Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.17

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.17.1

पुत्रत्वं तु गते विष्णौ राज्ञस्तस्य महात्मनः ।
उवाच देवताः सर्वाः स्वयम्भूर्भगवानिदम् ॥ १.१७.१ ॥

जब विष्णु राजा उस महात्मा के पुत्र रूप में अवतरित होने लगे, तब स्वयम्भू भगवान ने सभी देवताओं से यह कहा।

1.17.2

सत्यसंधस्य वीरस्य सर्वेषां नो हितैषिणः ।
विष्णोः सहायान् बलिनः सृजध्वं कामरूपिणः ॥ १.१७.२ ॥

सत्यप्रतिज्ञ, वीर और हम सबके हितैषी विष्णु के लिए बलवान सहायक उत्पन्न करो, जो इच्छानुसार रूप धारण कर सकें।

1.17.3

मायाविदश्च शूरांश्च वायुवेगसमान् जवे ।
नयज्ञान् बुद्धिसम्पन्नान् विष्णुतुल्यपराक्रमान् ॥ १.१७.३ ॥

मायावी, शूरवीर, वायु के समान वेगवान, नीति जानने वाले, बुद्धिमान और विष्णु के समान पराक्रमी।

1.17.4

असंहार्यानुपायज्ञान् दिव्यसंहननान्वितान् ।
सर्वास्त्रगुणसम्पन्नानमृतप्राशनानिव ॥ १.१७.४ ॥

अजेय, उपायों के ज्ञाता, दिव्य शरीर-सौष्ठव से युक्त, सभी अस्त्रों के गुणों में निपुण, मानो अमृत पीए हुए हों।

1.17.5

अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वीणां तनूषु च ।
यक्षपन्नगकन्यासु ऋक्षविद्याधरीषु च ॥ १.१७.५ ॥

प्रमुख अप्सराओं में, गन्धर्वियों के शरीरों में, यक्ष और नाग कन्याओं में, तथा ऋक्ष और विद्याधरियों में।

1.17.6

किन्नरीणां च गात्रेषु वानरीणां तनूषु च ।
सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्रमान् ॥ १.१७.६ ॥

किन्नरियों के शरीरों में और वानरियों के शरीरों में, वानर रूप में, तुल्य पराक्रम वाले पुत्रों को उत्पन्न करो।

1.17.7

पूर्वम् एव मया सृष्टो जाम्बवान् ऋक्ष पुङ्गवः ।
जृम्भमाणस्य सहसा मम वक्रात् अजायत ॥ १.१७.७ ॥

पहले ही मैंने ऋक्षों में श्रेष्ठ जाम्बवान् को रचा था, जो मेरे जम्हाई लेते समय सहसा मेरे मुख से उत्पन्न हुआ।

1.17.8

ते तथोक्ता भगवता तत् प्रतिश्रुत्य शासनम् ।
जनयामासुरेवं ते पुत्रान् वानररूपिणः ॥ १.१७.८ ॥

भगवान् द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उन्होंने उस आज्ञा को स्वीकार किया और इस प्रकार वानर-रूप धारी पुत्र उत्पन्न किए।

1.17.9

ऋषयश्च महात्मानः सिद्धविद्याधरोरगाः ।
चारणाश्च सुतान् वीरान् ससृजुर्वनचारिणः ॥ १.१७.९ ॥

महात्मा ऋषियों, सिद्धों, विद्याधरों, नागों और चारणों ने भी वन में विचरने वाले वीर पुत्र उत्पन्न किए।

1.17.10

वानरेन्द्रं महेन्द्राभमिन्द्रो वालिनमात्मजम् ।
सुग्रीवं जनयामास तपनस्तपतां वरः ॥ १.१७.१० ॥

इन्द्र ने महेन्द्र के समान तेजस्वी वानरराज वाली को अपने पुत्र के रूप में उत्पन्न किया, और तपने वालों में श्रेष्ठ सूर्य ने सुग्रीव को उत्पन्न किया।

1.17.11

बृहस्पतिस्त्वजनयत् तारं नाम महाकपिम् ।
सर्ववानरमुख्यानां बुद्धिमन्तमनुत्तमम् ॥ १.१७.११ ॥

बृहस्पति ने तार नामक महाकपि को उत्पन्न किया, जो सभी प्रमुख वानरों में बुद्धिमान और अनुपम था।

1.17.12

धनदस्य सुतः श्रीमान् वानरो गन्धमादनः ।
विश्वकर्मा त्वजनयन्नलं नाम महाकपिम् ॥ १.१७.१२ ॥

धनद कुबेर के पुत्र तेजस्वी वानर गन्धमादन थे, और विश्वकर्मा ने नल नामक महाकपि को उत्पन्न किया।

1.17.13

पावकस्य सुतः श्रीमान् नीलोऽग्निसदृशप्रभः ।
तेजसा यशसा वीर्यादत्यरिच्यत वीर्यवान् ॥ १.१७.१३ ॥

पावक (अग्नि) का पुत्र तेजस्वी नील था, जिसकी प्रभा अग्नि के समान थी। अपने तेज, यश और वीर्य से वह वीर्यवान् सबसे आगे निकल गया।

