वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.23.1
प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनिः ।
अभ्यभाषत काकुत्स्थं शयानं पर्णसंस्तरे ॥ १.२३.१ ॥
रात्र सरून प्रभात झाल्यावर महामुनी विश्वामित्र पानांच्या शय्येवर झोपलेल्या काकुत्स्थ रामाला म्हणाले.
1.23.2
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते ।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम् ॥ १.२३.२ ॥
रामा! कौसल्येने सुपुत्रास जन्म दिला आहे; पूर्व संध्या सुरू होत आहे. उठ, नरशार्दूला! करावयाचे दैवी नित्यकर्म आहे.
1.23.3
तस्यर्षेः परमोदारं वचः श्रुत्वा नरोत्तमौ ।
स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतुः परमं जपम् ॥ १.२३.३ ॥
त्या ऋषींचे अत्यंत उदार शब्द ऐकून दोन्ही नरोत्तम वीरांनी स्नान करून, उदकतर्पण करून परम जप केला.
1.23.4
कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम् ।
अभिवाद्यातिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतुः ॥ १.२३.४ ॥
नित्यकर्म आटोपून महापराक्रमी दोघे भाऊ, तपोधन विश्वामित्रांना वंदन करून अत्यंत हर्षित होऊन प्रस्थानासाठी उभे राहिले.
1.23.5
तौ प्रयान्तौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम् ।
ददृशाते ततस्तत्र सरय्वाः संगमे शुभे ॥ १.२३.५ ॥
प्रयाण करणाऱ्या त्या महापराक्रमी दोघांनी दिव्य त्रिपथगा नदी (गंगा) पाहिली; नंतर तेथे सरयूच्या शुभ संगमावर.
1.23.6
तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणां भावितात्मनाम् ।
बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तपः ॥ १.२३.६ ॥
तेथे भावितात्म्य ऋषींचे पवित्र आश्रमस्थान होते, जेथे ते अनेक सहस्र वर्षांपासून परम तप करीत होते.
1.23.7
तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम् ।
ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः ॥ १.२३.७ ॥
ते पवित्र आश्रम पाहून अत्यंत आनंदित झालेले दोन्ही राघव त्या महात्मा विश्वामित्रांना हे वचन म्हणाले.
1.23.8
कस्यायमाश्रमः पुण्यः को न्वस्मिन्वसते पुमान् ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छावः परं कौतूहलं हि नौ ॥ १.२३.८ ॥
हा पवित्र आश्रम कोणाचा आहे? येथे कोणता पुरुष राहतो? हे भगवन्, आम्हाला ऐकायची इच्छा आहे; आम्हाला फार कुतूहल आहे.
1.23.9
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः ।
अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः ॥ १.२३.९ ॥
त्यांचे ते बोलणे ऐकून मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्र हसले आणि म्हणाले, "राम, ऐक; हा आश्रम पूर्वी ज्याचा होता."
1.23.10
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधैः ।
तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम् ॥ १.२३.१० ॥
कंदर्प — ज्ञानी लोक ज्याला "काम" म्हणतात — तो मूर्तिमान होता. येथे नियमपूर्वक तपश्चर्या करीत एकाग्र असलेले स्थाणू (शिव) होते.
1.23.11
कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गणम् ।
धर्षयामास दुर्मेधा हुंकृतश्च महात्मना ॥ १.२३.११ ॥
विवाह केलेल्या देवेशाला मरुद्गणांसह जात असताना त्या दुर्बुद्धीने हल्ला केला; त्या महात्म्याने "हुं" म्हणून त्याला धिक्कारले.
1.23.12
अवध्यातश्च रुद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन ।
व्यशीर्यन्त शरीरात् स्वात् सर्वगात्राणि दुर्मतेः ॥ १.२३.१२ ॥
हे रघुनंदना, रुद्राच्या नेत्राने शापित होऊन त्या दुर्मतीच्या देहाचे सर्व अवयव गळून पडले.
1.23.13
तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्धस्य महात्मना ।
अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद् देवेश्वरेण ह ॥ १.२३.१३ ॥
तेथे त्या महात्म्याने त्याचा देह जळून नष्ट झाला; देवेश्वराने क्रोधाने कामाला अशरीरी केले.
1.23.14
अनङ्ग इति विख्यातस्तदा प्रभृति राघव ।
स चाङ्गविषयः श्रीमान् यत्राङ्गं स मुमोच ह ॥ १.२३.१४ ॥
हे राघवा, तेव्हापासून तो 'अनंग' नावाने प्रसिद्ध झाला. ज्या ठिकाणी त्या श्रीमानाने आपले अंग सोडले, तोच अंगदेश त्याचा विषय झाला.
1.23.15
तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयः पुरा ।
शिष्या धर्मपरा वीर तेषां पापं न विद्यते ॥ १.२३.१५ ॥
हा त्याचा पवित्र आश्रम आहे; पूर्वी हे मुनी त्याचे शिष्य होते, जे धर्मपरायण आहेत. हे वीरा, त्यांच्यात पाप नाही.
1.23.16
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन ।
पुण्ययोः सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम् ॥ १.२३.१६ ॥
हे रामा, शुभदर्शना, आज रात्री आपण येथेच राहू. दोन पवित्र नद्यांच्या मध्ये; उद्या आपण पार होऊ.
1.23.17
अभिगच्छामहे सर्वे शुचयः पुण्यमाश्रमम् ।
इह वासः परोऽस्माकं सुखं वस्त्यामहे निशाम् ॥ १.२३.१७ ॥
आपण सर्व शुचिर्भूत होऊन या पवित्र आश्रमात जाऊ. येथील निवास आपल्यासाठी सर्वोत्तम आहे; सुखाने रात्र घालवू.
1.23.18
स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम ।
तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा ॥ १.२३.१८ ॥
हे नरोत्तमा, स्नान करून, जप करून, हवनाच्या आहुती देऊन, तेथे ते बोलत असताना, दीर्घ तपाच्या दृष्टीने (त्यांनी पाहिले).
1.23.19
विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन् ।
अर्घ्यं पाद्यं तथाऽऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे ॥ १.२३.१९ ॥
हे जाणून परम प्रसन्न झालेले मुनी हर्षित झाले. कुशिकपुत्राला अर्घ्य, पाद्य आणि आतिथ्य अर्पण करून.
1.23.20
रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ।
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन् ॥ १.२३.२० ॥
नंतर राम-लक्ष्मणांचा अतिथिसत्कार केला. सत्कार स्वीकारून, गोष्टींनी त्यांना आनंदित केले.
1.23.21
यथार्हमजपन् संध्यामृषयस्ते समाहिताः ।
तत्र वासिभिरानीता मुनिभिः सुव्रतैः सह ॥ १.२३.२१ ॥
यथायोग्य ते समाहित ऋषी संध्याजप करीत. तेथील रहिवाशांनी आणलेल्या सुव्रत मुनींसह.
1.23.22
न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तथा ।
कथाभिरभिरामभिरभिरमौ नृपात्मजौ ।
रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गवः ॥ १.२३.२२ ॥
ते तेथे कामाश्रमपदात अत्यंत सुखाने राहिले. मनोहर गोष्टींनी धर्मात्मा मुनिश्रेष्ठ कौशिकांनी त्या दोन राजकुमारांना आनंदित केले.