वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.16.1
ततो नारायणो विष्णुर्नियुक्तः सुरसत्तमैः ।
जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १.१६.१ ॥
तेव्हा देवश्रेष्ठांनी नियुक्त केलेले नारायण विष्णू, देवांना ओळखूनही असे मृदु शब्द बोलले.
1.16.2
उपायः को वधे तस्य राक्षसाधिपतेः सुराः ।
यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥ १.१६.२ ॥
हे देवांनो, त्या राक्षसराजाच्या वधाचा कोणता उपाय आहे? कोणता मार्ग स्वीकारून मी ऋषींच्या काट्यासारख्या त्याला ठार करू?
1.16.3
एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् ।
मानुषं रूपमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥ १.१६.३ ॥
असे सांगितल्यावर सर्व देव अव्यय विष्णूंना म्हणाले: मानवी रूप धारण करून युद्धात रावणाचा वध करा.
1.16.4
स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिन्दमः ।
येन तुष्टोऽभवद् ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः ॥ १.१६.४ ॥
त्या शत्रुदमनाने दीर्घकाळ घोर तपश्चर्या केली; ज्यामुळे लोकनिर्माता, लोकांचा पूर्वज ब्रह्मदेव संतुष्ट झाले.
1.16.5
संतुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः ।
नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥ १.१६.५ ॥
संतुष्ट झालेल्या प्रभूंनी त्या राक्षसाला वर दिला: विविध प्राण्यांपासून भय नाही, केवळ मानवाखेरीज.
1.16.6
अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः ।
एवं पितामहात् तस्मात् वरदानेन गर्वितः ॥ १.१६.६ ॥
वर देताना त्याने पूर्वी मानवांना तुच्छ लेखले होते; अशा प्रकारे पितामह ब्रह्मदेवांच्या वराने तो गर्विष्ठ झाला.
1.16.7
उत्सादयति लोकांस्त्रीन् स्त्रियश्चाप्युपकर्षति ।
तस्मात् तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परंतप ॥ १.१६.७ ॥
तो तिन्ही लोकांचा नाश करतो आणि स्त्रियांनाही हरण करतो. म्हणून त्याचा वध मानवांकडूनच ठरलेला आहे, हे शत्रुतापना.
1.16.8
इत्येतद् वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् ।
पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥ १.१६.८ ॥
देवांचे हे बोल ऐकून आत्मवान् विष्णूने तेव्हा राजा दशरथाला पिता म्हणून निवडण्याचे ठरवले.
1.16.9
स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन् काले महाद्युतिः ।
अयजत् पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥ १.१६.९ ॥
तो पुत्रहीन राजा, त्या वेळी महातेजस्वी होता; पुत्राच्या इच्छेने त्याने पुत्रेष्टि यज्ञ केला; तो शत्रूंचा संहारक होता.
1.16.10
स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम् ।
अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ १.१६.१० ॥
तो विष्णू निश्चय करून, पितामह ब्रह्मदेवांचा निरोप घेऊन अंतर्धान पावला; देव आणि महर्षींनी त्याची पूजा केली.
1.16.11
ततो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् ।
प्रादुर्भूतं महद् भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥ १.१६.११ ॥
तेव्हा यजमानाच्या अग्नीतून अतुल तेजाचा एक महान प्राणी प्रकट झाला; तो महापराक्रमी आणि महाबलवान होता.
1.16.12
कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् ।
स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥ १.१६.१२ ॥
तो कृष्णवर्ण, लाल वस्त्र परिधान केलेला, लालसर मुखाचा, दुंदुभीसारख्या नादाचा होता; त्याचे केस व दाढी मऊ, तपकिरी-पिंगट आणि सुंदर होते.
1.16.13
शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम् ।
शैलशृङ्गसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥ १.१६.१३ ॥
शुभ लक्षणांनी संपन्न, दिव्य अलंकारांनी शोभणारा, पर्वतशिखराइतका उंच, गर्विष्ठ वाघासारखा पराक्रमी.
1.16.14
दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् ।
तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ॥ १.१६.१४ ॥
सूर्यासारखा आकार असलेला, पेटत्या अग्निज्वालेसारखा; तापवलेल्या सोन्याने बनवलेली, चांदीची कड व झाकण असलेली.
1.16.15
दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् ।
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥ १.१६.१५ ॥
दिव्य पायसाने भरलेले मोठे पात्र, प्रिय पत्नीप्रमाणे दोन्ही बाहूंनी उचलून, जणू मायेने बनवलेले.
1.16.16
समवेक्ष्याब्रवीद् वाक्यमिदं दशरथं नृपम् ।
प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप ॥ १.१६.१६ ॥
त्याला पाहून, नृप दशरथाला हे वचन म्हणाला — 'हे राजा, मला प्राजापत्य मनुष्य म्हणून जाण, मी येथे आलो आहे.'
