વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 1.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.16.1
ततो नारायणो विष्णुर्नियुक्तः सुरसत्तमैः ।
जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १.१६.१ ॥
ત્યારે શ્રેષ્ઠ દેવોએ નિયુક્ત કરેલા નારાયણ વિષ્ણુ, દેવોને જાણતા હોવા છતાં આ રીતે કોમળ વચન બોલ્યા.
1.16.2
उपायः को वधे तस्य राक्षसाधिपतेः सुराः ।
यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥ १.१६.२ ॥
હે દેવો, તે રાક્ષસાધિપતિના વધનો શો ઉપાય છે? કયો માર્ગ અપનાવીને હું ઋષિઓના કાંટા સમાન તેને હણી શકું?
1.16.3
एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् ।
मानुषं रूपमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥ १.१६.३ ॥
આમ કહેવાતાં બધા દેવોએ અવ્યય વિષ્ણુને ઉત્તર આપ્યો: માનવ રૂપ ધારણ કરીને યુદ્ધમાં રાવણનો વધ કરો.
1.16.4
स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिन्दमः ।
येन तुष्टोऽभवद् ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः ॥ १.१६.४ ॥
તે શત્રુદમને લાંબા સમય સુધી ઘોર તપ કર્યું; જેથી લોકોના સર્જક, લોકોના પૂર્વજ બ્રહ્મા પ્રસન્ન થયા.
1.16.5
संतुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः ।
नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥ १.१६.५ ॥
સંતુષ્ટ થયેલા પ્રભુએ તે રાક્ષસને વરદાન આપ્યું: અનેક પ્રકારના પ્રાણીઓથી ભય નહીં, માત્ર મનુષ્યથી સિવાય.
1.16.6
अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः ।
एवं पितामहात् तस्मात् वरदानेन गर्वितः ॥ १.१६.६ ॥
વરદાન આપતી વખતે તેણે પહેલાં મનુષ્યોને તુચ્છ ગણ્યા હતા; આ રીતે પિતામહ બ્રહ્માના વરદાનથી તે ગર્વિષ્ઠ થયો.
1.16.7
उत्सादयति लोकांस्त्रीन् स्त्रियश्चाप्युपकर्षति ।
तस्मात् तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परंतप ॥ १.१६.७ ॥
તે ત્રણે લોકનો નાશ કરે છે અને સ્ત્રીઓનું પણ અપહરણ કરે છે. તેથી તેનો વધ મનુષ્યોના હાથે જ નક્કી થયો છે, હે શત્રુતાપક.
1.16.8
इत्येतद् वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् ।
पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥ १.१६.८ ॥
દેવોનાં આ વચન સાંભળીને આત્મવાન વિષ્ણુએ ત્યારે રાજા દશરથને પિતા તરીકે પસંદ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.
1.16.9
स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन् काले महाद्युतिः ।
अयजत् पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥ १.१६.९ ॥
તે પુત્રવિહોણો રાજા, ત્યારે મહાતેજસ્વી હતો; પુત્રની ઇચ્છાથી તેણે પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞ કર્યો; તે શત્રુઓનો સંહારક હતો.
1.16.10
स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम् ।
अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ १.१६.१० ॥
તે વિષ્ણુ નિશ્ચય કરી, પિતામહ બ્રહ્માની વિદાય લઈ અંતર્ધાન થયા; દેવો અને મહર્ષિઓએ તેમનું પૂજન કર્યું.
1.16.11
ततो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् ।
प्रादुर्भूतं महद् भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥ १.१६.११ ॥
ત્યારે યજમાનના અગ્નિમાંથી અતુલ તેજવાળું એક મહાન પ્રાણી પ્રગટ થયું; તે મહાપરાક્રમી અને મહાબળવાન હતું.
1.16.12
कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् ।
स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥ १.१६.१२ ॥
તે કૃષ્ણવર્ણ, લાલ વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, લાલ મુખવાળો, દુંદુભિ જેવા નાદવાળો હતો; તેના મુલાયમ, પીળાશ-ભૂરા વાળ અને દાઢી તથા શ્રેષ્ઠ મસ્તક-કેશ હતા.
1.16.13
शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम् ।
शैलशृङ्गसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥ १.१६.१३ ॥
શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન, દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત, પર્વતશિખર જેવા ઊંચા, ગર્વિત વાઘ જેવા પરાક્રમી.
1.16.14
दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् ।
तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ॥ १.१६.१४ ॥
સૂર્ય જેવા આકારવાળો, પ્રજ્વલિત અગ્નિજ્વાળા જેવો; તપાવેલા સોનાની બનેલી, ચાંદીની કિનાર અને ઢાંકણવાળી.
1.16.15
दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् ।
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥ १.१६.१५ ॥
દિવ્ય પાયસથી ભરેલું મોટું પાત્ર, પ્રિય પત્નીની જેમ બંને હાથે ઉપાડીને, જાણે માયાથી બનેલું હોય તેમ.
1.16.16
समवेक्ष्याब्रवीद् वाक्यमिदं दशरथं नृपम् ।
प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप ॥ १.१६.१६ ॥
તેને જોઈને, રાજા દશરથને આ વચન કહ્યું — 'હે રાજા, મને પ્રજાપતિવંશનો મનુષ્ય જાણો, હું અહીં આવ્યો છું.'
