वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.40.1
देवतानां वचः श्रुत्वा भगवान् वै पितामहः ।
प्रत्युवाच सुसंत्रस्तान् कृतान्तबलमोहितान् ॥ १.४०.१ ॥
देवतांचे वचन ऐकून भगवान पितामह (ब्रह्मदेव) यमाच्या सामर्थ्याने मोहित झालेल्या, अत्यंत भयभीत त्यांना उत्तर देते झाले.
1.40.2
यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमतः ।
महिषी माधवस्यैषा स एव भगवन् प्रभुः ॥ १.४०.२ ॥
ही सारी पृथ्वी ज्या बुद्धिमान वासुदेवाची आहे, आणि ही माधवाची महिषी आहे — हे भगवन्, तेच प्रभू आहेत.
1.40.3
कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं धराम् ।
तस्य कोपाग्निना दग्धा भविष्यन्ति नृपात्मजाः ॥ १.४०.३ ॥
कपिलाचे रूप धारण करून ते सतत ही पृथ्वी धारण करीत आहेत; त्यांच्या क्रोधाग्नीने राजपुत्र भस्म होतील.
1.40.4
पृथिव्याश्चापि निर्भेदो दृष्ट एव सनातनः ।
सगरस्य च पुत्राणां विनाशो दीर्घदर्शिनाम् ॥ १.४०.४ ॥
पृथ्वीचे भेदन देखील सनातन म्हणून पाहिले गेले आहे; आणि दूरदर्शी सगराच्या पुत्रांचा विनाशही.
1.40.5
पितामहवचः श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिंदमाः ।
देवाः परमसंहृष्टाः पुनर्जग्मुर्यथागतम् ॥ १.४०.५ ॥
पितामहांचे वचन ऐकून, शत्रूंचे दमन करणारे तेहतीस देव अत्यंत आनंदित होऊन जसे आले तसेच परत गेले.
1.40.6
सगरस्य च पुत्राणां प्रादुरासीन्महास्वनः ।
पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिस्वनः ॥ १.४०.६ ॥
पृथ्वी भेदली जात असताना सगराच्या पुत्रांकडून वज्रपातासारखा मोठा आवाज उठला.
1.40.7
ततो भित्त्वा महीं सर्वां कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
सहिताः सागराः सर्वे पितरं वाक्यमब्रुवन् ॥ १.४०.७ ॥
नंतर पृथ्वी संपूर्ण खोदून तिची प्रदक्षिणा करून सर्व सागरपुत्र एकत्र होऊन आपल्या पित्याला हे वचन म्हणाले.
1.40.8
परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिताः ।
देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगपन्नगाः ॥ १.४०.८ ॥
सर्व पृथ्वी धुंडाळून झाली आहे; प्राणी मारले गेले आहेत — देव, दानव, राक्षस, पिशाच, उरग आणि पन्नग.
1.40.9
न च पश्यामहेऽश्वं ते अश्वहर्तारमेव च ।
किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम् ॥ १.४०.९ ॥
तुमचा घोडा किंवा घोडा चोरणारा आम्हाला दिसत नाही. आम्ही काय करावे? तुमचे कल्याण होवो — यावर विचार करा.
1.40.10
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तमः ।
समन्युरब्रवीद् वाक्यं सगरो रघुनन्दन ॥ १.४०.१० ॥
पुत्रांचे ते बोलणे ऐकून राजश्रेष्ठ, रघुवंशाला आनंद देणारा सगर क्रोधाने हे वचन म्हणाला.
1.40.11
भूयः खनत भद्रं वो विभेद्य वसुधातलम् ।
अश्वहर्तारमासाद्य कृतार्थाश्च निवर्तत ॥ १.४०.११ ॥
पुन्हा खणा — तुमचे कल्याण होवो. पृथ्वीचा तळ फोडून, घोडा चोरणाऱ्याला शोधून, आपले ध्येय पूर्ण करून परत या.
1.40.12
पितुर्वचनमासाद्य सगरस्य महात्मनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि रसातलमभिद्रवन् ॥ १.४०.१२ ॥
महात्मा सगराची आज्ञा मिळताच साठ हजार पुत्र रसातलाकडे धावले.
1.40.13
खन्यमाने ततस्तस्मिन् ददृशुः पर्वतोपमम् ।
दिशागजं विरूपाक्षं धारयन्तं महीतलम् ॥ १.४०.१३ ॥
ती भूमी खणली जात असताना त्यांनी पर्वतासारखा विरूपाक्ष नावाचा दिग्गज पाहिला, जो पृथ्वीतल धारण करीत होता.
1.40.14
सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनन्दन ।
धारयामास शिरसा विरूपाक्षो महागजः ॥ १.४०.१४ ॥
हे रघुनंदना, पर्वत आणि वनांसह संपूर्ण पृथ्वी विरूपाक्ष नावाच्या त्या महागजाने मस्तकावर धारण केली होती.