1.16.17
ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥ १.१६.१७ ॥
तेव्हा राजा हात जोडून उत्तरला — 'हे भगवन्, आपले स्वागत असो; आपल्यासाठी मी काय करू?'
1.16.18
अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् ।
राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥ १.१६.१८ ॥
मग प्राजापत्य मनुष्य पुन्हा म्हणाला — 'हे राजा, देवांची पूजा केल्यामुळे आज तुला हे प्राप्त झाले आहे.'
1.16.19
इदं तु नरशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् ।
प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥ १.१६.१९ ॥
हे नरश्रेष्ठा! हे देवांनी निर्मिलेले पायस आहे. संतती देणारे, शुभ आणि आरोग्य वाढवणारे हे तू स्वीकार.
1.16.20
भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै ।
तासु त्वं लप्स्यसे पुत्रान् यदर्थं यजसे नृप ॥ १.१६.२० ॥
योग्य पत्न्यांना हे देऊन 'खा' असे सांग. हे राजा, ज्यासाठी तू यज्ञ करतोस ते पुत्र त्यांच्याद्वारेच तुला मिळतील.
1.16.21
तथेति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रतिगृह्य ताम् ।
पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥ १.१६.२१ ॥
"तथास्तु" असे म्हणून राजा आनंदित झाला आणि मस्तक लववून देवान्नाने भरलेले, देवांनी दिलेले सुवर्णपात्र त्याने स्वीकारले.
1.16.22
अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् ।
मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥ १.१६.२२ ॥
त्या अद्भुत, पाहण्यास प्रिय प्राण्याला नमस्कार करून परम आनंदाने त्याने त्याची प्रदक्षिणा केली.
1.16.23
ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् ।
बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥ १.१६.२३ ॥
नंतर देवांनी निर्मिलेले पायस मिळाल्यावर दशरथ अत्यंत आनंदित झाला—जसा निर्धन माणूस धन मिळवून आनंदी होतो.
1.16.24
ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् ।
संवर्तयित्वा तत् कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥ १.१६.२४ ॥
नंतर ते अद्भुत, अत्यंत तेजस्वी प्राणी आपले कार्य आटोपून तिथेच अंतर्धान पावले.
1.16.25
हर्षरश्मिभिरुद्द्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ ।
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः ॥ १.१६.२५ ॥
आनंदाच्या किरणांनी उजळलेले त्याचे अंतःपुर शरद ऋतूतील सुंदर चंद्राच्या किरणांनी आकाश झळकावे तसे शोभू लागले.
1.16.26
सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् ।
पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥ १.१६.२६ ॥
तो अंतःपुरात प्रवेश करून कौसल्येला म्हणाला — 'हे पायस स्वीकार; हे तुझ्या पुत्रांसाठी आहे.'
1.16.27
कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा ।
अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ॥ १.१६.२७ ॥
तेव्हा नरपतीने कौसल्येला पायसाचा अर्धा भाग दिला आणि त्या अर्ध्याचा अर्धा भाग सुमित्रेला दिला.
1.16.28
कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ।
प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ॥ १.१६.२८ ॥
पुत्रप्राप्तीसाठी त्याने कैकेयीला उरलेला अर्धा भाग दिला; पायसाचा तो उरलेला अर्धा भाग, जो अमृतासारखा होता, दिला.
1.16.29
अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महामतिः ।
एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥ १.१६.२९ ॥
महामती राजाने सुमित्रेचा पुन्हा विचार करून अशा रीतीने त्या भार्यांना वेगवेगळे पायस दिले.
1.16.30
ताश्चैवं पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमस्त्रियः ।
सम्मानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः ॥ १.१६.३० ॥
राजाच्या त्या उत्तम स्त्रियांना अशा रीतीने पायस मिळाले; आनंदाने उल्हसित मनाने सर्वांनी ते सन्मान मानले.
1.16.31
ततस्तु ताः प्राश्य तमुत्तमस्त्रियो
महीपतेरुत्तमपायसं पृथक् ।
हुताशनादित्यसमानतेजसो-
ऽचिरेण गर्भान् प्रतिपेदिरे तदा ॥ १.१६.३१ ॥
तेव्हा त्या उत्तम स्त्रियांनी राजाचे ते उत्तम पायस वेगवेगळे प्राशन करून, अग्नी आणि सूर्यासमान तेजस्वी गर्भ लवकरच धारण केले।
1.16.32
ततस्तु राजा प्रतिवीक्ष्य ताः स्त्रियः
प्ररूढगर्भाः प्रतिलब्धमानसः ।
बभूव हृष्टस्त्रिदिवे यथा हरिः
सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणाभिपूजितः ॥ १.१६.३२ ॥
तेव्हा राजाने त्या स्त्रियांचे गर्भ दृढ झालेले आणि मन प्रसन्न झालेले पाहून आनंदित झाला; जसा स्वर्गात देवेंद्र हरी देव, सिद्ध आणि ऋषिगणांकडून पूजिला जाऊन आनंदित होतो.