વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 1.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.4.1
प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।
चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमर्थवत् ॥ १.४.१ ॥
રાજ્ય પામેલા રામનું સંપૂર્ણ ચરિત્ર ભગવાન ઋષિ વાલ્મીકિએ વિચિત્ર પદો અને અર્થથી ભરેલા કાવ્યરૂપે રચ્યું.
1.4.2
चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः ।
तथा सर्गशतान् पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ॥ १.४.२ ॥
ઋષિએ ચોવીસ હજાર શ્લોક, પાંચસો સર્ગ, છ કાંડ અને ઉત્તરકાંડ પણ કહ્યાં.
1.4.3
कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम् ।
चिन्तयामास को न्वेतत् प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥ १.४.३ ॥
તે મહાપ્રજ્ઞે ભવિષ્ય અને ઉત્તરકાંડ સહિત તે રચીને વિચાર્યું કે આ કોણ ઉપયોગમાં લે.
1.4.4
तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥ १.४.४ ॥
તે ભાવિતાત્મા મહર્ષિ વિચારી રહ્યા હતા ત્યારે મુનિવેશમાં કુશ અને લવે તેમના ચરણ પકડ્યા.
1.4.5
कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥ १.४.५ ॥
કુશ અને લવ ધર્મજ્ઞ, યશસ્વી રાજકુમારો, ભાઈઓ, મધુર સ્વરવાળા; આશ્રમમાં રહેતા તેમણે જોયા.
1.4.6
स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।
वेदोपबृंह्मणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥ १.४.६ ॥
તે બંને મેધાવીઓને વેદોમાં નિષ્ઠાવાન જોઈને, વેદના વિસ્તાર માટે પ્રભુએ તેમને તે શીખવ્યું.
1.4.7
काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।
पौलस्त्यवधमित्येवं चकार चरितव्रतः ॥ १.४.७ ॥
ચરિતવ્રતે સીતાનું મહાન ચરિત્ર અને પૌલસ્ત્ય (રાવણ) વધ સહિત સંપૂર્ણ રામાયણ નામનું કાવ્ય રચ્યું.
1.4.8
पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।
जातिभिः सप्तभिर्युक्तं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ १.४.८ ॥
આ કાવ્ય પાઠ અને ગાન બંનેમાં મધુર છે; ત્રણ પ્રમાણોથી યુક્ત, સાત જાતિઓથી સંયુક્ત અને તંત્રી તથા લયથી સમન્વિત છે.
1.4.9
रसैः शृङ्गारकरुणहास्यरौद्रभयानकैः ।
वीरादिभी रसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥ १.४.९ ॥
આ કાવ્ય શૃંગાર, કરુણ, હાસ્ય, રૌદ્ર, ભયાનક અને વીર આદિ રસોથી યુક્ત છે; તેને ગાઓ.
1.4.10
तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ स्थानमूर्च्छनकोविदौ ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥ १.४.१० ॥
તે બે ભાઈઓ ગાંધર્વતત્ત્વના જ્ઞાતા, સ્થાન અને મૂર્ચ્છનામાં નિપુણ, સુરીલા સ્વરવાળા હતા; જાણે રૂપ ધરેલા ગંધર્વો.
1.4.11
रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।
बिम्बादिवोत्थितौ बिम्बौ रामदेहात् तथापरौ ॥ १.४.११ ॥
રૂપ અને લક્ષણોથી સંપન્ન, મધુર સ્વરે બોલતા તે બંને જાણે રામના દેહમાંથી પ્રતિબિંબ રૂપે ઉદ્ભવેલા બીજા બે બિંબ હોય.
1.4.12
तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।
वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥ १.४.१२ ॥
તે નિર્દોષ બંને રાજકુમારોએ ધર્મયુક્ત અને ઉત્તમ આ આખ્યાનને સંપૂર્ણપણે કંઠસ્થ કરી, એ કાવ્યને વાણીમાં ધારણ કર્યું.
1.4.13
ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।
यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुः सुसमाहितौ ॥ १.४.१३ ॥
ઋષિઓ, દ્વિજો અને સાધુઓની સભામાં, ઉપદેશ પ્રમાણે, તત્ત્વજ્ઞ એવા તે બંનેએ એકાગ્રચિત્તે ગાયું.
1.4.14
महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ।
तौ कदाचित् समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् ॥ १.४.१४ ॥
તે બંને મહાત્મા, મહાભાગ્યશાળી, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતા. એકવાર એકત્ર થયેલા આત્મસંયમી ઋષિઓની વચ્ચે—
1.4.15
मध्ये सभं समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ।
तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ॥ १.४.१५ ॥
સભાના મધ્યમાં, નજીક ઊભા રહીને તેમણે આ કાવ્ય ગાયું. તે સાંભળીને બધા મુનિઓની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ.
