वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.29.1
अथ तस्याप्रमेयस्य वचनं परिपृच्छतः ।
विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातुमुपचक्रमे ॥ १.२९.१ ॥
तेव्हा त्या अप्रमेयाचे प्रश्न ऐकून महातेजस्वी विश्वामित्रांनी विवेचन करण्यास आरंभ केला.
1.29.2
इह राम महाबाहो विष्णुर्देवनमस्कृतः ।
वर्षाणि सुबहूनीह तथा युगशतानि च ॥ १.२९.२ ॥
हे राम, महाबाहो! देवांनी वंदिलेले विष्णू येथे पुष्कळ वर्षे आणि शेकडो युगे राहिले.
1.29.3
तपश्चरणयोगार्थमुवास सुमहातपाः ।
एष पूर्वाश्रमो राम वामनस्य महात्मनः ॥ १.२९.३ ॥
तपश्चर्या आणि योगासाठी ते महातपस्वी येथे राहिले. हे राम, हा महात्मा वामनाचा पूर्वाश्रम आहे.
1.29.4
सिद्धाश्रम इति ख्यातः सिद्धो ह्यत्र महातपाः ।
एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलिः ॥ १.२९.४ ॥
याला सिद्धाश्रम म्हणतात; येथे सिद्ध महातपस्वी होते. त्याच काळात विरोचनपुत्र राजा बली होता.
1.29.5
निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रान् सहमरुद्गणान् ।
कारयामास तद्राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ १.२९.५ ॥
इंद्रासह देवगण आणि मरुद्गणांना जिंकून, त्रिलोकात प्रसिद्ध होऊन त्याने ते राज्य चालवले.
1.29.6
यज्ञं चकार सुमहानसुरेन्द्रो महाबलः ।
बलेस्तु यजमानस्य देवाः साग्निपुरोगमाः ।
समागम्य स्वयं चैव विष्णुमूचुरिहाश्रमे ॥ १.२९.६ ॥
महाबली असुरेंद्राने महान यज्ञ केला. यजमान बलीच्या यज्ञात, अग्नी पुढे असलेले देव स्वतः एकत्र येऊन येथे आश्रमात विष्णूला म्हणाले.
1.29.7
बलिर्वैरोचनिर्विष्णो यजते यज्ञमुत्तमम् ।
असमाप्तव्रते तस्मिन् स्वकार्यमभिपद्यताम् ॥ १.२९.७ ॥
हे विष्णो, विरोचनाचा पुत्र बलि उत्तम यज्ञ करीत आहे. त्याचे व्रत अजून पूर्ण झालेले नाही; म्हणून (या वेळी) आमचे कार्य सिद्ध व्हावे.
1.29.8
ये चैनमभिवर्तन्ते याचितार इतस्ततः ।
यच्च यत्र यथावच्च सर्वं तेभ्यः प्रयच्छति ॥ १.२९.८ ॥
इकडून तिकडून त्याच्याजवळ येणाऱ्या याचकांना, जे जेथे व जसे हवे ते सर्व तो यथायोग्य देतो.
1.29.9
स त्वं सुरहितार्थाय मायायोगमुपाश्रितः ।
वामनत्वं गतो विष्णो कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ १.२९.९ ॥
हे विष्णो, देवांच्या हितासाठी आपण मायायोगाचा आश्रय घेऊन वामनरूप धारण करा आणि परम कल्याण करा.
1.29.10
एतस्मिन्नन्तरे राम कश्यपोग्निसमप्रभः ।
अदित्या सहितो राम दीप्यमान इवौजसा ॥ १.२९.१० ॥
याच दरम्यान, हे राम, अग्नीसारख्या तेजस्वी कश्यपाने अदितीसह, आपल्या ओजाने तळपत (तेथे प्रवेश केला).
1.29.11
देवीसहायो भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।
व्रतं समाप्य वरदं तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ १.२९.११ ॥
देवी (अदिती) सहाय्य लाभलेल्या भगवान (कश्यपाने) दिव्य सहस्र वर्षांचे व्रत पूर्ण करून, वरदायी मधुसूदनाची स्तुती केली.
