वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.13.1
पुनः प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णः संवत्सरोऽभवत् ।
प्रसवार्थं गतो यष्टुं हयमेधेन वीर्यवान् ॥ १.१३.१ ॥
वसंत पुन्हा आल्यावर एक वर्ष पूर्ण झाले. तेव्हा पराक्रमी (राजा) अश्वमेध यज्ञ करण्यासाठी दीक्षेसाठी गेला.
1.13.2
अभिवाद्य वसिष्ठं च न्यायतः प्रतिपूज्य च ।
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं प्रसवार्थं द्विजोत्तमम् ॥ १.१३.२ ॥
वसिष्ठांना यथाविधी वंदन करून व प्रतिसन्मान देऊन, दीक्षेसाठी त्या श्रेष्ठ द्विजाला नम्रपणे शब्द बोलले.
1.13.3
यज्ञो मे क्रियतां ब्रह्मन् यथोक्तं मुनिपुङ्गव ।
यथा न विघ्नाः क्रियन्ते यज्ञाङ्गेषु विधीयताम् ॥ १.१३.३ ॥
हे ब्राह्मणा, हे मुनिश्रेष्ठा, माझा यज्ञ सांगितल्याप्रमाणे होऊ दे; यज्ञाच्या अंगांमध्ये विघ्न येणार नाही अशी व्यवस्था करा.
1.13.4
भवान् स्निग्धः सुहृन्मह्यं गुरुश्च परमो महान् ।
वोढव्यो भवता चैव भारो यज्ञस्य चोद्यतः ॥ १.१३.४ ॥
आपण माझे स्नेही मित्र आणि परम महान गुरू आहात; सुरू झालेल्या यज्ञाचा भार आपणच वाहावा.
1.13.5
तथेति च स राजानमब्रवीद् द्विजसत्तमः ।
करिष्ये सर्वमेवैतद् भवता यत् समर्थितम् ॥ १.१३.५ ॥
"तथास्तु" असे म्हणून त्या श्रेष्ठ द्विजाने राजाला सांगितले — "आपण जे मागितले ते सर्व मी करीन."
1.13.6
ततोऽब्रवीद् द्विजान् वृद्धान् यज्ञकर्मसुनिष्ठितान् ।
स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान् परमधार्मिकान् ॥ १.१३.६ ॥
नंतर यज्ञकर्मात निष्ठ असलेल्या वृद्ध द्विजांना त्यांनी सांगितले — यज्ञवेदी उभारणीत निपुण आणि परम धार्मिक अशा त्यांना.
1.13.7
कर्मान्तिकाञ्शिल्पकारान् वर्धकीन् खनकानपि ।
गणकाञ्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान् ॥ १.१३.७ ॥
कामांचे निरीक्षक, शिल्पकार, सुतार, खोदकाम करणारे, हिशेब ठेवणारे, कारागीर आणि नट व नर्तक यांनाही.
1.13.8
तथा शुचीञ्शास्त्रविदः पुरुषान् सुबहुश्रुतान् ।
यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात् ॥ १.१३.८ ॥
तसेच शुचिर्भूत, शास्त्रज्ञ आणि बहुश्रुत पुरुषांनाही. राजाच्या आज्ञेने आपण यज्ञकर्माची व्यवस्था करावी.
1.13.9
इष्टका बहुसाहस्री शीघ्रमानीयतामिति ।
उपकार्याः क्रियन्तां च राज्ञो बहुगुणान्विताः ॥ १.१३.९ ॥
"अनेक हजार विटा लवकर आणाव्यात" असे सांगून, राजासाठी उपयुक्त अशा अनेक गुणांनी युक्त वस्तूही तयार कराव्यात.
1.13.10
ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्याः शतशः शुभाः ।
भक्ष्यान्नपानैर्बहुभिः समुपेताः सुनिष्ठिताः ॥ १.१३.१० ॥
ब्राह्मणांसाठी शेकडो सुंदर निवासस्थानेही बांधावीत; ती अन्नपाण्याने समृद्ध आणि उत्तम रीतीने पूर्ण झालेली असावीत.