1.16.17
ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥ १.१६.१७ ॥
ત્યારે રાજાએ હાથ જોડીને ઉત્તર આપ્યો — 'હે ભગવન્, આપનું સ્વાગત છે; આપના માટે હું શું કરું?'
1.16.18
अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् ।
राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥ १.१६.१८ ॥
પછી પ્રજાપતિવંશનો તે મનુષ્ય ફરીથી બોલ્યો — 'હે રાજન્, દેવોની પૂજા કરવાથી આજે તમે આ પ્રાપ્ત કર્યું છે.'
1.16.19
इदं तु नरशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् ।
प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥ १.१६.१९ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ! આ દેવોએ બનાવેલું પાયસ છે, જે સંતાન આપનારું, શુભ અને આરોગ્ય વધારનારું છે. તું તેને ગ્રહણ કર.
1.16.20
भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै ।
तासु त्वं लप्स्यसे पुत्रान् यदर्थं यजसे नृप ॥ १.१६.२० ॥
યોગ્ય પત્નીઓને આ આપીને 'ખાઓ' એમ કહે. હે રાજા, જે માટે તું યજ્ઞ કરે છે, તે પુત્રો તેમના દ્વારા જ તને મળશે.
1.16.21
तथेति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रतिगृह्य ताम् ।
पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥ १.१६.२१ ॥
"તથાસ્તુ" કહીને રાજા આનંદિત થયા અને માથું નમાવીને દેવાન્નથી ભરેલું, દેવોએ આપેલું સુવર્ણ પાત્ર ગ્રહણ કર્યું.
1.16.22
अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् ।
मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥ १.१६.२२ ॥
તે અદ્ભુત, જોવામાં પ્રિય જીવને વંદન કરીને પરમ આનંદથી તેની પ્રદક્ષિણા કરી.
1.16.23
ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् ।
बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥ १.१६.२३ ॥
પછી દેવોએ બનાવેલું પાયસ મેળવીને દશરથ અત્યંત પ્રસન્ન થયા—જેમ નિર્ધન માણસ ધન મેળવીને પ્રસન્ન થાય.
1.16.24
ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् ।
संवर्तयित्वा तत् कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥ १.१६.२४ ॥
પછી તે અદ્ભુત, અત્યંત તેજસ્વી જીવ પોતાનું કાર્ય સમેટીને ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગયો.
1.16.25
हर्षरश्मिभिरुद्द्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ ।
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः ॥ १.१६.२५ ॥
આનંદના કિરણોથી પ્રકાશિત થઈને તેમનું અંતઃપુર શરદ ઋતુના સુંદર ચંદ્રના કિરણોથી આકાશ શોભે તેમ શોભી ઊઠ્યું.
1.16.26
सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् ।
पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥ १.१६.२६ ॥
તેઓ અંતઃપુરમાં પ્રવેશીને કૌસલ્યાને બોલ્યા — 'આ પાયસ સ્વીકાર; આ તારા પુત્રો માટે છે.'
1.16.27
कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा ।
अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ॥ १.१६.२७ ॥
ત્યારે નરપતિએ કૌસલ્યાને પાયસનો અર્ધો ભાગ આપ્યો, અને તે અર્ધાનો અર્ધો ભાગ સુમિત્રાને આપ્યો.
1.16.28
कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ।
प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ॥ १.१६.२८ ॥
પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તેમણે કૈકેયીને બાકી રહેલો અર્ધો ભાગ આપ્યો; પાયસનો તે બાકી રહેલો અર્ધો ભાગ, જે અમૃત સમાન હતો, આપ્યો.
1.16.29
अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महामतिः ।
एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥ १.१६.२९ ॥
મહામતિ રાજાએ સુમિત્રાનો ફરી વિચાર કરીને, આ રીતે તે પત્નીઓને અલગ અલગ પાયસ આપ્યું.
1.16.30
ताश्चैवं पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमस्त्रियः ।
सम्मानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः ॥ १.१६.३० ॥
રાજાની તે ઉત્તમ સ્ત્રીઓએ આ રીતે પાયસ મેળવીને, આનંદિત મનથી સૌએ તેને સન્માન માન્યું.
1.16.31
ततस्तु ताः प्राश्य तमुत्तमस्त्रियो
महीपतेरुत्तमपायसं पृथक् ।
हुताशनादित्यसमानतेजसो-
ऽचिरेण गर्भान् प्रतिपेदिरे तदा ॥ १.१६.३१ ॥
ત્યારે તે ઉત્તમ સ્ત્રીઓએ રાજાનું તે ઉત્તમ પાયસ અલગ અલગ આરોગ્યું અને અગ્નિ તથા સૂર્ય સમાન તેજવાળા ગર્ભ શીઘ્ર ધારણ કર્યા.
1.16.32
ततस्तु राजा प्रतिवीक्ष्य ताः स्त्रियः
प्ररूढगर्भाः प्रतिलब्धमानसः ।
बभूव हृष्टस्त्रिदिवे यथा हरिः
सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणाभिपूजितः ॥ १.१६.३२ ॥
ત્યારે રાજા તે સ્ત્રીઓના ગર્ભ દૃઢ થયેલા અને મન પ્રસન્ન થયેલા જોઈને હર્ષિત થયા; જેમ સ્વર્ગમાં દેવેન્દ્ર હરિ દેવો, સિદ્ધો અને ઋષિગણો દ્વારા પૂજાઈને આનંદિત થાય છે.