महारथियों ने 'साधु-साधु' की ध्वनि की और प्रचुर सिंहनाद किए।
9.9.22
विशस्तं भ्रातरं दृष्ट्वा कर्णपुत्रौ महारथौ ।
सुशर्मा सत्यसेनश्च मुञ्चन्तौ विविधाञ्शरान् ॥ ९.९.२२ ॥
भाई को मारा गया देखकर कर्ण के दोनों पुत्र महारथी सुशर्मा और सत्यसेन विविध बाण छोड़ते हुए आगे बढ़े।
9.9.23
ततोऽभ्यधावतां तूर्णं पाण्डवं रथिनां वरम् ।
जिघांसन्तौ यथा नागं व्याघ्रौ राजन्महावने ॥ ९.९.२३ ॥
तब वे दोनों शीघ्र ही रथियों में श्रेष्ठ पाण्डुपुत्र पर ऐसे टूट पड़े, जैसे हे राजन्, महावन में दो व्याघ्र हाथी को मारने के लिए झपटते हैं।
9.9.24
तावभ्येत्य महाबाहू द्वावप्यतिमहारथौ ।
शरौषान्सम्यगस्यन्तौ जीमूतौ सलिलं यथा ॥ ९.९.२४ ॥
वे दोनों महाबाहु, अति महारथी, पास आकर बाणों की धाराएँ पूरी तरह छोड़ने लगे, जैसे दो मेघ जल बरसाते हैं।
9.9.25
स शरैः सर्वतो विद्धः प्रहृष्ट इव पाण्डवः ।
अन्यत्कार्मुकमादाय रथमारुह्य वेगवान्।
अतिष्ठत रणे वीरः क्रुद्धरूप इवान्तकः ॥ ९.९.२५ ॥
उसे चारों ओर से बाणों से बिंधा हुआ देखकर भी पाण्डव प्रसन्न-से हुए। उन्होंने दूसरा धनुष लेकर वेग से रथ पर चढ़कर रणभूमि में वीर की भाँति खड़े रहे, मानो क्रोधित काल हों।
9.9.26
तस्य तौ भ्रातरौ राजञ्शरैः सन्नतपर्वभिः ।
रथं विशकलीकर्तुं समारब्धौ विशाम्पते ॥ ९.९.२६ ॥
राजन्, उसके उन दोनों भाइयों ने झुके हुए पर्वों वाले बाणों से उसका रथ तोड़ डालने का प्रयत्न आरंभ किया, हे प्रजापालक।
9.9.27
ततः प्रहस्य नकुलश्चतुर्भिश्चतुरो रणे ।
जघान निशितैर्बाणैः सत्यसेनस्य वाजिनः ॥ ९.९.२७ ॥
तब नकुल ने हँसकर रणभूमि में चार पैने बाणों से सत्यसेन के चार घोड़ों को मार गिराया।
9.9.28
ततः सन्धाय नारचं रुक्मपुङ्खं शिलाशितम् ।
धनुश्चिच्छेद राजेन्द्र सत्यसेनस्य पाण्डवः ॥ ९.९.२८ ॥
तब पाण्डव ने सोने के पंख वाला, शिला पर तेज किया हुआ लौहबाण चढ़ाकर, हे राजेन्द्र, सत्यसेन का धनुष काट डाला।
9.9.29
अथान्यं रथमास्थाय धनुरादाय चापरम् ।
सत्यसेनः सुशर्मा च पाण्डवं पर्यधावताम् ॥ ९.९.२९ ॥
तब सत्यसेन और सुशर्मा दूसरा रथ चढ़कर और दूसरा धनुष लेकर पाण्डव की ओर दौड़ पड़े।
9.9.30
अविध्यत्तावसम्भ्रान्तौ माद्रीपुत्रः प्रतापवान् ।
द्वाभ्यां द्वाभ्यां महाराज शराभ्यां रणमूर्धनि ॥ ९.९.३० ॥
महाराज, प्रतापी माद्री-पुत्र ने घबराए बिना उन दोनों को रणभूमि के अग्रभाग में दो-दो बाणों से बींध दिया।
9.9.31
सुशर्मा तु ततः क्रुद्धः पाण्डवस्य महद्धनुः ।
चिच्छेद प्रहसन्युद्धे क्षुरप्रेण महारथः ॥ ९.९.३१ ॥
तब क्रोधित सुशर्मा ने युद्ध में हँसते हुए पाण्डव के महान धनुष को क्षुरप्र बाण से काट डाला, वह महारथी।
9.9.32
अथान्यद्धनुरादाय नकुलः क्रोधमूच्छितः ।
सुशर्माणं पञ्चभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे ॥ ९.९.३२ ॥
फिर दूसरा धनुष लेकर क्रोध से मूर्छित नकुल ने सुशर्मा को पाँच बाणों से बींधकर एक बाण से उसकी ध्वजा काट डाली।
9.9.33
सत्यसेनस्य स धनुर्हस्तावपं च मारिष ।
चिच्छेद तरसा युद्धे तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥ ९.९.३३ ॥