1.13.11
तथा पौरजनस्यापि कर्तव्याश्च सुविस्तराः ।
आगतानां सुदूराच्च पार्थिवानां पृथक् पृथक् ॥ १.१३.११ ॥
नगरवासीयांसाठीही अत्यंत विस्तृत निवासस्थाने बांधावीत; आणि दूरदेशांहून आलेल्या राजांसाठी प्रत्येकासाठी वेगवेगळी व्यवस्था करावी.
1.13.12
वाजिवारणशालाश्च तथा शय्यागृहाणि च ।
भटानां महदावासा वैदेशिकनिवासिनाम् ॥ १.१३.१२ ॥
घोडे आणि हत्तींसाठी गोठे व शयनगृहेही असावीत; सैनिकांसाठी मोठी निवासस्थाने आणि परदेशातून आलेल्या रहिवाशांसाठीही निवासस्थाने असावीत.
1.13.13
आवासा बहुभक्ष्या वै सर्वकामैरुपस्थिताः ।
तथा पौरजनस्यापि जनस्य बहुशोभनम् ॥ १.१३.१३ ॥
निवासस्थाने भरपूर अन्नाने आणि सर्व इच्छित वस्तूंनी सुसज्ज होती. तसेच नगरवासीयांसाठी आणि सर्व लोकांसाठी ते अत्यंत सुंदर होते.
1.13.14
दातव्यमन्नं विधिवत् सत्कृत्य न तु लीलया ।
सर्वे वर्णा यथा पूजां प्राप्नुवन्ति सुसत्कृताः ॥ १.१३.१४ ॥
अन्न विधीनुसार, आदराने द्यावे, खेळ म्हणून नव्हे. सर्व वर्णांना चांगला सत्कार मिळून मान मिळावा.
1.13.15
न चावज्ञा प्रयोक्तव्या कामक्रोधवशादपि ।
यज्ञकर्मसु ये व्यग्राः पुरुषाः शिल्पिनस्तथा ॥ १.१३.१५ ॥
काम किंवा क्रोधाच्या वशेही अवज्ञा दाखवू नये. यज्ञकर्मात गुंतलेले पुरुष आणि कारागीरही तसेच.
1.13.16
तेषामपि विशेषेण पूजा कार्या यथाक्रमम् ।
ये स्युः सम्पूजिताः सर्वे वसुभिर्भोजनेन च ॥ १.१३.१६ ॥
त्यांचाही विशेषतः क्रमाने सन्मान करावा. धन आणि भोजनाने सर्वांचा चांगला सत्कार व्हावा.
1.13.17
यथा सर्वं सुविहितं न किंचित् परिहीयते ।
तथा भवन्तः कुर्वन्तु प्रीतियुक्तेन चेतसा ॥ १.१३.१७ ॥
सर्व काही नीट व्यवस्थित राहून काहीही कमी पडू नये. त्याचप्रमाणे तुम्ही आनंदी मनाने करा.
1.13.18
ततः सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन् ।
यथेष्टं तत् सुविहितं न किंचित् परिहीयते ॥ १.१३.१८ ॥
नंतर सर्वांनी एकत्र येऊन वसिष्ठांना हे सांगितले — तुम्हाला हवे तसे सर्व नीट व्यवस्थित झाले आहे, काहीही कमी पडलेले नाही.
1.13.19
यथोक्तं तत् करिष्यामो न किंचित् परिहास्यते ।
ततः सुमन्त्रमाहूय वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ १.१३.१९ ॥
जसे सांगितले तसेच करू; काहीही वगळले जाणार नाही. मग वसिष्ठांनी सुमंत्रास बोलावून हे वचन सांगितले.
1.13.20
निमन्त्रयस्व नृपतीन् पृथिव्यां ये च धार्मिकाः ।
ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्याञ्शूद्रांश्चैव सहस्रशः ॥ १.१३.२० ॥
पृथ्वीवरील धार्मिक राजांना निमंत्रण दे; तसेच हजारो ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांनाही निमंत्रण दे.
1.13.21
समानयस्व सत्कृत्य सर्वदेशेषु मानवान् ।
मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यवादिनम् ॥ १.१३.२१ ॥
सर्व देशांतील लोकांना सत्कारपूर्वक एकत्र आण; मिथिलेचा अधिपती, शूर आणि सत्यवादी जनक यालाही.
