वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.14.1
अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन् प्राप्ते तुरङ्गमे ।
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत ॥ १.१४.१ ॥
नंतर एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर तो घोडा परत आला, तेव्हा सरयूच्या उत्तर तीरावर राजाचा यज्ञ सुरू झाला.
1.14.2
ऋष्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभाः ।
अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ॥ १.१४.२ ॥
ऋष्यशृंगांना पुढे ठेवून श्रेष्ठ द्विजांनी या महात्म्या राजाच्या महान अश्वमेध यज्ञात कर्मे केली.
1.14.3
कर्म कुर्वन्ति विधिवद् याजका वेदपारगाः ।
यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रतः ॥ १.१४.३ ॥
वेदपारंगत याजक विधिपूर्वक कर्मे करतात; यथाविधी, यथान्यायाने, शास्त्रानुसार ते प्रदक्षिणा घालतात.
1.14.4
प्रवर्ग्यं शास्त्रतः कृत्वा तथैवोपसदं द्विजाः ।
चक्रुश्च विधिवत् सर्वमधिकं कर्म शास्त्रतः ॥ १.१४.४ ॥
शास्त्रानुसार प्रवर्ग्य करून, तसेच उपसद करून, द्विजांनी विधिपूर्वक इतर सर्व अधिक कर्मेही शास्त्रानुसार पार पाडली.
1.14.5
अभिपूज्य ततो हृष्टाः सर्वे चक्रुर्यथाविधि ।
प्रातःसवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुङ्गवाः ॥ १.१४.५ ॥
मग सर्वांचा सन्मान करून, आनंदित होऊन सर्व श्रेष्ठ मुनींनी यथाविधी प्रातःसवनापासून सुरू होणारी कर्मे केली.
1.14.6
ऐन्द्रश्च विधिवत् दत्तो राजा चाभिषुतोऽनघः ।
मध्यन्दिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम् ॥ १.१४.६ ॥
यथाविधी इंद्रासाठी ऐंद्र हविर्भाग दिला गेला, निष्पाप राजाचा सोम पिळला गेला; मग यथाक्रम मध्याह्नसवन सुरू झाले.
1.14.7
तृतीयसवनं चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ।
चक्रुस्ते शास्त्रतो दृष्ट्वा यथा ब्राह्मणपुङ्गवाः ॥ १.१४.७ ॥
त्या महात्म्या राजाचा तृतीय सवनही श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी शास्त्रानुसार, यथाविधी पार पाडला.
1.14.8
आह्वायाञ्चक्रिरे तत्र शक्रादीन् विबुधोत्तमान् ।
ऋष्यशृङ्गादयो मन्त्रैः शिक्षाक्षरसमन्वितैः ॥ १.१४.८ ॥
तेथे ऋष्यशृंग इत्यादींनी शिक्षा व अक्षरशुद्धीने युक्त मंत्रांनी इंद्रादी श्रेष्ठ देवांना आवाहन केले.
1.14.9
गीतिभिर्मधुरैः स्निग्धैर्मन्त्राह्वानैर्यथार्हतः ।
होतारो ददुरावाह्य हविर्भागान् दिवौकसाम् ॥ १.१४.९ ॥
मधुर व मृदू गीतांनी आणि मंत्राह्वानांनी यथोचित रीतीने होत्यांनी देवांना आवाहन करून स्वर्गवासींना हविर्भाग दिले.
1.14.10
न चाहुतमभूत् तत्र स्खलितं वा न किञ्चन ।
दृश्यते ब्रह्मवत् सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे ॥ १.१४.१० ॥
तेथे कोणतीही आहुती सदोष झाली नाही, कोणतीही चूक घडली नाही; सर्व काही वेदाप्रमाणे निर्दोष दिसत होते, आणि त्यांनी सर्व कल्याणपूर्वक पार पाडले.
1.14.11
न तेष्वहःसु श्रान्तो वा क्षुधितो वा न दृश्यते ।
नाविद्वान् ब्राह्मणः कश्चिन्नाशतानुचरस्तथा ॥ १.१४.११ ॥
त्या दिवसांत त्यांच्यापैकी कोणीही थकलेला किंवा भुकेलेला दिसला नाही; अविद्वान ब्राह्मण नव्हता, आणि उपाशी सेवकही नव्हता.