1.4.16
साधु साध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः ।
ते प्रीतमनसः सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ॥ १.४.१६ ॥
"સાધુ! સાધુ!" એમ કહીને તેમણે બંનેની પ્રશંસા કરી, અત્યંત વિસ્મયથી. પ્રસન્ન મનવાળા, ધર્મપ્રિય સર્વ મુનિઓ—
1.4.17
प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ।
अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः ॥ १.४.१७ ॥
ગાતા એવા પ્રશંસનીય કુશ અને લવની તેમણે પ્રશંસા કરી. અહો! ગીતની મધુરતા, ખાસ કરીને શ્લોકોની મધુરતા!
1.4.18
चिरनिर्वृत्तमप्येतत् प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ।
प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु तथाभावमगायताम् ॥ १.४.१८ ॥
ઘણા સમય પહેલાં બનેલું હોવા છતાં આ જાણે આંખ સામે પ્રત્યક્ષ બતાવ્યું હોય એવું લાગ્યું. બંનેએ અંતરમાં પ્રવેશ કરીને એ ભાવથી સરસ રીતે ગાયું.
1.4.19
सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसंपदा ।
एवं प्रशस्यमानौ तौ तपः श्लाघ्यैर्महर्षिभिः ॥ १.४.१९ ॥
બંનેએ સાથે મધુર, ભાવપૂર્ણ સ્વરે, સ્વરસંપત્તિથી યુક્ત થઈને ગાયું. આ રીતે તપથી પ્રશંસનીય મહર્ષિઓએ તે બંનેની પ્રશંસા કરી.
1.4.20
संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ।
प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ॥ १.४.२० ॥
બંને વધુ ભાવપૂર્ણ રીતે, અતિ મધુર સ્વરે ગાતા રહ્યા. પ્રસન્ન થયેલા એક મુનિએ તેમની સામે ઊભા રહી તેમને એક કળશ આપ્યો.
1.4.21
प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद् ददौ ताभ्यां महायशाः ।
अन्यः कृष्णाजिनमदाद् यज्ञसूत्रं तथापरः ॥ १.४.२१ ॥
પ્રસન્ન થયેલા એક મહાયશસ્વી મુનિએ તેમને વલ્કલ આપ્યું. બીજાએ કૃષ્ણમૃગનું ચર્મ આપ્યું; અને બીજા એકે યજ્ઞોપવીત આપ્યું.
1.4.22
कश्चित् कमण्डलुं प्रादान्मौञ्जीमन्यो महामुनिः ।
बृसीमन्यस्तदा प्रादात् कौपीनमपरो मुनिः ॥ १.४.२२ ॥
કોઈએ કમંડળ આપ્યું; એક મહામુનિએ મૌંજી મેખલા આપી. બીજાએ ત્યારે બૃસી (ઘાસની સાદડી) આપી, અને બીજા એક મુનિએ કૌપીન આપ્યું.
1.4.23
ताभ्यां ददौ तदा हृष्टः कुठारमपरो मुनिः ।
काषायमपरो वस्त्रं चीरमन्यो ददौ मुनिः ॥ १.४.२३ ॥
ત્યારે આનંદિત થયેલા બીજા એક મુનિએ તેમને કુહાડી આપી. બીજા મુનિએ કેસરી વસ્ત્ર આપ્યું, અને બીજાએ ચીર આપ્યું.
1.4.24
जटाबन्धनमन्यस्तु काष्ठरज्जुं मुदान्वितः ।
यज्ञभाण्डमृषिः कश्चित् काष्ठभारं तथा परः ॥ १.४.२४ ॥
બીજા એક મુનિએ આનંદથી જટાબંધન આપ્યું, બીજાએ લાકડાની દોરડી આપી. એક ઋષિએ યજ્ઞપાત્ર આપ્યું, અને બીજાએ લાકડાનો ભારો આપ્યો.
1.4.25
औदुम्बरीं ब्रुसीमन्यः स्वस्ति केचित् तदावदन् ।
आयुष्यमपरे प्राहुर्मुदा तत्र महर्षयः ॥ १.४.२५ ॥
બીજા કોઈએ ઔદુમ્બરી સમિધાનો ભારો બતાવી 'સ્વસ્તિ' કહ્યું; બીજાઓએ આનંદથી આયુષ્ય વધે એમ ત્યાં મહર્ષિઓએ કહ્યું.