हे आर्य, उसने युद्ध में शीघ्रता से सत्यसेन का धनुष और हाथ का आधार भी काट डाला, तब लोग चिल्ला उठे।
9.9.34
अथान्यद्धनुरादाय वेगघ्नं भारसाधनम् ।
शरैः सञ्छादयामास समन्तात्पाण्डुनन्दनम् ॥ ९.९.३४ ॥
फिर दूसरा धनुष लेकर, जो वेग को रोकने वाला और भार सहने योग्य था, उसने चारों ओर से पाण्डु के पुत्र को बाणों से ढक दिया।
9.9.35
सन्निवार्य तु तान्बाणान्नकुलः परवीरहा ।
सत्यसेनसुशर्माणौ द्वाभ्यां द्वाभ्यामविध्यत ॥ ९.९.३५ ॥
पर उन बाणों को रोककर शत्रु-वीरों के संहारक नकुल ने सत्यसेन और सुशर्मा को दो-दो बाणों से बींध दिया।
9.9.36
तावेनं प्रत्यविध्येतां पृथक्पृथगजिह्मगैः ।
सारथिं चास्य राजेन्द्र शितैर्विव्यधतुः शरैः ॥ ९.९.३६ ॥
उन दोनों ने भी उसे अलग-अलग सीधे जाने वाले बाणों से बींधा, और हे राजेन्द्र, उसके सारथी को भी तीखे बाणों से घायल किया।
9.9.37
सत्यसेनो रथेषां तु नकुलस्य धनुस्तथा ।
पृथक् शराभ्यां चिच्छेद कृतहस्तः प्रतापवान् ॥ ९.९.३७ ॥
रथियों में श्रेष्ठ सत्यसेन ने नकुल का धनुष भी दो बाणों से अलग-अलग काट डाला; वह कुशल हाथों वाला और पराक्रमी था।
9.9.38
स रथेऽतिरथस्तिष्ठन्रथशक्तिं परामृशत् ।
स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां तैलधौतां सुनिर्मलाम्। ॥ ९.९.३८ ॥
वह अतिरथी रथ पर खड़ा होकर रथशक्ति को हाथ में ले लेता है—स्वर्णदण्ड वाली, कुण्ठित न होने वाले अग्रभाग वाली, तेल से धोई हुई और अत्यन्त निर्मल।
9.9.39
लेलिहानामिव विमो नागकन्यां महाविषाम् ॥ ९.९.३९ ॥
हे विभो! मानो महाविषैली नागकन्या जीभ लपलपा रही हो।
9.9.40
समुद्यम्य च चिक्षेप सत्यसेनस्य संयुगे ॥ ९.९.४० ॥
और उसे उठाकर युद्ध में सत्यसेन पर फेंक दिया।
9.9.41
सा तस्य हृदयं गत्या विभेद शतधा नृप ।
स पवात रथाद्भूमिं यतसत्वोऽल्पत्तेतनः ॥ ९.९.४१ ॥
उसने उसका हृदय अपने वेग से सौ टुकड़ों में विदीर्ण कर दिया। हे नृप! वह रथ से भूमि पर गिर पड़ा, प्रयत्न करता हुआ पर चेतना अल्प रह गई।
9.9.42
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा सुशर्मा क्रोधमूर्च्छितः ।
अभ्यवर्षच्छरैस्तूर्णं पादातं पाण्डुनन्दनम् ॥ ९.९.४२ ॥
भाई को मारा गया देखकर सुशर्मा क्रोध से मूर्छित-सा हो गया, और शीघ्र ही पैदल खड़े पाण्डुनन्दन पर बाणों की वर्षा कर दी।
9.9.43
चतुर्भिश्चतुरो वाहान्ध्वजं छित्त्वा च पञ्चभिः ।
त्रिभिर्वै सारथिं हत्वा कर्णपुत्रो ननाद ह ॥ ९.९.४३ ॥
चार अश्वों को चार बाणों से, ध्वज को पाँच से काटकर, और तीन से सारथी को मारकर कर्ण के पुत्र ने गर्जना की।
9.9.44
नकुलं विरथं दृष्ट्वा द्रौपदेयो महारथम् ।
सुतसोमोऽभिदुद्राव परीप्सन्पितरं रणे ॥ ९.९.४४ ॥
नकुल को रथहीन देखकर द्रौपदी के पुत्र सुतसोम उस महारथी की ओर दौड़े, युद्ध में अपने पिता की रक्षा करने की इच्छा से।
9.9.45
ततोऽधिरुह्य नकुलः सुतसोमस्य तं रथम् ।
शुशुभे भरतश्रेष्ठो गिरिस्य इव केसरी ॥ ९.९.४५ ॥
तब नकुल सुतसोम के उस रथ पर चढ़कर भरतश्रेष्ठ ऐसे शोभित हुए जैसे पर्वत पर स्थित सिंह।
