वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.4.1
प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।
चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमर्थवत् ॥ १.४.१ ॥
राज्य प्राप्त झालेल्या रामाचे संपूर्ण चरित्र भगवान ऋषी वाल्मीकी यांनी विचित्र पदांनी व अर्थपूर्ण काव्यरूपात रचले.
1.4.2
चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः ।
तथा सर्गशतान् पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ॥ १.४.२ ॥
ऋषींनी चोवीस हजार श्लोक, पाचशे सर्ग, सहा काण्डे आणि उत्तरकाण्डही सांगितले.
1.4.3
कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम् ।
चिन्तयामास को न्वेतत् प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥ १.४.३ ॥
त्या महाप्रज्ञ महर्षींनी भविष्यासह व उत्तरकाण्डासह ते रचून, हे कोणी वापरावे असा विचार केला.
1.4.4
तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥ १.४.४ ॥
त्या शुद्धात्मा महर्षींचे चिंतन चालू असताना, मुनिवेषातील कुश आणि लव यांनी त्यांचे चरण धरले.
1.4.5
कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥ १.४.५ ॥
कुश आणि लव हे धर्मज्ञ, यशस्वी राजपुत्र, बंधू, गोड स्वराचे; आश्रमात राहणारे असे त्यांनी पाहिले.
1.4.6
स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।
वेदोपबृंह्मणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥ १.४.६ ॥
त्या मेधावी दोघांना वेदांमध्ये निष्ठावान पाहून, वेदांच्या प्रसारासाठी प्रभूंनी त्यांना ते शिकवले.
1.4.7
काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।
पौलस्त्यवधमित्येवं चकार चरितव्रतः ॥ १.४.७ ॥
चरितव्रताने सीतेचे महान चरित्र आणि पौलस्त्य (रावणा) वध यांसह संपूर्ण रामायण नामक काव्य रचले.
1.4.8
पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।
जातिभिः सप्तभिर्युक्तं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ १.४.८ ॥
हे काव्य पठणात आणि गायनात मधुर आहे; तीन प्रमाणांनी युक्त, सात जातींनी संयुक्त आणि तंत्री व लय यांनी समन्वित आहे.
1.4.9
रसैः शृङ्गारकरुणहास्यरौद्रभयानकैः ।
वीरादिभी रसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥ १.४.९ ॥
हे काव्य शृंगार, करुण, हास्य, रौद्र, भयानक आणि वीर इत्यादी रसांनी युक्त आहे; ते गा.
1.4.10
तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ स्थानमूर्च्छनकोविदौ ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥ १.४.१० ॥
ते दोघे बंधू गांधर्वतत्त्वज्ञ, स्थान व मूर्च्छनांत निपुण, सुंदर स्वरांचे धनी होते; जणू रूप धारण केलेले गंधर्वच.
1.4.11
रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।
बिम्बादिवोत्थितौ बिम्बौ रामदेहात् तथापरौ ॥ १.४.११ ॥
रूप व लक्षणांनी संपन्न, मधुर स्वरात बोलणारे ते दोघे जणू रामाच्या देहातून प्रतिबिंबरूपाने उठलेले दुसरे दोन बिंबच होते.
1.4.12
तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।
वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥ १.४.१२ ॥
त्या निर्दोष दोन राजपुत्रांनी धर्मयुक्त आणि उत्तम अशा या संपूर्ण आख्यानाला कंठस्थ करून ते काव्य वाणीत धारण केले.
1.4.13
ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।
यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुः सुसमाहितौ ॥ १.४.१३ ॥
ऋषी, द्विज आणि साधू यांच्या सभेत, उपदेशानुसार, तत्त्वज्ञ असलेले ते दोघे एकाग्रचित्ताने गाऊ लागले.
1.4.14
महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ।
तौ कदाचित् समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् ॥ १.४.१४ ॥
ते दोघे महात्मे, महाभाग्यवान, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होते. एकदा एकत्र जमलेल्या आत्मसंयमी ऋषींच्या मध्ये—
1.4.15
मध्ये सभं समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ।
तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ॥ १.४.१५ ॥
सभेच्या मध्यभागी, जवळ उभे राहून त्यांनी हे काव्य गायिले. ते ऐकून सर्व मुनींचे डोळे अश्रूंनी भरून आले.