1.4.26
ददुश्चैवं वरान् सर्वे मुनयः सत्यवादिनः ।
आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम् ॥ १.४.२६ ॥
આ રીતે સત્યવાદી સર્વ મુનિઓએ વરદાન આપ્યા; મુનિ દ્વારા આ અદ્ભુત આખ્યાન સારી રીતે વર્ણવાયું.
1.4.27
परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ।
अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ ॥ १.४.२७ ॥
આ ગીત કવિઓનો પરમ આધાર છે; તે ક્રમાનુસાર પૂર્ણ થયું; સર્વ ગીતોમાં નિપુણ બંનેએ તે ગાયું.
1.4.28
आयुष्यं पुष्टिजननं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।
प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित् तत्र गायकौ ॥ १.४.२८ ॥
આ આયુષ્ય અને પુષ્ટિ આપનારું છે, સર્વ શ્રોતાઓનું મન હરનારું છે; ત્યાં તે બંને ગાયકો સર્વત્ર પ્રશંસા પામ્યા.
1.4.29
रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ।
स्ववेश्म चानीय ततो भ्रातरौ स कुशीलवौ ॥ १.४.२९ ॥
ભરતના મોટા ભાઈએ શેરીઓમાં અને રાજમાર્ગો પર તેમને જોયા; પછી તે બે ભાઈ કુશીલવોને પોતાના ભવનમાં લાવીને.
1.4.30
पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः ।
आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ॥ १.४.३० ॥
શત્રુઓનો સંહાર કરનાર રામે પૂજનીય તે બંનેનો સત્કાર કર્યો; તેઓ પોતે સુવર્ણના દિવ્ય સિંહાસન પર બિરાજમાન હતા.
1.4.31
उपोपविष्टैः सचिवैर्भ्रातृभिश्च समन्वितः ।
दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ विनीतौ भ्रातरावुभौ ॥ १.४.३१ ॥
પાસે બેઠેલા મંત્રીઓ અને ભાઈઓથી ઘેરાયેલા રામે રૂપવાન અને વિનયી એ બંને ભાઈઓને જોયા.
1.4.32
उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा ।
श्रूयतामेतदाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ॥ १.४.३२ ॥
રામે લક્ષ્મણને, શત્રુઘ્નને અને ભરતને પણ કહ્યું: "દેવ સમાન તેજસ્વી એ બંનેની આ કથા સાંભળો."
1.4.33
विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ समचोदयत् ।
तौ चापि मधुरं रक्तं स्वचित्तायतनिःस्वनम् ॥ १.४.३३ ॥
વિચિત્ર અર્થ અને પદોવાળા એ કાવ્યને તે બંને ગાયકોએ સારી રીતે સાધ્યું; તેઓ પણ મધુર, રસભર્યા સ્વરે, પોતાના મનના આવાસને ભરી દેતા અવાજે ગાવા લાગ્યા.
1.4.34
तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ।
ह्लादयत् सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च ।
श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद् बभौ जनसंसदि ॥ १.४.३४ ॥
તંતુ અને લયને અનુરૂપ, અત્યંત પ્રસિદ્ધ અર્થવાળું એ ગીત તેમણે ગાયું; તે બધાં અંગો, મનો અને હૃદયોને આનંદ આપતું, કાનને સુખ દેતું એ ગાન જનસભામાં શોભી ઊઠ્યું.
1.4.35
इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ ।
कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।
ममापि तद् भूतिकरं प्रचक्षते ।
महानुभावं चरितं निबोधत ॥ १.४.३५ ॥
આ બંને મુનિઓ, રાજલક્ષણોથી યુક્ત, કુશ અને લવ, મહાન તપસ્વીઓ છે. આ મારા માટે પણ કલ્યાણકારી કહેવાય છે; આ મહાપ્રભાવી ચરિત્ર સાંભળો.
1.4.36
ततस्तु तौ रामवचः प्रचोदिता-
वगायतां मार्गविधानसम्पदा ।
स चापि रामः परिषद्गतः शनै-
र्बुभूषयासक्तमना बभूव ह ॥ १.४.३६ ॥
ત્યારે રામના વચનથી પ્રેરાયેલા તે બંનેએ માર્ગવિધાનની સંપદાથી ગાયું; અને સભામાં બેઠેલા રામ પણ ધીમે ધીમે, સાંભળવાની ઇચ્છાથી મન જોડીને લીન થઈ ગયા.