1.17.14

रूपद्रविणसम्पन्नावश्विनौ रूपसम्मतौ ।
मैन्दं च द्विविदं चैव जनयामासतुः स्वयम् ॥ १.१७.१४ ॥

सुन्दरता और तेज से युक्त, रूप के लिए सम्मानित दोनों अश्विनीकुमारों ने स्वयं मैन्द और द्विविद को उत्पन्न किया।

1.17.15

वरुणो जनयामास सुषेणं नाम वानरम् ।
शरभं जनयामास पर्जन्यस्तु महाबलः ॥ १.१७.१५ ॥

वरुण ने सुषेण नामक वानर को उत्पन्न किया, और महाबली पर्जन्य ने शरभ को उत्पन्न किया।

1.17.16

मारुतस्यौरसः श्रीमान् हनुमान् नाम वानरः ।
वज्रसंहननोपेतो वैनतेयसमो जवे ॥ १.१७.१६ ॥

मारुत (वायु) का औरस पुत्र तेजस्वी हनुमान नामक वानर था, जिसका शरीर वज्र के समान दृढ़ था और वेग में जो वैनतेय (गरुड़) के समान था।

1.17.17

सर्ववानरमुख्येषु बुद्धिमान् बलवानपि ।
ते सृष्टा बहुसाहस्रा दशग्रीववधोद्यताः ॥ १.१७.१७ ॥

सभी प्रमुख वानरों में बुद्धिमान और बलवान भी (वह था)। वे अनेक सहस्र उत्पन्न हुए, जो दशग्रीव (रावण) के वध के लिए उद्यत थे।

1.17.18

अप्रमेयबला वीरा विक्रान्ताः कामरूपिणः ।
ते गजाचलसंकाशा वपुष्मन्तो महाबलाः ॥ १.१७.१८ ॥

वे अप्रमेय बल वाले, पराक्रमी वीर, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले थे। वे पर्वत और हाथियों के समान विशाल शरीर वाले, महाबली थे।

1.17.19

ऋक्षवानरगोपुच्छाः क्षिप्रमेवाभिजज्ञिरे ।
यस्य देवस्य यद्रूपं वेषो यश्च पराक्रमः ॥ १.१७.१९ ॥

ऋक्ष, वानर और गोपुच्छ (लंगूर) जाति के प्राणी शीघ्र ही उत्पन्न हुए, जिस देवता का जैसा रूप, वेश और पराक्रम था, वैसे ही।

1.17.20

अजायत समं तेन तस्य तस्य पृथक् पृथक् ।
गोलाङ्गूलीषु चोत्पन्नाः किंचिदुन्नतविक्रमाः ॥ १.१७.२० ॥

उसके साथ-साथ, उस-उस (देवता) से अलग-अलग, (पुत्र) उत्पन्न हुए; गोलाङ्गूली (मादा लंगूरों) से उत्पन्न (संतानें) कुछ कम पराक्रमी थीं।

1.17.21

ऋक्षीषु च तथा जाता वानराः किन्नरीषु च ।
देवा महर्षिगन्धर्वास्तार्क्ष्ययक्षा यशस्विनः ॥ १.१७.२१ ॥

ऋक्षियों से भी और किन्नरियों से भी वानर उत्पन्न हुए; देवता, महर्षि, गन्धर्व, ताक्ष्र्य (गरुड़) और यक्ष यशस्वी (पुत्र उत्पन्न हुए)।

1.17.22

नागाः किम्पुरुषाश्चैव सिद्धविद्याधरोरगाः ।
बहवो जनयामासुर्हृष्टास्तत्र सहस्रशः ॥ १.१७.२२ ॥

नाग, किम्पुरुष, सिद्ध, विद्याधर और उरग भी प्रसन्न होकर वहाँ हज़ारों की संख्या में बहुत-से (पुत्र) उत्पन्न करते रहे।

1.17.23

चारणाश्च सुतान् वीरान् ससृजुर्वनचारिणः ।
वानरान् सुमहाकायान् सर्वान् वै वनचारिणः ॥ १.१७.२३ ॥

चारणों ने भी वनचारी वीर पुत्र उत्पन्न किए; सभी वनचारी विशाल शरीर वाले वानर थे।

1.17.24

अप्सरस्सु च मुख्यासु तथा विद्याधरीषु च ।
नागकन्यासु च तदा गन्धर्वीणां तनूषु च ।
कामरूपबलोपेता यथाकामविचारिणः ॥ १.१७.२४ ॥

मुख्य अप्सराओं में, विद्याधरियों में, नागकन्याओं में तथा गन्धर्वियों के शरीरों में भी (वानर उत्पन्न हुए), जो इच्छानुसार रूप धारण करने की शक्ति से युक्त होकर इच्छानुसार विचरते थे।

1.17.25

सिंहशार्दूलसदृशा दर्पेण च बलेन च ।
शिलाप्रहरणाः सर्वे सर्वे पादपयोधिनः ॥ १.१७.२५ ॥