9.9.46
अन्यत्कार्मुकमादाय सुशर्माणमयोधयत् ॥ ९.९.४६ ॥
दूसरा धनुष लेकर उसने सुशर्मा से युद्ध किया।
9.9.47
तत्र तौ शरवर्षाभ्यां समासाद्य परस्परम् ।
परस्परवधे यत्नं चक्रतुः सुमहारथौ ॥ ९.९.४७ ॥
वहाँ वे दोनों महारथी बाणों की वर्षा से एक-दूसरे के सम्मुख आकर परस्पर वध का प्रयत्न करने लगे।
9.9.48
सुशर्मा तु तः क्रुद्धः पाण्डवं विशिखैस्त्रिभिः ।
सुतसोमं तु विंशत्या वाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ९.९.४८ ॥
परन्तु सुशर्मा ने क्रोधित होकर पाण्डुपुत्र को तीन बाणों से, और सुतसोम को बीस बाणों से बाहुओं और छाती में घायल किया।
9.9.49
ततः क्रुद्धो महाराज नकुलः परवीरहा ।
शरैस्तस्य दिशः सर्वाश्छादयामास वीर्यवान् ॥ ९.९.४९ ॥
तब हे महाराज, शत्रुवीरों का संहार करने वाले पराक्रमी नकुल क्रोधित हुए और उन्होंने अपने बाणों से उसकी सभी दिशाओं को ढक दिया।
9.9.50
ततो गृहीत्वा तीक्ष्णाग्रमर्धचन्द्रं सुतेजनम् ।
आकर्णपूर्णं चिक्षेप कर्णपुत्राय संयुगे ॥ ९.९.५० ॥
फिर तीखे सिरे वाला, अर्धचन्द्राकार, भली-भाँति तेज किया हुआ बाण लेकर, कान तक खींचकर, उन्होंने युद्ध में कर्ण के पुत्र पर चला दिया।
9.9.51
तस्य तेन शिरः कायाज्जहार नृपसत्तम ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ९.९.५१ ॥
हे नृपश्रेष्ठ, उस बाण से उसका सिर उसके धड़ से अलग कर दिया गया। सारी सेनाएँ देखती रहीं, और वह दृश्य अद्भुत-सा लगा।
9.9.52
स हतः प्रापतद्राजन्नकुलेन महात्मना ।
नदीपे…णस्तीरजः पादपो महान् ॥ ९.९.५२ ॥
हे राजन्, महात्मा नकुल द्वारा मारा गया वह गिर पड़ा, जैसे नदी के किनारे उगा हुआ एक विशाल वृक्ष गिरता है… ।
9.9.53
कर्णपुत्रवचं दृष्ट्वा नकुलस्य च विक्रमम् ।
प्रदुद्राव भवात्सेना तावकी भरतर्वभ ॥ ९.९.५३ ॥
कर्ण-पुत्र का वध और नकुल का पराक्रम देखकर, हे भरतश्रेष्ठ, आपकी सेना भय से भाग खड़ी हुई।
9.9.54
तां तु सेनां महाराज्ञ मद्रराजः प्रतापवान् ।
… शूरः सेनापतिररिन्दमः ॥ ९.९.५४ ॥
परंतु उस सेना को, हे महाराज, प्रतापी मद्रराज… शूर, सेनापति, शत्रुओं का दमन करने वाले (शल्य)…
9.9.55
… व्यवस्याप्य च वाहिनीम् ।
… भूशं कृत्वा धनुःशब्दं च दारुणम् ॥ ९.९.५५ ॥
…ने सेना को व्यवस्थित करके और धनुष की भयंकर टंकार बहुत ज़ोर से की।
9.9.56
… सगरे राजन्रांक्षेता दृढधन्वना ।
प्रत्युद्ययुश्च तांस्ते तु समन्ताद्विगतव्यथाः ॥ ९.९.५६ ॥
…राजन्, दृढ़धनुषधारी राँक्षेत ने (सेना के) समुद्र में से; और वे निर्भय होकर चारों ओर से उनका सामना करने आगे बढ़े।
9.9.57
मद्रराजं महेष्वासं परिवार्य समन्ततः ।
स्थिता राजन्महासेना योद्वुकामा समन्ततः ॥ ९.९.५७ ॥
महाधनुर्धर मद्रराज को चारों ओर से घेरकर, हे राजन्, युद्ध की इच्छा रखने वाली वह महासेना चारों ओर खड़ी हो गई।
9.9.58
सात्यकिर्भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य हीनिषेवमरिन्दमम् ॥ ९.९.५८ ॥
सात्यकि, भीमसेन, माद्री के दोनों पुत्र पाण्डव और युधिष्ठिर को आगे रखकर, शत्रुदमन (मद्रराज) की ओर बढ़े।