1.4.16
साधु साध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः ।
ते प्रीतमनसः सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ॥ १.४.१६ ॥
"साधु! साधु!" असे म्हणून त्या दोघांची त्यांनी प्रशंसा केली, अतिशय आश्चर्याने. प्रसन्न मनाचे, धर्मप्रिय सर्व मुनी—
1.4.17
प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ।
अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः ॥ १.४.१७ ॥
गात असलेल्या प्रशंसनीय कुश आणि लव यांची त्यांनी स्तुती केली. अहो! गीताचे माधुर्य, विशेषतः श्लोकांचे माधुर्य!
1.4.18
चिरनिर्वृत्तमप्येतत् प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ।
प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु तथाभावमगायताम् ॥ १.४.१८ ॥
फार पूर्वी घडलेले असूनही हे जणू डोळ्यांसमोर प्रत्यक्ष दाखवले गेले. त्या दोघांनी अंतरंगात प्रवेश करून त्या भावाने उत्तम प्रकारे गायिले.
1.4.19
सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसंपदा ।
एवं प्रशस्यमानौ तौ तपः श्लाघ्यैर्महर्षिभिः ॥ १.४.१९ ॥
दोघांनी एकत्र मधुर, भावपूर्ण स्वरात, स्वरसंपत्तीने युक्त होऊन गायन केले. अशा प्रकारे तपामुळे प्रशंसनीय महर्षींनी त्या दोघांची प्रशंसा केली.
1.4.20
संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ।
प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ॥ १.४.२० ॥
दोघेही अधिक भावपूर्ण, अत्यंत मधुर स्वरात गात राहिले. प्रसन्न झालेल्या एका मुनींनी त्यांच्यासमोर उभे राहून त्यांना एक कलश दिला.
1.4.21
प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद् ददौ ताभ्यां महायशाः ।
अन्यः कृष्णाजिनमदाद् यज्ञसूत्रं तथापरः ॥ १.४.२१ ॥
प्रसन्न झालेल्या एका महायशस्वी मुनींनी त्यांना वल्कल दिले. दुसऱ्याने कृष्णमृगाचे चर्म दिले, आणि आणखी एकाने यज्ञोपवीत दिले.
1.4.22
कश्चित् कमण्डलुं प्रादान्मौञ्जीमन्यो महामुनिः ।
बृसीमन्यस्तदा प्रादात् कौपीनमपरो मुनिः ॥ १.४.२२ ॥
कोणी कमंडलू दिला; एका महामुनींनी मुंजाची मेखला दिली. दुसऱ्याने तेव्हा बृसी (गवताची चटई) दिली, आणि आणखी एका मुनींनी कौपीन दिले.
1.4.23
ताभ्यां ददौ तदा हृष्टः कुठारमपरो मुनिः ।
काषायमपरो वस्त्रं चीरमन्यो ददौ मुनिः ॥ १.४.२३ ॥
तेव्हा आनंदित झालेल्या दुसऱ्या एका मुनींनी त्यांना कुऱ्हाड दिली. आणखी एका मुनींनी भगवे वस्त्र दिले, आणि आणखी एकाने चीर दिले.
1.4.24
जटाबन्धनमन्यस्तु काष्ठरज्जुं मुदान्वितः ।
यज्ञभाण्डमृषिः कश्चित् काष्ठभारं तथा परः ॥ १.४.२४ ॥
आणखी एका मुनींनी आनंदाने जटाबंधन दिले, दुसऱ्याने लाकडी दोरी दिली. एका ऋषींनी यज्ञपात्र दिले, आणि दुसऱ्याने लाकडाचा भारा दिला.
1.4.25
औदुम्बरीं ब्रुसीमन्यः स्वस्ति केचित् तदावदन् ।
आयुष्यमपरे प्राहुर्मुदा तत्र महर्षयः ॥ १.४.२५ ॥
दुसऱ्या कोणी औदुंबरी समिधांची मोळी दाखवून 'स्वस्ति' म्हटले; इतरांनी आयुष्य वाढो असे आनंदाने तिथे महर्षी म्हणाले.