1.40.15
यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागजः ।
खेदाच्चालयते शीर्षं भूमिकम्पस्तदा भवेत् ॥ १.४०.१५ ॥
हे काकुत्स्थ, त्या महागजाने विश्रांतीसाठी थकव्यामुळे मस्तक हलवले की भूकंप होतो.
1.40.16
ते तं प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम् ।
मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम् ॥ १.४०.१६ ॥
हे राम, त्यांनी त्या दिक्पाल महागजाला प्रदक्षिणा घालून सन्मान करत, पृथ्वी भेदून रसातलात प्रवेश केला.
1.40.17
ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदुः पुनः ।
दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम् ॥ १.४०.१७ ॥
मग पूर्व दिशा भेदून त्यांनी पुन्हा दक्षिण दिशा भेदली; दक्षिण दिशेतही त्यांनी एक महागज पाहिला.
1.40.18
महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम् ।
शिरसा धारयन्तं गां विस्मयं जग्मुरुत्तमम् ॥ १.४०.१८ ॥
महापद्म नावाच्या, महात्मा, पर्वतासारख्या अतिविशाल त्या गजाला मस्तकावर पृथ्वी धारण केलेली पाहून त्यांना अत्यंत आश्चर्य वाटले.
1.40.19
ते तं प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम् ॥ १.४०.१९ ॥
त्यांनी महात्मा सगराच्या त्या (गजाची) प्रदक्षिणा केली; साठ हजार पुत्रांनी पश्चिम दिशा खणली.
1.40.20
पश्चिमायामपि दिशि महान्तमचलोपमम् ।
दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबलाः ॥ १.४०.२० ॥
पश्चिम दिशेतही त्या महाबलवानांनी पर्वतासारखा विशाल दिग्गज सौमनस पाहिला.
1.40.21
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् ।
खनन्तः समुपक्रान्ता दिशं सोमवतीं तदा ॥ १.४०.२१ ॥
त्याची प्रदक्षिणा करून आणि त्याची खुशाली विचारून, तेव्हा खणत ते सोमवती दिशेकडे पुढे गेले.
1.40.22
उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम् ।
भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम् ॥ १.४०.२२ ॥
हे रघुश्रेष्ठा! उत्तर दिशेत हिमासारखा शुभ्र, शुभ रूपाने ही पृथ्वी धारण करणाऱ्या (गजाला) त्यांनी पाहिले.
1.40.23
समालभ्य ततः सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम् ॥ १.४०.२३ ॥
मग सर्वांनी त्याला स्पर्श करून आणि प्रदक्षिणा करून, साठ हजार पुत्रांनी पृथ्वीतल खणले.
1.40.24
ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराः प्रथितां दिशम् ।
रोषादभ्यखनन् सर्वे पृथिवीं सगरात्मजाः ॥ १.४०.२४ ॥
मग पूर्व-उत्तरेकडील प्रसिद्ध दिशेस जाऊन सगराच्या सर्व पुत्रांनी रागाने पृथ्वी खणली.
1.40.25
ते तु सर्वे महत्मानो भिमवेगा महबलाः ।
ददृशुः कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम् ॥ १.४०.२५ ॥
ते सर्व महात्मे, भयंकर वेगाचे आणि महाबलवान, तेथे सनातन वासुदेव कपिलांना पाहते झाले.
1.40.26
हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरतः ।
प्रहर्षमतुलं प्राप्ताः सर्वे ते रघुनंदन ॥ १.४०.२६ ॥
त्या देवाजवळच चरत असलेला अश्वही त्यांना दिसला. हे रघुनंदना, ते सर्व अतुल हर्षाला प्राप्त झाले.
1.40.27
ते तं यज्ञहनं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः ।
खनित्रलाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधराः ॥ १.४०.२७ ॥
त्याला यज्ञाचा चोर जाणून, क्रोधाने व्याकुळ नेत्रांनी, खोरे व नांगर धारण करून, विविध वृक्ष व शिला घेऊन ते (पुढे आले).
1.40.28
अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन् ।
अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञियं हृतवानसि ॥ १.४०.२८ ॥
अत्यंत संतापून ते त्याच्याकडे धावले आणि म्हणाले, "थांब, थांब! आमचा यज्ञाचा अश्व तू चोरला आहेस."
1.40.29
दुर्मेधस्त्वं हि संप्राप्तान् विद्धि नः सगरात्मजान् ।
श्रुत्वा तद्वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन ॥ १.४०.२९ ॥
"हे दुर्बुद्धे, आम्ही सगराचे पुत्र आलो आहोत हे जाण." हे रघुनंदना, त्यांचे ते बोलणे ऐकून कपिल—
1.40.30
रोषेण महताविष्टो हुंकारमकरोत् तदा ।
ततस्तेनाप्रमेयेण कपिलेन महात्मना ।
भस्मराशीकृताः सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः ॥ १.४०.३० ॥
मोठ्या क्रोधाने आवेशित होऊन तेव्हा त्याने हुंकार केला. तेव्हा त्या अप्रमेय महात्म्या कपिलांनी, हे काकुत्स्था, सगराचे सर्व पुत्र राखेचे ढीग केले गेले.