1.29.12
तपोमयं तपोराशिं तपोमूर्तिं तपात्मकम् ।
तपसा त्वां सुतप्तेन पश्यामि पुरुषोत्तमम् ॥ १.२९.१२ ॥
तपोमय, तपाची राशी, तपोमूर्ती, तपःस्वरूप — हे पुरुषोत्तमा, उत्तम तपाने मी आपणास पाहत आहे.
1.29.13
शरीरे तव पश्यामि जगत् सर्वमिदं प्रभो ।
त्वमनादिरनिर्देश्यस्त्वामहं शरणं गतः ॥ १.२९.१३ ॥
हे प्रभो, तुमच्या शरीरात मी हे संपूर्ण जग पाहतो. तुम्ही अनादी आणि अनिर्वचनीय आहात; मी तुमचा आश्रय घेतला आहे.
1.29.14
तमुवाच हरिः प्रीतः कश्यपं गतकल्मषम् ।
वरं वरय भद्रं ते वरार्होऽसि मतो मम ॥ १.२९.१४ ॥
तेव्हा प्रसन्न झालेला हरी पापरहित कश्यपाला म्हणाला — 'वर माग, तुझे कल्याण होवो; तू वरासाठी योग्य आहेस असे माझे मत आहे.'
1.29.15
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मारीचः कश्यपोऽब्रवीत् ।
अदित्या देवतानां च मम चैवानुयाचितम् ॥ १.२९.१५ ॥
त्याचे बोल ऐकून मरीचिपुत्र कश्यप म्हणाला — 'अदितीसाठी, देवतांसाठी आणि माझ्यासाठी हेच याचले आहे.'
1.29.16
वरं वरद सुप्रीतो दातुमर्हसि सुव्रत ।
पुत्रत्वं गच्छ भगवन्नदित्या मम चानघ ॥ १.२९.१६ ॥
हे वरदात्या, अत्यंत प्रसन्न होऊन वर द्यावा, हे सुव्रता. हे भगवन्, हे निष्पाप, अदितीचा आणि माझा पुत्र होऊन या.
1.29.17
भ्राता भव यवीयांस्त्वं शक्रस्यासुरसूदन ।
शोकार्तानां तु देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ १.२९.१७ ॥
हे असुरसूदना, तू शक्राचा (इंद्राचा) धाकटा भाऊ हो; शोकपीडित देवतांना साहाय्य करावे.
1.29.18
अयं सिद्धाश्रमो नाम प्रसादात् ते भविष्यति ।
सिद्धे कर्मणि देवेश उत्तिष्ठ भगवन्नितः ॥ १.२९.१८ ॥
हा आश्रम तुझ्या कृपेने 'सिद्धाश्रम' नावाने ओळखला जाईल. हे देवेशा, कार्य सिद्ध झाल्यावर, हे भगवन्, येथून उठून जा.
1.29.19
अथ विष्णुर्महातेजा अदित्यां समजायत ।
वामनं रूपमास्थाय वैरोचनिमुपागमत् ॥ १.२९.१९ ॥
नंतर महातेजस्वी विष्णू अदितीच्या उदरी जन्मले. वामनरूप धारण करून ते वैरोचनी (बली) यांच्याकडे गेले.
1.29.20
त्रीन् पदानथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मेदिनीम् ।
आक्रम्य लोकाँल्लोकार्थी सर्वलोकहिते रतः ॥ १.२९.२० ॥
नंतर तीन पावले भूमी याचून व ती मिळवून, लोककल्याणाची इच्छा धरणारे व सर्वलोकहितात रमणारे ते लोकांना व्यापून गेले.
1.29.21
महेन्द्राय पुनः प्रादान्नियम्य बलिमोजसा ।
त्रैलोक्यं स महातेजाश्चक्रे शक्रवशं पुनः ॥ १.२९.२१ ॥
महातेजस्वी त्यांनी बलीला आपल्या सामर्थ्याने आवरून पुन्हा महेंद्राला दिले आणि त्रैलोक्य पुन्हा शक्राच्या अधीन केले.
1.29.22
तेनैव पूर्वमाक्रान्त आश्रमः श्रमनाशनः ।
मयापि भक्त्या तस्यैव वामनस्योपभुज्यते ॥ १.२९.२२ ॥
पूर्वी त्यांनीच हा श्रमनाशक आश्रम व्यापला होता; आता मीही भक्तीने त्या वामनाचा हा आश्रम उपभोगतो.