1.4.26
ददुश्चैवं वरान् सर्वे मुनयः सत्यवादिनः ।
आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम् ॥ १.४.२६ ॥
याप्रमाणे सत्यवादी सर्व मुनींनी वर दिले; मुनींनी हे आश्चर्यकारक आख्यान सविस्तर सांगितले.
1.4.27
परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ।
अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ ॥ १.४.२७ ॥
हे गीत कवींचा परम आधार आहे; ते यथाक्रम पूर्ण झाले; सर्व गीतांत निपुण असलेल्या दोघांनी ते गायिले.
1.4.28
आयुष्यं पुष्टिजननं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।
प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित् तत्र गायकौ ॥ १.४.२८ ॥
हे आयुष्य व पुष्टी देणारे आहे, सर्व श्रोत्यांचे मन हरण करणारे आहे; तिथे ते दोन गायक सर्वत्र प्रशंसिले गेले.
1.4.29
रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ।
स्ववेश्म चानीय ततो भ्रातरौ स कुशीलवौ ॥ १.४.२९ ॥
भरताचे थोरले बंधू रस्त्यांवर व राजमार्गावर त्यांना पाहते झाले; मग ते दोघे बंधू, कुशीलव, यांना आपल्या राजवाड्यात आणून.
1.4.30
पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः ।
आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ॥ १.४.३० ॥
शत्रूंचा नाश करणाऱ्या रामाने पूजनीय त्या दोघांचा सन्मान केला; ते स्वतः सोनेरी दिव्य सिंहासनावर विराजमान होते.
1.4.31
उपोपविष्टैः सचिवैर्भ्रातृभिश्च समन्वितः ।
दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ विनीतौ भ्रातरावुभौ ॥ १.४.३१ ॥
जवळ बसलेल्या मंत्री आणि बंधूंसह असलेल्या रामाने रूपसंपन्न आणि विनयशील अशा त्या दोन बंधूंना पाहिले.
1.4.32
उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा ।
श्रूयतामेतदाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ॥ १.४.३२ ॥
राम लक्ष्मणाला, शत्रुघ्नाला आणि भरताला म्हणाला, "देवतांसारख्या तेजस्वी या दोघांची ही कथा ऐका."
1.4.33
विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ समचोदयत् ।
तौ चापि मधुरं रक्तं स्वचित्तायतनिःस्वनम् ॥ १.४.३३ ॥
विचित्र अर्थ आणि पदे असलेल्या त्या काव्याला त्या दोन गायकांनी उत्तम प्रकारे स्वर दिले; तेही मधुर, रसपूर्ण स्वरात, आपल्या मनाचे आयतन भरून टाकणाऱ्या ध्वनीने गाऊ लागले.
1.4.34
तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ।
ह्लादयत् सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च ।
श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद् बभौ जनसंसदि ॥ १.४.३४ ॥
तंत्री आणि लयीला अनुसरून, अत्यंत प्रसिद्ध अर्थाचे ते गीत त्यांनी गायले; ते सर्व अवयवांना, मनांना आणि हृदयांना आनंद देत, कानांना सुखावणारे ते गाणे जनसभेत शोभून दिसले.
1.4.35
इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ ।
कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।
ममापि तद् भूतिकरं प्रचक्षते ।
महानुभावं चरितं निबोधत ॥ १.४.३५ ॥
हे दोघे मुनी, राजलक्षणांनी युक्त, कुश आणि लव, महान तपस्वी आहेत. हे आमच्यासाठीही कल्याणकारक म्हटले जाते; या महान प्रभावाचे चरित्र ऐका.
1.4.36
ततस्तु तौ रामवचः प्रचोदिता-
वगायतां मार्गविधानसम्पदा ।
स चापि रामः परिषद्गतः शनै-
र्बुभूषयासक्तमना बभूव ह ॥ १.४.३६ ॥
तेव्हा रामाच्या शब्दांनी प्रेरित होऊन त्या दोघांनी मार्गविधानाच्या समृद्धीने गायले; आणि सभेत बसलेला रामही हळूहळू ऐकण्याच्या इच्छेने मन एकाग्र करून तल्लीन झाला.