1.14.12
ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते ।
तापसा भुञ्जते चापि श्रमणाश्चैव भुञ्जते ॥ १.१४.१२ ॥
ब्राह्मण नित्य भोजन करीत; आश्रित असलेले लोकही भोजन करीत; तपस्वीही भोजन करीत, आणि श्रमणही भोजन करीत.
1.14.13
वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रीबालाश्च तथैव च ।
अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते ॥ १.१४.१३ ॥
वृद्ध, रोगी, स्त्रिया आणि बालकेही सतत जेवत होती, तरीही तृप्ती दिसत नव्हती.
1.14.15
दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च ।
अन्नकूटाश्च दृश्यन्ते बहवः पर्वतोपमाः ।
दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत् तदा ॥ १.१४.१५ ॥
"अन्न द्या, अन्न द्या" असे सांगितले गेले; विविध प्रकारची वस्त्रेही दिली जात होती. तेथे पर्वतांसारखे अन्नाचे अनेक ढीग दिसत होते; दररोज, विधिपूर्वक सिद्ध केलेल्या त्या यज्ञात तेव्हा असेच होते.
1.14.16
नानादेशादनुप्राप्ताः पुरुषाः स्त्रीगणास्तथा ।
अन्नपानैः सुविहितास्तस्मिन् यज्ञे महात्मनः ॥ १.१४.१६ ॥
नाना देशांतून आलेले पुरुष आणि स्त्रियांचे समूहही त्या महात्म्याच्या यज्ञात अन्नपानाने उत्तम प्रकारे सत्कारले गेले.
1.14.17
अन्नं हि विधिवत्स्वादु प्रशंसन्ति द्विजर्षभाः ।
अहो तृप्ताः स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघवः ॥ १.१४.१७ ॥
"अहो! आम्ही तृप्त झालो, तुमचे कल्याण असो" — विधिपूर्वक केलेल्या रुचकर अन्नाची श्रेष्ठ द्विजगण प्रशंसा करत होते; हे राघवाने ऐकले.
1.14.18
स्वलंकृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान् पर्यवेषयन् ।
उपासन्ते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ १.१४.१८ ॥
सुंदर अलंकार घातलेले पुरुष ब्राह्मणांना वाढत होते; स्वच्छ मणिकुंडले घातलेले इतर त्यांची सेवा करत होते.
1.14.19
कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान् बहूनपि ।
प्राहुः सुवाग्मिनो धीराः परस्परजिगीषया ॥ १.१४.१९ ॥
तेव्हा कर्माच्या मधल्या काळात सुवक्ते आणि धीर विप्र परस्परांना जिंकण्याच्या इच्छेने पुष्कळ वाद-प्रतिवाद करत होते.
1.14.20
दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजाः ।
सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ॥ १.१४.२० ॥
तेथे यज्ञस्थानी दररोज कुशल ब्राह्मणांनी शास्त्रानुसार निर्देशित होऊन सर्व कर्मे पार पाडली.
1.14.21
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुतः ।
सदस्यास्तस्य वै राज्ञो नावादकुशलो द्विजः ॥ १.१४.२१ ॥
त्या राजाच्या सभेत षडंगे न जाणणारा, व्रतहीन, अल्पज्ञ किंवा वादात अनिपुण असा एकही ब्राह्मण नव्हता.
1.14.22
प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन् षड् बैल्वाः खादिरास्तथा ।
तावन्तो बिल्वसहिताः पर्णिनश्च तथा परे ॥ १.१४.२२ ॥
यूप उभारण्याची वेळ आली तेव्हा सहा बेलाच्या लाकडाचे, तितकेच खदिराचे, बेलासह असलेले, पर्णीचे व इतर यूप ठेवले गेले.
1.14.23
श्लेष्मातकमयो दिष्टो देवदारुमयस्तथा ।
द्वावेव तत्र विहितौ बाहुव्यस्तपरिग्रहौ ॥ १.१४.२३ ॥
श्लेष्मातकाचे व तसेच देवदारूचे (यूप) नियोजित होते; तेथे फक्त दोनच विहित होते, ज्यांच्या धरण्यासाठी बाहू वेगळे ठेवलेले होते.
1.14.24
कारिताः सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदैः ।
शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालंकृता भवन् ॥ १.१४.२४ ॥
शास्त्रज्ञ आणि यज्ञनिपुणांनी हे सर्व बनवून घेतले; त्या यज्ञाच्या शोभेसाठी ते सर्व सोन्याने अलंकृत झाले.