1.29.23
एनमाश्रममायान्ति राक्षसा विघ्नकारिणः ।
अत्र ते पुरुषव्याघ्र हन्तव्या दुष्टचारिणः ॥ १.२९.२३ ॥
या आश्रमात विघ्न आणणारे राक्षस येतात; हे पुरुषव्याघ्रा, येथे तुम्ही त्या दुष्ट आचरणाच्या राक्षसांचा वध करायचा आहे.
1.29.24
अद्य गच्छामहे राम सिद्धाश्रममनुत्तमम् ।
तदाश्रमपदं तात तवाप्येतद् यथा मम ॥ १.२९.२४ ॥
राम, आज आपण अनुत्तम सिद्धाश्रमाकडे जाऊ. प्रिय पुत्रा, तो आश्रमप्रदेश जसा माझा आहे तसाच तुझाही आहे.
1.29.25
इत्युक्त्वा परमप्रीतो गृह्य रामं सलक्ष्मणम् ।
प्रविशन्नाश्रमपदं व्यरोचत महामुनिः ।
शशीव गतनीहारः पुनर्वसुसमन्वितः ॥ १.२९.२५ ॥
असे बोलून अत्यंत प्रसन्न होऊन राम आणि लक्ष्मण यांना बरोबर घेऊन आश्रमात प्रवेश करणारे महामुनी, धुकं दूर झाल्यावर पुनर्वसूसह असलेल्या चंद्राप्रमाणे शोभू लागले.
1.29.26
तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे सिद्धाश्रमनिवासिनः ।
उत्पत्योत्पत्य सहसा विश्वामित्रमपूजयन् ॥ १.२९.२६ ॥
त्यांना पाहून सिद्धाश्रमातील सर्व मुनी अचानक वारंवार उठून विश्वामित्रांचा सन्मान करू लागले.
1.29.27
यथार्हं चक्रिरे पूजां विश्वामित्राय धीमते ।
तथैव राजपुत्राभ्यामकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ १.२९.२७ ॥
बुद्धिमान विश्वामित्रांची यथायोग्य पूजा केली; त्याचप्रमाणे दोन्ही राजपुत्रांचाही अतिथिसत्कार केला.
1.29.28
मुहूर्तमथ विश्रान्तौ राजपुत्रावरिंदमौ ।
प्राञ्जली मुनिशार्दूलमूचतू रघुनन्दनौ ॥ १.२९.२८ ॥
थोडा वेळ विश्रांती घेतल्यावर शत्रूंचे दमन करणारे, रघुकुलाला आनंद देणारे दोन्ही राजपुत्र हात जोडून मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्रांना म्हणाले.
1.29.29
अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुङ्गव ।
सिद्धाश्रमोऽयं सिद्धः स्यात् सत्यमस्तु वचस्तव ॥ १.२९.२९ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! आपले कल्याण असो. आताच दीक्षेत प्रवेश करा. हे सिद्धाश्रम सिद्ध होवो; आपले वचन खरे होवो.
1.29.30
एवमुक्तो महातेजा विश्वामित्रो महानृषिः ।
प्रविवेश तदा दीक्षां नियतो नियतेन्द्रियः ॥ १.२९.३० ॥
असे सांगितल्यावर महातेजस्वी महर्षी विश्वामित्र संयमाने, इंद्रियांवर ताबा ठेवून तेव्हा दीक्षेत प्रवेशले.
1.29.31
कुमारावपि तां रात्रिमुषित्वा सुसमाहितौ ।
प्रभातकाले चोत्थाय पूर्वां संध्यामुपास्य च ॥ १.२९.३१ ॥
ती रात्र तिथे व्यतीत करून दोन्ही राजकुमार एकाग्रचित्ताने पहाटे उठले आणि पूर्व संध्योपासना केली.
1.29.32
प्रशुची परमं जाप्यं समाप्य नियमेन च ।
हुताग्निहोत्रमासीनं विश्वामित्रमवन्दताम् ॥ १.२९.३२ ॥
शुचिर्भूत होऊन, नियमानुसार परम जप पूर्ण करून, अग्निहोत्र आहुती देऊन बसलेल्या विश्वामित्रांना त्या दोघांनी वंदन केले.