9.9.59
परिवार्य रणे वीराः सिंहनादं प्रचक्रिरे ।
बाणशङ्खरवांस्तीव्रान्क्ष्वेलाश्च विविधा दधुः ॥ ९.९.५९ ॥
युद्ध में घेरकर वीरों ने सिंहनाद किया; तीव्र बाण और शंख की ध्वनियाँ तथा अनेक प्रकार की गर्जनाएँ उत्पन्न कीं।
9.9.60
तथैव तावकाः सर्वे मद्राधिपतिमञ्जसा ।
परिवार्य सुसंरब्धाः पुनर्युद्धमरोचयन् ॥ ९.९.६० ॥
वैसे ही आपके सभी योद्धा मद्राधिपति को शीघ्र घेरकर अत्यंत क्रुद्ध होकर फिर से युद्ध करने को उत्सुक हुए।
9.9.61
ततः प्रववृते युद्धं भीरूणां भयवर्धनम् ।
तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निबर्तनम् ॥ ९.९.६१ ॥
तब भीरुओं के भय को बढ़ाने वाला युद्ध आरंभ हुआ, जिसमें आपके और शत्रुओं के सैनिक मृत्यु को पाने लगे और पीछे हटने लगे।
9.9.62
यथा देवासुरं युद्धं पूर्वमासीद्विशाम्पते ।
अभीतानां तथाऽऽसीत्तद्यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ ९.९.६२ ॥
हे प्रजापति, जैसे पूर्वकाल में देवों और असुरों का युद्ध हुआ था, वैसा ही वह निर्भय योद्धाओं के बीच यमराज के राज्य को बढ़ाने वाला युद्ध था।
9.9.63
ततः कपिध्वजो राजन्हत्वा संशप्तकान्रणे ।
अभ्यद्रवत तां सेनां कौरवीं पाण्डुनन्दनः ॥ ९.९.६३ ॥
हे राजन्, तब कपिध्वज पाण्डुपुत्र ने रणभूमि में संशप्तकों को मारकर कौरवों की उस सेना पर धावा बोल दिया।
9.9.64
तथैव पाण्डवाः सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
अभ्यधावन्ततां सेनां विसृजन्तः शिताञ्शरान् ॥ ९.९.६४ ॥
उसी प्रकार सभी पाण्डव, धृष्टद्युम्न के नेतृत्व में, तीखे बाण छोड़ते हुए उस सेना पर टूट पड़े।
9.9.65
पाण्डवैरवकीर्णानां सम्मोहः समजायत ।
न च जज्ञुस्त्वनीकानि दिशो वा विदिशस्तथा ॥ ९.९.६५ ॥
पाण्डवों के बाणों से घिरे उन सैनिकों में मोह छा गया; वे न अपनी सेनाओं को पहचान सके, न दिशाओं या उप-दिशाओं को।
9.9.66
आपूर्यमाणा निशितैः शरैः पाण्डवचोदितैः ।
हतप्रवीरा विध्वस्ता वार्यमाणा समन्ततः।
कौरव्यवध्यत चमूः पाण्डुपुत्रैर्महारथैः ॥ ९.९.६६ ॥
पाण्डवों द्वारा छोड़े गए तीखे बाणों से भरी, वीरों के मारे जाने से छिन्न-भिन्न और चारों ओर से रोकी जाती हुई कौरव सेना को महारथी पाण्डुपुत्रों ने मारा।
9.9.67
तथैव पाण्डवं सैन्यं शरै राजन्समन्ततः ।
रणेऽहन्यत पुत्रैस्ते शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९.९.६७ ॥
इसी प्रकार हे राजन्, आपके पुत्रों ने रणभूमि में चारों ओर से बाणों द्वारा पाण्डवों की सेना को सैकड़ों और हज़ारों में मार गिराया।
9.9.68
ते सेने भृशसन्तप्ते वध्यमाने परस्परम् ।
व्याकुले समपद्येतां वर्षासु सरिताविव ॥ ९.९.६८ ॥
परस्पर वध होते हुए वे दोनों सेनाएँ अत्यन्त पीड़ित और व्याकुल हो गईं, जैसे वर्षा ऋतु में दो नदियाँ।
9.9.69
आविवेश ततस्तीव्रं तावकानां महद्भयम् ।
पाण्डवानां च राजेन्द्र तथाभूते महाहवे ॥ ९.९.६९ ॥
तब हे राजेन्द्र, उस भयंकर महायुद्ध में आपके सैनिकों और पाण्डवों के भीतर तीव्र और महान भय समा गया।