वे सभी सिंह और बाघ के समान थे, दर्प और बल में भी वैसे ही। उनके शस्त्र शिलाएँ थीं, और वे सभी पैरों और वृक्षों से युद्ध करते थे।

1.17.26

नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे सर्वे सर्वास्त्रकोविदाः ।
विचालयेयुः शैलेन्द्रान् भेदयेयुः स्थिरान् द्रुमान् ॥ १.१७.२६ ॥

उनके आयुध नख और दाँत थे, और वे सभी सब अस्त्रों में निपुण थे। वे पर्वतराजों को हिला सकते थे और अचल वृक्षों को चीर सकते थे।

1.17.27

क्षोभयेयुश्च वेगेन समुद्रं सरितां पतिम् ।
दारयेयुः क्षितिं पद्भ्यामाप्लवेयुर्महार्णवान् ॥ १.१७.२७ ॥

वे वेग से सरिताओं के स्वामी समुद्र को भी क्षुब्ध कर सकते थे। वे पैरों से पृथ्वी को चीर सकते थे और महासागरों को लाँघ सकते थे।

1.17.28

नभस्तलं विशेयुश्च गृह्णीयुरपि तोयदान् ।
गृह्णीयुरपि मातङ्गान् मत्तान् प्रव्रजतो वने ॥ १.१७.२८ ॥

वे आकाश में प्रवेश कर सकते थे और मेघों को भी पकड़ सकते थे। वन में विचरते मदमत्त हाथियों को भी पकड़ सकते थे।

1.17.29

नर्दमानांश्च नादेन पातयेयुर्विहङ्गमान् ।
ईदृशानां प्रसूतानि हरीणां कामरूपिणाम् ॥ १.१७.२९ ॥

वे गर्जना करते हुए अपनी ध्वनि से पक्षियों को भी गिरा सकते थे। ऐसे ही ये कामरूपी वानरों की संतानें थीं।

1.17.30

शतं शतसहस्राणि यूथपानां महात्मनाम् ।
ते प्रधानेषु यूथेषु हरीणां हरियूथपाः ॥ १.१७.३० ॥

महात्मा यूथपतियों के सौ और लाखों-लाखों थे। वे वानरों के प्रधान यूथों में यूथपति थे।

1.17.31

बभूवुर्यूथपश्रेष्ठान् वीरांश्चाजनयन् हरीन् ।
अन्ये ऋक्षवतः प्रस्थानुपतस्थुः सहस्रशः ॥ १.१७.३१ ॥

उन्होंने श्रेष्ठ यूथपतियों और वीर वानरों को जन्म दिया। अन्य सहस्रों वानर ऋक्षवान् के पर्वत-प्रदेशों में जा बसे।

1.17.32

अन्ये नानाविधाञ्छैलान् काननानि च भेजिरे ।
सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् ॥ १.१७.३२ ॥

अन्य वानर नाना प्रकार के पर्वतों और वनों में जा बसे। वे सूर्यपुत्र सुग्रीव और इन्द्रपुत्र वाली के आश्रित हुए।

1.17.33

भ्रातरावुपतस्थुस्ते सर्वे च हरियूथपाः ।
नलं नीलं हनूमन्तमन्यांश्च हरियूथपान् ॥ १.१७.३३ ॥

उन दोनों भाइयों की सभी वानर-यूथपतियों ने सेवा की—नल, नील, हनुमान और अन्य वानर-यूथपतियों ने।

1.17.34

ते तार्क्ष्यबलसम्पन्नाः सर्वे युद्धविशारदाः ।
विचरन्तोऽर्दयन् सर्वान् सिंहव्याघ्रमहोरगान् ॥ १.१७.३४ ॥

वे सब गरुड़ के बल से युक्त और युद्ध-कुशल थे; विचरते हुए उन्होंने सिंह, व्याघ्र और बड़े सर्पों सहित सभी प्राणियों को पीड़ा दी।

1.17.35

महाबलो महाबाहुर्वाली विपुलविक्रमः ।
जुगोप भुजवीर्येण ऋक्षगोपुच्छवानरान् ॥ १.१७.३५ ॥

महाबली, महाभुज और विशाल पराक्रम वाले वाली ने अपनी भुजाओं के बल से ऋक्षों, गोपुच्छों और वानरों की रक्षा की।

1.17.36

तैरियं पृथिवी शूरैः सपर्वतवनार्णवा ।
कीर्णा विविधसंस्थानैर्नानाव्यञ्जनलक्षणैः ॥ १.१७.३६ ॥

उन शूरवीरों से यह पृथ्वी—पर्वतों, वनों और समुद्रों सहित—विविध आकारों और नाना चिह्नों वाले प्राणियों से भर गई।

1.17.37

तैर्मेघवृन्दाचलकूटसंनिभै-
र्महाबलैर्वानरयूथपाधिपैः
बभूव भूर्भीमशरीररूपैः
समावृता रामसहायहेतोः ॥ १.१७.३७ ॥

राम की सहायता के लिए मेघों के समूह और पर्वत-शिखरों के समान, महाबली, भयानक शरीर और रूप वाले वानर-यूथपतियों के अधिपतियों से यह पृथ्वी आच्छादित हो गई।