1.13.22
तमानय महाभागं स्वयमेव सुसत्कृतम् ।
पूर्वं सम्बन्धिनं ज्ञात्वा ततः पूर्वं ब्रवीमि ते ॥ १.१३.२२ ॥
त्या महाभाग्यवानाला तू स्वतः सन्मानपूर्वक घेऊन ये. पूर्वीपासून संबंधी म्हणून ओळखल्यामुळे आधी तुलाच सांगतो.
1.13.23
तथा काशिपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् ।
सद्वृत्तं देवसंकाशं स्वयमेवानयस्व ह ॥ १.१३.२३ ॥
तसेच काशीचा अधिपती, स्नेहशील, सदा गोड बोलणारा, सदाचारी, देवतुल्य राजा यालाही तू स्वतः घेऊन ये.
1.13.24
तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्मिकम् ।
श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्रं तमिहानय ॥ १.१३.२४ ॥
तसेच केकयांचा राजा, वृद्ध, परम धार्मिक, राजसिंहाचा सासरा यांना त्यांच्या पुत्रासह येथे घेऊन ये.
1.13.25
अङ्गेश्वरं महेष्वासं रोमपादं सुसत्कृतम् ।
वयस्यं राजसिंहस्य सपुत्रं तमिहानय ॥ १.१३.२५ ॥
अंगदेशाचा अधिपती, महान धनुर्धर, सत्कारित रोमपादाला, राजसिंहाच्या मित्राला, त्याच्या पुत्रासह येथे आणा.
1.13.26
तथा कोसलराजानं भानुमन्तं सुसंस्कृतम् ।
मगधाधिपतिं शूरं सर्वशास्त्रविशारदम् ॥ १.१३.२६ ॥
तसेच कोसलाचा राजा भानुमानला, सुसंस्कृत, मगधाधिपती, शूर आणि सर्वशास्त्रनिपुण अशा त्याला आणा.
1.13.27
प्राप्तिज्ञं परमोदारं सत्कृतं पुरुषर्षभम् ।
राज्ञः शासनमादाय चोदयस्व नृपर्षभान् ।
प्राचीनान् सिन्धुसौवीरान् सौराष्ठ्रेयांश्च पार्थिवान् ॥ १.१३.२७ ॥
योग्य जाणणारा, परम उदार, सत्कारित, पुरुषश्रेष्ठ अशा त्याला राजाज्ञेने आणा; नृपश्रेष्ठांना प्रेरित करा, पूर्वेकडील, सिंधु-सौवीर व सौराष्ट्रातील राजांनाही.
1.13.28
दाक्षिणात्यान् नरेन्द्रांश्च समस्तानानयस्व ह ।
सन्ति स्निग्धाश्च ये चान्ये राजानः पृथिवीतले ॥ १.१३.२८ ॥
दक्षिणेकडील सर्व नरेंद्रांना आणा. पृथ्वीतलावर जे इतर स्नेही राजे आहेत, तेही आहेत.
1.13.29
तानानय यथा क्षिप्रं सानुगान् सहबान्धवान् ।
एतान् दूतैर्महाभागैरानयस्व नृपाज्ञया ॥ १.१३.२९ ॥
त्यांना लवकर त्यांचे अनुयायी व नातेवाईकांसह आणा. यांना राजाज्ञेने महाभाग्यवान दूतांमार्फत आणा.
1.13.30
वसिष्ठवाक्यं तच्छ्रुत्वा सुमन्त्रस्त्वरितं तदा ।
व्यादिशत् पुरुषांस्तत्र राज्ञामानयने शुभान् ॥ १.१३.३० ॥
वसिष्ठांचे ते वचन ऐकून सुमंत्राने तत्काळ राजांना आणण्यासाठी उत्तम माणसे तेथे पाठवली.
1.13.31
स्वयमेव हि धर्मात्मा प्रयातो मुनिशासनात् ।
सुमन्त्रस्त्वरितो भूत्वा समानेतुं महामतिः ॥ १.१३.३१ ॥
धर्मात्मा सुमंत्र मुनींच्या आज्ञेनुसार स्वतः त्वरेने निघाला; त्या महामतीने राजांना एकत्र आणण्यासाठी प्रस्थान केले.