1.14.25
एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नयः ।
वासोभिरेकविंशद्भिरेकैकं समलंकृताः ॥ १.१४.२५ ॥
ते एकवीस यूप होते; प्रत्येक एकवीस अरत्नि (हात) लांब होता; एकवीस वस्त्रांनी प्रत्येक व्यवस्थित सजवलेला होता.
1.14.26
विन्यस्ता विधिवत् सर्वे शिल्पिभिः सुकृता दृढाः ।
अष्टाश्रयः सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विताः ॥ १.१४.२६ ॥
शिल्पकारांनी विधिपूर्वक सर्व काही ठेवले, चांगले घडवून दृढ केले; ते सर्व आठ कोपरे असलेले होते आणि गुळगुळीत, सुंदर रूपाने युक्त होते.
1.14.27
आच्छादितास्ते वासोभिः पुष्पैर्गन्धैश्च पूजिताः ।
सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि ॥ १.१४.२७ ॥
ते वस्त्रांनी आच्छादित होते, फुलांनी व सुगंधांनी पूजित होते; आकाशात तेजस्वी सप्तर्षी जसे शोभतात तसे ते शोभत होते.
1.14.28
इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणतः ।
चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैः शुल्बकर्मणि ॥ १.१४.२८ ॥
विटाही नियमानुसार व योग्य मापाने तयार केल्या होत्या; तेथे शुल्बकर्मात निपुण ब्राह्मणांनी अग्निवेदी रचली.
1.14.29
स चित्यो राजसिंहस्य संचितः कुशलैर्द्विजैः ।
गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मकः ॥ १.१४.२९ ॥
राजसिंहाची (दशरथाची) ती अग्निवेदी कुशल द्विजांनी रचली; ती सोनेरी पंखांचा गरुड होती, तिप्पट व अठरा अंगांनी बनलेली.
1.14.30
नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम् ।
उरगाः पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ॥ १.१४.३० ॥
तेथे प्राणी प्रत्येक आपापल्या देवतेला उद्देशून नियुक्त केले; सर्प आणि पक्षीही शास्त्रानुसार नियुक्त केले गेले.
1.14.31
शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जलचराश्च ये ।
ऋषिभिः सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा ॥ १.१४.३१ ॥
शामित्र कर्मात तेथे घोडा आणि जलचर प्राणीही होते; तेव्हा ऋषींनी शास्त्रानुसार हे सर्व नियुक्त केले.
1.14.32
पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा ।
अश्वरत्नोत्तमं तत्र राज्ञो दशरथस्य ह ॥ १.१४.३२ ॥
तेथे यूपस्तंभांना तेव्हा तीनशे पशू बांधलेले होते; आणि तेथे राजा दशरथाचा श्रेष्ठ अश्वरत्नही होता.
1.14.33
कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्ततः ।
कृपाणैर्विससारैनं त्रिभिः परमया मुदा ॥ १.१४.३३ ॥
तेथे कौसल्येने त्या घोड्याची सर्व बाजूंनी सेवा करून, परम आनंदाने तीन तलवारींनी त्याला स्पर्श केला.
1.14.34
पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा ।
अवसद् रजनीमेकां कौसल्या धर्मकाम्यया ॥ १.१४.३४ ॥
त्या पक्ष्यासारख्या (घोड्या)सोबत, स्थिर मनाने, धर्माच्या इच्छेने कौसल्येने ती एक रात्र तेथे व्यतीत केली.
1.14.35
होताध्वर्युस्तथोद्गाता हस्तेन समयोजयन् ।
महिष्या परिवृत्त्याथ वावातामपरां तथा ॥ १.१४.३५ ॥
होता, अध्वर्यु आणि उद्गाता या ऋत्विजांनी हाताने (यज्ञकर्म) जोडले; मग महिषीने फिरून दुसरेही तसेच केले.
1.14.36
पतत्रिणस्तस्य वपामुद्धृत्य नियतेन्द्रियः ।
ऋत्विक्परमसम्पन्नः श्रपयामास शास्त्रतः ॥ १.१४.३६ ॥
त्या पक्ष्यासारख्या (घोड्या)ची वपा (चरबी) काढून, इंद्रियांना संयमित ठेवणाऱ्या, यज्ञकर्मात परम निपुण असलेल्या ऋत्विजाने शास्त्रानुसार ती शिजवून घेतली.
1.14.37
धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिपः ।
यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन् पापमात्मनः ॥ १.१४.३७ ॥
वपेचा धुराचा गंध राजाने घेतला; योग्य वेळी आणि यथान्यायाने आपले पाप नष्ट करत.
1.14.38
हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणाः ।
अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत् समस्ताः षोडशर्त्विजः ॥ १.१४.३८ ॥
घोड्याचे जितके अवयव होते, ते सर्व सोळा ऋत्विज ब्राह्मणांनी विधिपूर्वक अग्नीत अर्पण केले.
1.14.39
प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हविः ।
अश्वमेधस्य चैकस्य वैतसो भाग इष्यते ॥ १.१४.३९ ॥
इतर यज्ञांची हविर्द्रव्ये प्लक्ष वृक्षाच्या फांद्यांवर दिली जातात; पण अश्वमेधाचा एक भाग वेतसासाठी ठरलेला आहे.
1.14.40
त्र्यहोऽश्वमेधः संख्यातः कल्पसूत्रेण ब्राह्मणैः ।
चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम् ॥ १.१४.४० ॥
ब्राह्मणांनी कल्पसूत्रानुसार अश्वमेधाला तीन दिवसांचा यज्ञ मानले आहे; त्याचा पहिला दिवस चतुष्टोमासाठी ठरवला गेला.
1.14.41
उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम् ।
कारितास्तत्र बहवो विहिताः शास्त्रदर्शनात् ॥ १.१४.४१ ॥
दुसरा दिवस उक्थ्य आणि त्यानंतरचा अतिरात्र असे मानले गेले; शास्त्राच्या विधानानुसार तेथे अनेकांची नियुक्ती केली गेली.
1.14.42
ज्योतिष्टोमायुषी चैवमतिरात्रौ च निर्मितौ ।
अभिजिद्विश्वजिच्चैवमाप्तोर्यामौ महाक्रतुः ॥ १.१४.४२ ॥
त्याचप्रमाणे ज्योतिष्टोम आणि आयुषी, दोन अतिरात्र रचले गेले; अभिजित्, विश्वजित् आणि आप्तोर्याम — अशा प्रकारे ते महायज्ञ मांडले गेले.
1.14.43
प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धनः ।
अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् ॥ १.१४.४३ ॥
आपल्या कुलाची वृद्धी करणाऱ्या राजाने होत्याला पूर्व दिशा, अध्वर्यूला पश्चिम दिशा आणि ब्रह्म्याला दक्षिण दिशा दक्षिणा म्हणून दिली.
1.14.44
उद्गात्रे तु तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता ।
अश्वमेधे महायज्ञे स्वयम्भूविहिते पुरा ॥ १.१४.४४ ॥
उद्गात्यास तसेच उत्तर दिशा दिली; ही दक्षिण दिशा पूर्वी स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी विहित केलेल्या महान अश्वमेध यज्ञात निश्चित केली गेली होती.
1.14.45
क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायतः पुरुषर्षभः ।
ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा धरां तां कुलवर्धनः ॥ १.१४.४५ ॥
यज्ञ पूर्ण केल्यावर त्या पुरुषश्रेष्ठ, कुलवर्धन राजाने न्यायानुसार ऋत्विजांना ती पृथ्वी दान केली.
1.14.46
एवम् दत्त्वा प्रहृष्टोऽभूच्छ्रीमाननिक्ष्वाकुनन्दनः ।
ऋत्विजस्त्वब्रुवन् सर्वे राजानं गतकिल्बिषम् ॥ १.१४.४६ ॥
अशा प्रकारे दान देऊन इक्ष्वाकुवंशाला आनंद देणारा तेजस्वी राजा प्रसन्न झाला. तेव्हा सर्व ऋत्विज निष्पाप राजाला म्हणाले.
1.14.47
भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति ।
न भूम्या कार्यमस्माकं नहि शक्ताः स्म पालने ॥ १.१४.४७ ॥
संपूर्ण पृथ्वीचे रक्षण करण्यास केवळ आपणच योग्य आहात. आम्हाला पृथ्वीचे काम नाही; तिचे पालन करण्यास आम्ही समर्थ नाही.
1.14.48
रताः स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप ।
निष्क्रयं किञ्चिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति ॥ १.१४.४८ ॥
हे भूपती! आम्ही सदैव वेदाध्ययनात रत असतो. म्हणून आपण येथेच आम्हाला काहीतरी निष्क्रय द्यावा.