1.13.32
ते च कर्मान्तिकाः सर्वे वसिष्ठाय महर्षये ।
सर्वं निवेदयन्ति स्म यज्ञे यदुपकल्पितम् ॥ १.१३.३२ ॥
ते सर्व कर्मांतिक महर्षी वसिष्ठांना यज्ञात जे काही सिद्ध केले होते ते सर्व निवेदन करू लागले.
1.13.33
ततः प्रीतो द्विजश्रेष्ठस्तान् सर्वान् मुनिरब्रवीत् ।
अवज्ञया न दातव्यं कस्यचिल्लीलयापि वा ॥ १.१३.३३ ॥
तेव्हा प्रसन्न झालेले द्विजश्रेष्ठ मुनी त्या सर्वांना म्हणाले: कोणालाही अवज्ञेने किंवा खेळकरपणे (अनादराने) दान देऊ नये.
1.13.34
अवज्ञया कृतं हन्याद् दातारं नात्र संशयः ।
ततः कैश्चिदहोरात्रैरुपयाता महीक्षितः ॥ १.१३.३४ ॥
अवज्ञेने केलेले दान दात्यालाच नष्ट करते, यात संशय नाही. मग काही दिवस-रात्रींनंतर राजे आले.
1.13.35
बहूनि रत्नान्यादाय राज्ञो दशरथस्य ह ।
ततो वसिष्ठः सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत् ॥ १.१३.३५ ॥
दशरथ राजाकडून अनेक रत्ने आणली गेली; तेव्हा अत्यंत प्रसन्न झालेले वसिष्ठ राजाला म्हणाले.
1.13.36
उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात् ।
मयापि सत्कृताः सर्वे यथार्हं राजसत्तमाः ॥ १.१३.३६ ॥
हे नरव्याघ्रा, तुमच्या आज्ञेने राजे आले आहेत; मीही सर्व श्रेष्ठ राजांचा यथायोग्य सत्कार केला आहे.
1.13.37
यज्ञियं च कृतं सर्वं पुरुषैः सुसमाहितैः ।
निर्यातु च भवान् यष्टुं यज्ञायतनमन्तिकात् ॥ १.१३.३७ ॥
माणसांनी अत्यंत काळजीपूर्वक यज्ञासाठीची सर्व सिद्धता केली आहे; आता आपण यज्ञ करण्यासाठी जवळच्या यज्ञस्थळी प्रस्थान करावे.
1.13.38
सर्वकामैरुपहृतैरुपेतं वै समन्ततः ।
द्रष्टुमर्हसि राजेन्द्र मनसेव विनिर्मितम् ॥ १.१३.३८ ॥
हे राजेंद्रा! सर्व इच्छित वस्तूंनी चोहोबाजूंनी भरलेले, जणू मनानेच निर्माण केलेले ते यज्ञस्थळ आपण अवश्य पाहावे.
1.13.39
तथा वसिष्ठवचनादृशष्यशृङ्गस्य चोभयोः ।
दिवसे शुभनक्षत्रे निर्यातो जगतीपतिः ॥ १.१३.३९ ॥
त्याप्रमाणे वसिष्ठ आणि ऋष्यशृंग या दोघांच्या सांगण्यावरून, शुभ नक्षत्राच्या दिवशी त्या जगत्पतीने प्रस्थान केले.
1.13.40
ततो वसिष्ठप्रमुखाः सर्व एव द्विजोत्तमाः ।
ऋष्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभंस्तदा ॥ १.१३.४० ॥
नंतर वसिष्ठ प्रमुख सर्व श्रेष्ठ द्विजांनी ऋष्यशृंगाला पुढे ठेवून त्या वेळी यज्ञकर्म आरंभ केले.
1.13.41
यज्ञवाटं गताः सर्वे यथाशास्त्रं यथाविधि ।
श्रीमांश्च सह पत्नीभी राजा दीक्षामुपाविशत् ॥ १.१३.४१ ॥
सर्वजण यज्ञमंडपात जाऊन शास्त्र आणि विधीप्रमाणे बसले; आणि तेजस्वी राजा पत्नींसह दीक्षेसाठी बसला.