1.14.49
मणिरत्नं सुवर्णं वा गावो यद्वा समुद्यतम् ।
तत् प्रयच्छ नरश्रेष्ठ धरण्या न प्रयोजनम् ॥ १.१४.४९ ॥
मणी-रत्ने, सोने किंवा गायी, जे उपलब्ध असेल ते द्या, हे नरश्रेष्ठा! पृथ्वीचे आम्हाला काम नाही.
1.14.50
एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृपः ॥ १.१४.५० ॥
वेदपारंगत ब्राह्मणांनी असे सांगितल्यावर राजाने त्यांना दहा लाख गायी दान दिल्या.
1.14.51
दशकोटिं सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ।
ऋत्विजस्तु ततः सर्वे प्रददुः सहिता वसु ॥ १.१४.५१ ॥
दहा कोटी सुवर्ण आणि त्याच्या चौपट चांदी; नंतर सर्व ऋत्विजांनी एकत्र धन स्वीकारले.
1.14.52
ऋष्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते ।
ततस्ते न्यायतः कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमाः ॥ १.१४.५२ ॥
ऋष्यशृंग मुनींना आणि बुद्धिमान वसिष्ठांना; नंतर त्या श्रेष्ठ द्विजांनी न्यायाने त्याची वाटणी केली.
1.14.53
सुप्रीतमनसः सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम् ।
ततः प्रसर्पकेभ्यस्तु हिरण्यं सुसमाहितः ॥ १.१४.५३ ॥
सर्वजण अत्यंत प्रसन्न मनाने आणि आनंदाने उत्तरले; नंतर सावध राजाने दूतांना सुवर्ण दिले.
1.14.54
जाम्बूनदं कोटिसंख्यं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ।
दरिद्राय द्विजायथ हस्ताभरणमुत्तमम् ॥ १.१४.५४ ॥
तेव्हा ब्राह्मणांना जांबूनद सुवर्ण कोटींच्या संख्येने दिले; नंतर एका दरिद्री द्विजाला उत्तम हाताचा अलंकार दिला.
1.14.55
कस्मैचित् याचमानाय ददौ राघवनन्दनः ।
ततः प्रीतेषु विधिवत् द्विजेषु द्विजवत्सलः ॥ १.१४.५५ ॥
याचना करणाऱ्या एका व्यक्तीला रघुनंदनाने दिले; नंतर विधिपूर्वक प्रसन्न झालेल्या द्विजांमध्ये द्विजवत्सल राजाने दिले.
1.14.56
प्रणाममकरोत् तेषां हर्षव्याकुलितेन्द्रियः ।
तस्याशिषोऽथ विविधा ब्राह्मणैः समुदाहृताः ॥ १.१४.५६ ॥
हर्षाने विव्हल झालेल्या इंद्रियांच्या राजाने त्यांना प्रणाम केला. मग ब्राह्मणांनी विविध आशीर्वचने उच्चारली.
1.14.57
उदारस्य नृवीरस्य धरण्यां पतितस्य च ।
ततः प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम् ॥ १.१४.५७ ॥
उदार नृवीर भूमीवर पडला. मग प्रसन्न मनाच्या राजाने अत्युत्तम यज्ञ प्राप्त करून...
1.14.58
पापापहं स्वर्नयनं दुस्तरं पार्थिवर्षभैः ।
ततोऽब्रवीदृशष्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा ॥ १.१४.५८ ॥
पापनाशक, स्वर्गाकडे नेणारा, श्रेष्ठ राजांनाही दुस्तर असा (यज्ञ) प्राप्त करून, तेव्हा राजा दशरथ ऋष्यशृंगाला म्हणाला.
1.14.59
कुलस्य वर्धनं तत् तु कर्तुमर्हसि सुव्रत
तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तमः
भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहाः ॥ १.१४.५९ ॥
कुळाच्या वृद्धीसाठी तू ते करावे, हे सुव्रता. 'तसेच होवो' असे म्हणून त्या द्विजोत्तमाने राजाला सांगितले — हे राजा, तुला कुळ पुढे नेणारे चार पुत्र होतील.
1.14.60
स तस्य वाक्यं मधुरं निशम्य
प्रणम्य तस्मै प्रयतो नृपेन्द्रः ।
जगाम हर्षं परमं महात्मा
तमृष्यशृङ्गं पुनरप्युवाच ॥ १.१४.६० ॥
त्याचे मधुर वचन ऐकून, त्या राजश्रेष्ठाने संयमाने त्याला प्रणाम केला. महात्मा राजा अत्यंत हर्षित होऊन ऋष्यशृंगाला पुन्हा म्हणाला.